ক্ষমা আৰু দয়াৰ প্ৰাৰ্থনা

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

যেতিয়া বনী ইছৰাঈলে তাওবা কৰিলে আৰু সঠিক বোধলৈ উভতি আহিল, তেতিয়া মূছাই তেওঁলোকৰ মাজৰ পৰা সত্তৰজন উত্তম লোকক বাছি ল’লে, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ হৈ তেওঁলোকৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰে। আল্লাহে তেওঁলোকৰ বাবে এটা নিৰ্দিষ্ট সময় নিৰ্ধাৰণ কৰিলে, য’ত তেওঁলোকে উপস্থিত হ’ব। তেওঁলোক তাত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত ক’লে, ‘হে মূছা, আমাক আল্লাহক প্ৰকাশ্যভাৱে দেখুৱাওক।’ এইদৰে তেওঁলোকে আল্লাহৰ প্ৰতি অতি দুঃসাহস দেখুৱালে আৰু তেওঁৰ সৈতে অসদাচৰণ কৰিলে।

সেয়ে ভূমিকম্পই তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে; তেওঁলোক অচেতন হৈ পৰিল আৰু মৃত্যুমুখত পৰিল।

মূছা (আঃ) আল্লাহৰ ওচৰত বিনীতভাৱে কান্দি-কাটি প্ৰাৰ্থনা আৰু মিনতি কৰি থাকিল। তেওঁ ক’লে, ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোক মোৰ ওচৰলৈ অহাৰ আগতেই তেওঁলোকক আৰু মোক ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন—যেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ হৈ ক্ষমা বিচাৰিবলৈ আহিছিল। আমাৰ মাজৰ নিৰ্বোধসকলে যি কৰিছে, তাৰ বাবে তুমি আমাক ধ্বংস কৰিবানে?’

অৰ্থাৎ, যিসকলৰ বোধশক্তি দুৰ্বল আৰু বিবেচনা অপৰিপক্ব, তেওঁলোকৰ বাবেইনে আমাক ধ্বংস কৰিবা? এইদৰে মূছাই আল্লাহৰ ওচৰত কাকূতি কৰি ক্ষমা বিচাৰিলে। তেওঁ বুজালে যে আল্লাহৰ প্ৰতি দুঃসাহস কৰা লোকসকলৰ পূৰ্ণ বোধ-বিবেচনা নাছিল, যি তেওঁলোকক কোৱা আৰু কৰা কথাৰ পৰা বিৰত ৰাখিলেহেঁতেন। লগতে তেওঁলোক এনে পৰীক্ষাৰ সন্মুখীন হৈছিল, য’ত মানুহৰ ধৰ্ম বিপদত পৰাৰ আশংকা থাকে।

সেয়ে তেওঁ ক’লে, ‘এইটো কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা, যাৰ দ্বাৰা তুমি যাক ইচ্ছা বিপথগামী কৰা আৰু যাক ইচ্ছা সৎপথত পৰিচালিত কৰা। তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক। সেয়ে আমাক ক্ষমা কৰা আৰু আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা; ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত তুমিয়েই শ্ৰেষ্ঠ।’ অৰ্থাৎ, তুমি ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম, দয়া কৰাসকলৰ ভিতৰত অধিক উপযুক্ত, আৰু দান-অনুগ্ৰহ কৰাসকলৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক উদাৰ।

যেন মূছা (আঃ)ৰ কথাৰ অৰ্থ আছিল: ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ সকলোৰে প্ৰথম আৰু প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে তোমাৰ আনুগত্য পালন কৰা আৰু তোমাৰ প্ৰতি ঈমান পোষণ কৰা। যাৰ বোধশক্তি আৰু সঠিক বিচাৰবুদ্ধি আছিল, আৰু তুমি দিয়া তাওফীকৰ ওপৰত অবিচল থাকিল, তেওঁ সদায় সঠিক পথত আছিল। কিন্তু যাৰ বোধশক্তি দুৰ্বল আৰু মতামত অস্থিৰ আছিল, আৰু পৰীক্ষাই তেওঁক পথচ্যুত কৰিলে, তেওঁ এই দুটা কাৰণত সেই কাম কৰিলে।

তথাপি তুমি আটাইতকৈ দয়ালু আৰু ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ; গতিকে আমাক ক্ষমা কৰা আৰু আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা।’ আল্লাহে তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰিলে, তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁলোকক জীৱিত কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ পাপসমূহ ক্ষমা কৰিলে।

মূছাই তেওঁৰ দুআৰ শেষত ক’লে, ‘এই পৃথিৱীত আমাৰ বাবে কল্যাণ লিখি দিয়া’—অৰ্থাৎ, উপকাৰী জ্ঞান, প্ৰচুৰ জীৱিকা আৰু সৎকৰ্ম। ‘আৰু আখিৰাততো কল্যাণ’—অৰ্থাৎ, আল্লাহে তেওঁৰ সৎ আৰু প্ৰিয় বান্দাসকলৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি ৰখা পুৰস্কাৰ। ‘নিশ্চয় আমি তোমাৰ ওচৰলৈ উভতি আহিছোঁ’—অৰ্থাৎ, নিজৰ ত্ৰুটি স্বীকাৰ কৰি আৰু সকলো বিষয়ত তোমাৰ ফালে উভতি আহি তাওবা কৰিছোঁ।

আল্লাহে ক’লে, ‘মোৰ শাস্তি মই যাক ইচ্ছা তাক দিওঁ’—অৰ্থাৎ, যি দুৰ্ভগীয়া আৰু শাস্তিৰ কাৰণসমূহৰ সন্মুখীন হয়, তাক। ‘আৰু মোৰ দয়া সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে’—উৰ্ধ্বজগত আৰু নিম্নজগতৰ সকলো বস্তু, সৎ আৰু পাপী, মুমিন আৰু কাফিৰ—সকলোকে। এনে কোনো সৃষ্টি নাই, যাৰ ওচৰলৈ আল্লাহৰ দয়া নাপায় আৰু যাক তেওঁৰ অনুগ্ৰহ আৰু উপকাৰ আৱৰি নধৰে। কিন্তু পৃথিৱী আৰু আখিৰাতৰ সৌভাগ্যৰ কাৰণ হোৱা বিশেষ দয়া সকলোৰে বাবে নহয়।

সেইবাবেই আল্লাহে ক’লে, ‘মই সেই দয়া লিখি দিম তেওঁলোকৰ বাবে, যিসকলে সৰু-ডাঙৰ সকলো পাপৰ পৰা বিৰত থাকি তাক্বৱা অৱলম্বন কৰে, প্ৰাপ্য লোকসকলক ফৰজ যাকাত দিয়ে, আৰু আমাৰ আয়াতসমূহত ঈমান পোষণ কৰে।’ আল্লাহৰ আয়াতসমূহত ঈমানৰ পৰিপূৰ্ণতাৰ ভিতৰত সেইবোৰৰ অৰ্থ জনা আৰু সেই অনুসৰি আমল কৰাও অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ ভিতৰত দ্বীনৰ মূলনীতি আৰু শাখা-প্ৰশাখাত নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)ৰ বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণভাৱে অনুসৰণ কৰাও আছে।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

আলী ইবন আবি তালহাই এই আয়াতৰ তাফছীৰত ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: আল্লাহে মূছাক তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ পৰা সত্তৰজন লোক বাছি ল’বলৈ আদেশ দিছিল। তেওঁ সত্তৰজন লোক বাছি লৈ তেওঁলোকক আগুৱাই লৈ গ’ল, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত দুআ কৰে। তেওঁলোকে দুআ কৰোঁতে কৈছিল, ‘হে আল্লাহ! আমাক এনে বস্তু দিয়া, যিটো তুমি আমাৰ আগতে কাকো দিয়া নাই আৰু আমাৰ পিছতো কাকো নিদিবা।’ তেওঁলোকৰ এই দুআ আল্লাহে অপছন্দ কৰিলে।

‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোকক আৰু মোক আগতেই ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন’—আয়াতৰ বাকী অংশ। ছুদ্দীয়ে কৈছে: আল্লাহে মূছাক বনী ইছৰাঈলৰ কিছুমান লোকক লগত লৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিবলৈ আদেশ দিছিল, যাতে তেওঁলোকে দামুৰি উপাসনা কৰাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে। আল্লাহে তেওঁলোকৰ বাবে সময় নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।

মূছাই নিজৰ পছন্দ অনুসৰি সত্তৰজন লোক বাছি লৈ তেওঁলোকক লগত লৈ ক্ষমা বিচাৰিবলৈ গ’ল। সেই ঠাইত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে ক’লে, ‘হে মূছা! আমি তোমাক বিশ্বাস নকৰোঁ, যেতিয়ালৈকে আমি আল্লাহক প্ৰকাশ্যভাৱে নেদেখোঁ। তুমি তেওঁৰ সৈতে কথা পাতিছা; সেয়ে তেওঁক আমাক দেখুওৱা।’

তেতিয়া বজ্ৰাঘাতে তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ মৃত্যু হ’ল। মূছাই কান্দি-কাটি আল্লাহৰ ওচৰত দুআ কৰিলে আৰু ক’লে, ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! বনী ইছৰাঈলৰ ওচৰলৈ উভতি গ’লে মই তেওঁলোকক কি ক’ম, যেতিয়া তুমি তেওঁলোকৰ শ্ৰেষ্ঠ লোকসকলক ধ্বংস কৰিলা?’

‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোকক আৰু মোক আগতেই ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন।’ মুহাম্মদ ইবন ইছহাকে কৈছে: মূছাই বনী ইছৰাঈলৰ মাজৰ পৰা এজনৰ পিছত এজনকৈ সত্তৰজন উত্তম লোক বাছি ল’লে আৰু ক’লে, ‘তোমালোকে আল্লাহৰ ওচৰলৈ যোৱা আৰু তোমালোকে যি কৰিছা, তাৰ বাবে তেওঁৰ ওচৰত তাওবা কৰা। তোমালোকে পিছত এৰি অহা নিজ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলৰ বাবেও তেওঁৰ ওচৰত তাওবা বিচৰা।

ৰোজা ৰাখা, পৱিত্ৰতা অৰ্জন কৰা আৰু নিজৰ কাপোৰ পৰিষ্কাৰ কৰা।’ তাৰ পিছত তেওঁ তেওঁলোকক ছিনাই পৰ্বতলৈ লৈ গ’ল—তেওঁৰ প্ৰতিপালকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সাক্ষাতৰ সময়ত। তেওঁৰ অনুমতি আৰু জ্ঞান অবিহনে তেওঁ তালৈ যোৱা নাছিল।

বৰ্ণনা অনুসৰি, সত্তৰজন লোকক আদেশ দিয়ামতে কাম কৰি মূছাৰ সৈতে প্ৰতিপালকৰ সাক্ষাতলৈ যোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে মূছাক ক’লে, ‘আমাৰ বাবে তোমাৰ প্ৰতিপালকক কোৱা, যাতে আমি তেওঁৰ কথা শুনিব পাৰোঁ।’ মূছাই ক’লে, ‘মই ক’ম।’ মূছা পৰ্বতৰ ওচৰ পোৱাৰ সময়ত ডাৱৰৰ এটা স্তম্ভ পৰ্বতটোৰ ওপৰত পৰিল আৰু গোটেই পৰ্বতটো ঢাকি ধৰিলে। মূছা ওচৰলৈ গৈ তাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু লোকসকলক ক’লে, ‘তোমালোকে ওচৰলৈ আহা।’

আল্লাহে মূছাৰ সৈতে কথা ক’লে তেওঁৰ কপালত উজ্জ্বল পোহৰ দেখা দিছিল, যিটোলৈ আদম-সন্তানৰ কোনেও চাব নোৱাৰিছিল। সেয়ে তেওঁৰ আৰু লোকসকলৰ মাজত পৰ্দা দিয়া হৈছিল। লোকসকল ওচৰলৈ আহি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত ছিজদাত পৰিল। তেওঁলোকে আল্লাহে মূছাৰ সৈতে কথা কোৱা শুনিলে—তেওঁক আদেশ আৰু নিষেধ কৰি কৈছিল, ‘এইটো কৰা’ আৰু ‘এইটো নকৰিবা।’

আল্লাহে মূছাক দিয়া নিৰ্দেশসমূহ শেষ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পৰা ডাৱৰ আঁতৰি গ’ল। মূছা তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ উভতি আহিল। তেওঁলোকে ক’লে, ‘আমি তোমাক বিশ্বাস নকৰোঁ, যেতিয়ালৈকে আল্লাহক প্ৰকাশ্যভাৱে নেদেখোঁ।’ তেতিয়া ভূমিকম্প—অৰ্থাৎ বজ্ৰাঘাত—তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে।

তেওঁলোকৰ প্ৰাণ কাঢ়ি নিলে আৰু সকলোৰে মৃত্যু হ’ল। মূছাই তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত কাকূতি কৰিলে, দুআ কৰিলে আৰু মিনতি কৰি ক’লে, ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোকক আৰু মোক আগতেই ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন।’ তেওঁলোক নিৰ্বোধ আচৰণ কৰিলে; এতিয়া মোৰ পিছত থকা বনী ইছৰাঈলসকলকো ধ্বংস কৰিমনে?

ছুফিয়ান আছ-ছাওৰীয়ে কৈছে: আবু ইছহাকে মোক উমাৰা ইবন আব্দ আছ-ছালুলীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ আলী ইবন আবি তালিব (ৰাঃ)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: মূছা, হাৰূন, শাবৰ আৰু শুবাইৰ ৰাওনা হ’ল। তেওঁলোক এটা পৰ্বতৰ ঢাললৈ গ’ল। হাৰূন এখন বিছনাত শুলে আৰু মহান আল্লাহে তেওঁৰ প্ৰাণ কাঢ়ি ল’লে। মূছা বনী ইছৰাঈলৰ ওচৰলৈ উভতি আহোঁতে তেওঁলোকে ক’লে, ‘হাৰূন ক’ত?’

তেওঁ ক’লে, ‘মহান আল্লাহে তেওঁৰ প্ৰাণ কাঢ়ি লৈছে।’ তেওঁলোকে ক’লে, ‘তুমিয়েই তেওঁক হত্যা কৰিছা। তেওঁৰ সুন্দৰ সৃষ্টি আৰু কোমল স্বভাৱৰ বাবে তুমি আমাৰ ওপৰত ঈৰ্ষা কৰিছিলা’—বা ইয়াৰ সদৃশ কোনো কথা। মূছাই ক’লে, ‘তোমালোকে যাক ইচ্ছা বাছি লোৱা।’

তেওঁলোকে সত্তৰজন লোক বাছি ল’লে। এই ঘটনাৰ বিষয়েই আল্লাহে কৈছে, ‘মূছাই নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ পৰা সত্তৰজন লোক বাছি ল’লে।’ তেওঁলোকে হাৰূনৰ ওচৰ পোৱাৰ পিছত ক’লে, ‘হে হাৰূন! তোমাক কোনে হত্যা কৰিলে?’ তেওঁ ক’লে, ‘কোনেও মোক হত্যা কৰা নাই; আল্লাহে মোৰ প্ৰাণ কাঢ়ি লৈছে।’

তেওঁলোকে ক’লে, ‘হে মূছা! আজিৰ পিছত আমি তোমাৰ অবাধ্য নহ’ম।’ তেতিয়া ভূমিকম্পই তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে। মূছাই সোঁফালে-বাওঁফালে ঘূৰি ক’লে, ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোকক আৰু মোক আগতেই ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন।

আমাৰ মাজৰ নিৰ্বোধসকলে যি কৰিছে, তাৰ বাবে আমাক ধ্বংস কৰিবানে? এইটো কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা; ইয়াৰ দ্বাৰা তুমি যাক ইচ্ছা বিপথগামী কৰা আৰু যাক ইচ্ছা সৎপথত পৰিচালিত কৰা।’ আল্লাহে তেওঁলোকক পুনৰ জীৱিত কৰিলে আৰু তেওঁলোক সকলোকে নবী কৰিলে। এই বৰ্ণনাটো অতি অদ্ভুত; উমাৰা ইবন আব্দৰ বিষয়ে মই নাজানো।

শু’বাইও এইটো আবু ইছহাকৰ পৰা, তেওঁ বনী ছালুলৰ এজন লোকৰ পৰা, আৰু তেওঁ আলীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে।

ইবন আব্বাছ, মুজাহিদ, কাতাদা আৰু ইবন জুৰাইছে কৈছে: তেওঁলোকে নিজৰ সম্প্ৰদায়ে দামুৰি উপাসনা কৰাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ পৰা আঁতৰি নোযোৱা আৰু তেওঁলোকক নিষেধ নকৰাৰ বাবে ভূমিকম্পৰ শাস্তি পাইছিল। মূছাৰ এই কথাই এই ব্যাখ্যাক সমৰ্থন কৰে: ‘আমাৰ মাজৰ নিৰ্বোধসকলে যি কৰিছে, তাৰ বাবে আমাক ধ্বংস কৰিবানে?’ আৰু তেওঁৰ এই কথাই: ‘এইটো কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা।’ অৰ্থাৎ, তোমাৰ পৰীক্ষা, যাচাই আৰু পৰীক্ষণ।

ইবন আব্বাছ, ছাঈদ ইবন জুবাইৰ, আবুল আলিয়া, ৰাবী ইবন আনাছ আৰু প্ৰাচীন-আধুনিক বহু আলিমে এইদৰে কৈছে। ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো অৰ্থ নাই। অৰ্থাৎ, সকলো বিষয় তোমাৰেই, আৰু সিদ্ধান্তও কেৱল তোমাৰেই। তুমি যি বিচৰা সেয়াই হয়। তুমি যাক ইচ্ছা বিপথগামী কৰা আৰু যাক ইচ্ছা সৎপথত পৰিচালিত কৰা।

তুমি যাক বিপথগামী কৰা, তাক সৎপথ দেখুওৱা কোনো নাই; আৰু যাক তুমি সৎপথত ৰাখা, তাক বিপথগামী কৰোঁতা কোনো নাই। তুমি যাক দিয়া নাই, তাক কোনেও দিব নোৱাৰে; আৰু তুমি যাক দিছা, তাক কোনেও বঞ্চিত কৰিব নোৱাৰে। শাসন সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাৰ, আৰু সিদ্ধান্তও সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাৰ। সৃষ্টি আৰু আদেশ তোমাৰেই।

‘তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক; সেয়ে আমাক ক্ষমা কৰা আৰু আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা; ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত তুমিয়েই শ্ৰেষ্ঠ।’ ‘ক্ষমা’ৰ অৰ্থ হৈছে ঢাকি ৰখা আৰু পাপৰ বাবে শাস্তি নিদিয়া। ক্ষমা আৰু দয়া একেলগে উল্লেখ হ’লে, ইয়াত দয়াৰ অৰ্থ হৈছে ভৱিষ্যতে তেওঁক সেই পাপত পুনৰ নপেলোৱা। ‘ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত তুমিয়েই শ্ৰেষ্ঠ’—অৰ্থাৎ, পাপসমূহ কেৱল তুমিয়েই ক্ষমা কৰা।

‘এই পৃথিৱীত আৰু আখিৰাতত আমাৰ বাবে কল্যাণ লিখি দিয়া।’ দুআৰ আগৰ অংশত ক্ষতিকাৰক বস্তু আঁতৰোৱাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছিল; এই অংশত আকাংক্ষিত কল্যাণ লাভৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। ‘এই পৃথিৱীত আৰু আখিৰাতত আমাৰ বাবে কল্যাণ লিখি দিয়া’—অৰ্থাৎ, দুয়ো ঠাইতে আমাৰ বাবে কল্যাণ নিৰ্ধাৰণ আৰু স্থিৰ কৰি দিয়া। ইয়াৰ ব্যাখ্যা আগতে ছুৰা আল-বাক্বাৰাত কৰা হৈছে।

‘নিশ্চয় আমি তোমাৰ ওচৰলৈ উভতি আহিছোঁ’—অৰ্থাৎ, আমি তাওবা কৰি তোমাৰ ফালে উভতি আহিছোঁ আৰু তোমাৰ ওচৰলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিছোঁ। ইবন আব্বাছ, ছাঈদ ইবন জুবাইৰ, মুজাহিদ, আবুল আলিয়া, আদ-দাহহাক, ইব্ৰাহীম আত-তাইমী, ছুদ্দী, কাতাদা আৰু আন বহুতে এইদৰে কৈছে। ভাষাৰ দিশৰ পৰাও ইয়াৰ অৰ্থ এইটোৱেই। ইবন জাৰীৰে কৈছে: ইবন ৱাকীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক তেওঁৰ পিতৃয়ে, তেওঁক শ্বৰীকে, তেওঁক জাবিৰে, তেওঁক আব্দুল্লাহ ইবন নাজীয়ে, আৰু তেওঁ আলী (ৰাঃ)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: ‘ইয়াহূদীসকলক ইয়াহূদী বুলি কোৱা হয়, কাৰণ তেওঁলোকে কৈছিল: “নিশ্চয় আমি তোমাৰ ওচৰলৈ উভতি আহিছোঁ।”’

জাবিৰ ইয়াত জাবিৰ ইবন ইয়াজীদ আল-জু’ফী; তেওঁ দুৰ্বল বৰ্ণনাকাৰী।

মূছাৰ ‘এইটো কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা’—এই কথাৰ উত্তৰত আল্লাহে ক’লে, ‘মোৰ শাস্তি মই যাক ইচ্ছা তাক দিওঁ, আৰু মোৰ দয়া সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে।’ অৰ্থাৎ, মই যি ইচ্ছা কৰোঁ সেয়াই কৰোঁ আৰু যি ইচ্ছা কৰোঁ তাৰেই সিদ্ধান্ত লওঁ; এই সকলো বিষয়তে মোৰ প্ৰজ্ঞা আৰু ন্যায় আছে। তেওঁ পৱিত্ৰ, তেওঁৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য নাই।

‘আৰু মোৰ দয়া সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে’—এইটো ব্যাপকতা আৰু সৰ্বগ্ৰাসিতাৰ এক মহান আয়াত। যেনেকৈ আল্লাহে আৰশ বহন কৰা ফিৰিস্তাসকল আৰু তাৰ চাৰিওফালে থকা ফিৰিস্তাসকলৰ বিষয়ে জনাইছে যে তেওঁলোকে কয়, ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তোমাৰ দয়া আৰু জ্ঞানে সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে।’ ইমাম আহমদে কৈছে: আব্দুচ্ছামাদে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক তেওঁৰ পিতৃয়ে, তেওঁক আল-জুৰাইৰীয়ে, তেওঁক আবু আব্দুল্লাহ আল-জুশমীয়ে, আৰু তেওঁক জুন্দুব—অৰ্থাৎ জুন্দুব ইবন আব্দুল্লাহ আল-বাজালী (ৰাঃ)—এ বৰ্ণনা কৰিছে।

তেওঁ কৈছে: এজন বেদুইনে আহি নিজৰ উটটো বহুৱাই বান্ধিলে আৰু তাৰ পিছত আল্লাহৰ ৰাছুল (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)ৰ পিছফালে নামাজ পঢ়িলে। ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ) নামাজ শেষ কৰাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ উটৰ ওচৰলৈ গৈ বান্ধ খুলি উটত উঠিল আৰু ক’লে, ‘হে আল্লাহ! মোৰ প্ৰতি আৰু মুহাম্মদৰ প্ৰতি দয়া কৰা; আমাৰ দয়াত আন কাকো অংশীদাৰ নকৰিবা।’ তেতিয়া ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ) ক’লে, ‘তোমালোকৰ মতে কোন বেছি পথভ্ৰষ্ট—এইজন নে তাৰ উটটো?

তোমালোকে তেওঁ কোৱা কথাটো শুনা নাইনে?’ তেওঁলোকে ক’লে, ‘হয়।’ তেওঁ ক’লে, ‘তেওঁ এক ব্যাপক দয়াক সীমাবদ্ধ কৰি দিলে। নিশ্চয় মহান আল্লাহে এশটা দয়া সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ মাজৰ পৰা এটা দয়া অৱতীৰ্ণ কৰিলে, যাৰ দ্বাৰা সৃষ্টি-জগতৰ লোকসকলে—জিন, মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৱে—ইজনে সিজনৰ প্ৰতি দয়া কৰে; আৰু নিৰানব্বৈটা দয়া তেওঁ নিজৰ ওচৰত ৰাখিছে।

তোমালোকৰ মতে কোন বেছি পথভ্ৰষ্ট—এইজন নে তাৰ উটটো?’ আবু দাউদে আলী ইবন নছৰৰ পৰা, তেওঁ আব্দুচ্ছামাদ ইবন আব্দুল ৱাৰিছৰ পৰা এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে।

ইমাম আহমদে আৰু কৈছে: ইয়াহয়া ইবন ছাঈদে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক ছুলাইমানে, তেওঁক আবু উছমানে, আৰু তেওঁ নবী (ছাঃ)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল, ‘মহান আল্লাহৰ এশটা দয়া আছে। তাৰ মাজৰ পৰা এটা দয়াৰ দ্বাৰা সৃষ্টি-জগতৰ লোকসকলে পৰস্পৰৰ প্ৰতি দয়া কৰে, আৰু তাৰেই বনৰীয়া জন্তুবোৰে নিজৰ পোৱালিৰ প্ৰতি মমতা দেখুৱায়। বাকী নিৰানব্বৈটা দয়া তেওঁ কিয়ামতৰ দিনলৈকে ৰাখিছে।’ এই হাদীছটো কেৱল মুছলিমে বৰ্ণনা কৰিছে।

তেওঁ ছুলাইমান—অৰ্থাৎ ইবন তৰখান—আৰু দাউদ ইবন আবি হিন্দৰ পৰা, তেওঁলোক দুয়োজনে আবু উছমান—যাৰ নাম আব্দুৰ ৰহমান ইবন মিল—ৰ পৰা, তেওঁ ছালমান আল-ফাৰিছী (ৰাঃ)ৰ পৰা, আৰু তেওঁ নবী (ছাঃ)ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে।

ইমাম আহমদে কৈছে: আফ্ফানে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক হাম্মাদে, তেওঁক আছিম ইবন বাহদালাহে, তেওঁক আবু ছালিহে, আৰু তেওঁক আবু হুৰাইৰাই বৰ্ণনা কৰিছে যে নবী (ছাঃ)য়ে কৈছিল, ‘আল্লাহৰ এশটা দয়া আছে; নিৰানব্বৈটা তেওঁৰ ওচৰত আছে আৰু তোমালোকৰ মাজত এটা দয়া দিছে, যাৰ দ্বাৰা তোমালোকে জিন, মানুহ আৰু আন সকলো সৃষ্টিৰ মাজত পৰস্পৰৰ প্ৰতি দয়া কৰা। কিয়ামতৰ দিনা তেওঁ সেই দয়াটোও নিজৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিব।’ এই সনদেৰে এই হাদীছটো কেৱল আহমদে বৰ্ণনা কৰিছে।

আহমদে কৈছে: আফ্ফানে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক আব্দুল ৱাহিদে, তেওঁক আল-আ’মাশে, তেওঁক আবু ছালিহে, আৰু তেওঁক আবু ছাঈদে বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)য়ে কৈছিল, ‘আল্লাহৰ এশটা দয়া আছে। তাৰ এটা অংশ তেওঁ সৃষ্টিৰ মাজত ভাগ কৰি দিছে; তাৰ ফলত মানুহ, বনৰীয়া জন্তু আৰু চৰাইয়ে পৰস্পৰৰ প্ৰতি দয়া কৰে।’ ইবন মাজাই আবু মু’আৱিয়াৰ পৰা, তেওঁ আল-আ’মাশৰ পৰা এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে।

হাফিজ আবুল কাচিম আত-তাবাৰানীয়ে কৈছে: মুহাম্মদ ইবন উছমান ইবন আবি শাইবাই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক আহমদ ইবন ইউনুছে, তেওঁক ছা’দ আবু গাইলান আশ-শাইবানীয়ে, তেওঁক হাম্মাদ ইবন আবি ছুলাইমানে, তেওঁক ইব্ৰাহীমে, তেওঁক ছিলা ইবন জুফৰে, আৰু তেওঁক হুযাইফা ইবন আল-য়ামানে (ৰাঃ) বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)য়ে কৈছিল, ‘যাৰ হাতত মোৰ প্ৰাণ আছে, তেওঁৰ শপত! ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত পাপী আৰু জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্বোধ লোকজনো জান্নাতত প্ৰৱেশ কৰিব। যাৰ হাতত মোৰ প্ৰাণ আছে, তেওঁৰ শপত! যিজনক পাপৰ বাবে জুইয়ে পুৰি ছাই কৰিছে, তেওঁও জান্নাতত প্ৰৱেশ কৰিব।

যাৰ হাতত মোৰ প্ৰাণ আছে, তেওঁৰ শপত! কিয়ামতৰ দিনা আল্লাহে এনে ক্ষমা কৰিব, যাৰ আশাত ইবলীছে নিজেও তাৰ ভাগ পোৱাৰ আশাৰে ডিঙি মেলিব।’ এইটো অতি অদ্ভুত হাদীছ; এই ছা’দক মই চিনি নাপাওঁ।

‘সেয়ে মই সেই দয়া লিখি দিম তেওঁলোকৰ বাবে, যিসকলে তাক্বৱা অৱলম্বন কৰে’—এই আয়াতৰ অৰ্থ হৈছে, নিজৰ অনুগ্ৰহ আৰু উপকাৰ হিচাপে মই তেওঁলোকৰ বাবে মোৰ দয়া নিশ্চিত কৰিম। যেনেকৈ আল্লাহে কৈছে, ‘তোমালোকৰ প্ৰতিপালকে নিজৰ ওপৰত দয়া কৰাটো অৱধাৰিত কৰি লৈছে।’ ‘যিসকলে তাক্বৱা অৱলম্বন কৰে’—অৰ্থাৎ, যিসকলে শ্বিৰ্ক আৰু ডাঙৰ পাপৰ পৰা বিৰত থাকে। ‘আৰু যাকাত দিয়ে’—ইয়াৰ অৰ্থ আত্মাৰ যাকাত বুলি কোৱা হৈছে; আন এক মত অনুসৰি, সম্পত্তিৰ যাকাত।

দুয়োটাকে সামৰি লোৱা সাধাৰণ অৰ্থও হ’ব পাৰে, কিয়নো এই আয়াত মক্কী। ‘আৰু যিসকলে আমাৰ আয়াতসমূহত ঈমান পোষণ কৰে’—অৰ্থাৎ, সেইবোৰক সত্য বুলি মানে।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

আল্লাহৰ এই কথা, ‘মূছাই নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ পৰা বাছি ল’লে’—অৰ্থাৎ, নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ পৰা। ইয়াত সম্পৰ্কবাচক অব্যয়টো বাদ পৰাৰ বাবে শব্দটো কৰ্মকাৰকত আহিছে। ‘আমাৰ নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ বাবে সত্তৰজন লোক।’ এই আয়াতটোৱে প্ৰমাণ কৰে যে তেওঁলোক সকলোৱে দামুৰি উপাসনা কৰা নাছিল।

ছুদ্দীয়ে কৈছে: আল্লাহে মূছাক বনী ইছৰাঈলৰ কিছুমান লোকক লগত লৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিবলৈ আদেশ দিছিল, যাতে তেওঁলোকে দামুৰি উপাসনাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে। মূছাই নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ পৰা সত্তৰজন লোক বাছি ল’লে। তেওঁলোক সেই ঠাইত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত ক’লে, ‘আমি তোমাক বিশ্বাস নকৰোঁ, যেতিয়ালৈকে আল্লাহক প্ৰকাশ্যভাৱে নেদেখোঁ।’ তেতিয়া বজ্ৰাঘাতে তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ মৃত্যু হ’ল।

ইবন ইছহাকে কৈছে: মূছাই তেওঁলোকক বাছি লৈছিল, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ কৰা কামৰ বাবে আল্লাহৰ ওচৰত তাওবা কৰে আৰু পিছত এৰি অহা নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলৰ বাবেও তাওবা বিচাৰে। এই মতটোৱে বুজায় যে তেওঁলোক সকলোৱে দামুৰি উপাসনা কৰিছিল। কাতাদা, ইবন জুৰাই আৰু মুহাম্মদ ইবন কা’বৰ মতে, তেওঁলোকে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে দামুৰি উপাসনা কৰাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ পৰা আঁতৰি নোযোৱা, সৎকৰ্মৰ আদেশ নিদিয়া আৰু অসৎকৰ্মৰ পৰা নিষেধ নকৰাৰ বাবে ভূমিকম্পৰ শাস্তি পাইছিল।

ইবন আব্বাছে কৈছে: ‘আমি তোমাক বিশ্বাস নকৰোঁ, যেতিয়ালৈকে আল্লাহক প্ৰকাশ্যভাৱে নেদেখোঁ’ বুলি কোৱা সত্তৰজন লোক—যিসকলক বজ্ৰাঘাতে আক্ৰমণ কৰিছিল (ছুৰা আল-বাক্বাৰা, ২:৫৫)—ভূমিকম্পত আক্ৰান্ত হোৱা সত্তৰজনতকৈ আগৰ লোক আছিল। আল্লাহে মূছাক তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ পৰা সত্তৰজন লোক বাছি ল’বলৈ আদেশ দিছিল। তেওঁ তেওঁলোকক বাছি লৈ নিজৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত দুআ কৰিবলৈ আগুৱাই লৈ গ’ল। তেওঁলোকৰ দুআৰ ভিতৰত এই কথাও আছিল: ‘হে আল্লাহ!

আমাক এনে বস্তু দিয়া, যিটো তুমি আমাৰ আগতে কাকো দিয়া নাই আৰু আমাৰ পিছতো কাকো নিদিবা।’ আল্লাহে তেওঁলোকৰ এই দুআ অপছন্দ কৰিলে আৰু ভূমিকম্পই তেওঁলোকক আক্ৰমণ কৰিলে। ৱাহবে কৈছে: ভূমিকম্পটো কোনো শব্দ নাছিল; বৰং সেই ভয়ংকৰ দৃশ্য দেখি লোকসকল কঁপিবলৈ ধৰিলে, অস্থিৰ হৈ পৰিল আৰু তেওঁলোক ইমান কঁপিলে যে তেওঁলোকৰ গাঁঠিবোৰ যেন পৃথক হৈ যাব। মূছাই তেওঁলোকৰ অৱস্থা দেখি তেওঁলোকৰ প্ৰতি দয়া অনুভৱ কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ আশংকা কৰিলে।

তেওঁলোকক হেৰুৱাই তেওঁ বৰ দুখিত হ’ল, কিয়নো তেওঁলোক কল্যাণৰ কামত তেওঁৰ সহায়ক আছিল আৰু তেওঁৰ কথা শুনি আনুগত্য কৰিছিল। তেতিয়া তেওঁ দুআ কৰিলে, কান্দিলে আৰু প্ৰতিপালকৰ ওচৰত কাকূতি কৰিলে। আল্লাহে তেওঁলোকৰ পৰা সেই কম্পন আঁতৰাই দিলে; তেওঁলোক শান্ত হ’ল আৰু নিজৰ প্ৰতিপালকৰ কথা শুনিলে।

সেইবাবে, মহান আৰু সৰ্বশক্তিমান আল্লাহৰ এই কথা: ‘তেওঁ ক’লে’—অৰ্থাৎ, মূছাই ক’লে, ‘হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি ইচ্ছা কৰা হ’লে, তেওঁলোকক আগতেই ধ্বংস কৰিব পাৰিলাহেঁতেন’—অৰ্থাৎ, দামুৰি উপাসনাৰ সময়তে; ‘আৰু মোকো’—ফিৰআউনৰ লোক এজনক হত্যা কৰাৰ কাৰণে। ‘আমাৰ মাজৰ নিৰ্বোধসকলে যি কৰিছে, তাৰ বাবে আমাক ধ্বংস কৰিবানে?’ অৰ্থাৎ, দামুৰি উপাসনা কৰাসকলক।

মূছাই ভাবিছিল যে তেওঁলোকক দামুৰি লোৱাৰ বাবে শাস্তি দিয়া হৈছে আৰু প্ৰশ্নসূচক ৰূপত কৈছিল, ‘নিৰ্বোধসকলে কৰা কামৰ কাৰণে আমাক ধ্বংস কৰিবানে?’ মুবাৰ্ৰাদে কৈছে: ‘নিৰ্বোধসকলে কৰা কামৰ কাৰণে আমাক ধ্বংস কৰিবানে’—এইটো অনুগ্ৰহ বিচাৰি কৰা প্ৰশ্ন; অৰ্থাৎ, ‘আমাক ধ্বংস নকৰিবা।’ মূছাই জানিছিল যে আল্লাহ ইমান ন্যায়পৰায়ণ যে এজনৰ অপৰাধৰ বাবে আন এজনক শাস্তি নিদিয়ে।

আল্লাহৰ এই কথা, ‘এইটো কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা’—অৰ্থাৎ, নিৰ্বোধসকল যিটোত পৰিছিল, সেয়া কেৱল তোমাৰ পৰীক্ষা আৰু যাচাই আছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা তুমি এটা সম্প্ৰদায়ক পথভ্ৰষ্ট কৰিলা, ফলত তেওঁলোকে পৰীক্ষাত পৰিল; আৰু আন এটা সম্প্ৰদায়ক সৎপথত পৰিচালিত কৰিলা, ফলত তেওঁলোকক তুমি তোমাৰ দ্বীনত অবিচল ৰাখিলা। ‘যাৰ দ্বাৰা তুমি যাক ইচ্ছা বিপথগামী কৰা আৰু যাক ইচ্ছা সৎপথত পৰিচালিত কৰা। তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক’—অৰ্থাৎ, আমাৰ সহায়ক আৰু ৰক্ষক।

‘সেয়ে আমাক ক্ষমা কৰা আৰু আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা; ক্ষমা কৰাসকলৰ ভিতৰত তুমিয়েই শ্ৰেষ্ঠ।’

‘আমাৰ বাবে লিখি দিয়া’—অৰ্থাৎ, আমাৰ বাবে অৱধাৰিত কৰা; ‘এই পৃথিৱীত কল্যাণ’—অৰ্থাৎ, অনুগ্ৰহ আৰু নিৰাপত্তা; ‘আৰু আখিৰাততো’—অৰ্থাৎ, আখিৰাতত; ‘কল্যাণ’—অৰ্থাৎ, ক্ষমা আৰু জান্নাত। ‘নিশ্চয় আমি তোমাৰ ওচৰলৈ উভতি আহিছোঁ’—অৰ্থাৎ, আমি তোমাৰ ওচৰত তাওবা কৰিছোঁ।

আল্লাহে ক’লে, ‘মোৰ শাস্তি মই মোৰ সৃষ্টিৰ মাজৰ পৰা যাক ইচ্ছা তাক দিওঁ; আৰু মোৰ দয়া সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে’—অৰ্থাৎ, মোৰ দয়া সকলো বস্তুলৈ বিস্তৃত। হাছান আৰু কাতাদাই কৈছে: পৃথিৱীত তেওঁৰ দয়া সৎ আৰু পাপী—সকলোৰে প্ৰতি বিস্তৃত; কিন্তু কিয়ামতৰ দিনা সেই দয়া কেৱল তাক্বৱাৱানসকলৰ বাবেহে হ’ব। আতিয়্যা আল-আউফীয়ে কৈছে: দয়াই সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে, কিন্তু কেৱল তাক্বৱাৱানসকলৰ বাবেহে ই নিশ্চিত হ’ব। কাফিৰকো জীৱিকা দিয়া হয় আৰু মুমিনসকলৰ বাবে আল্লাহৰ দয়াৰ বিস্তৃতিৰ কাৰণে তাৰ পৰা বিপদ আঁতৰোৱা হয়; সেয়ে সি সেই দয়াৰ মাজত জীৱন যাপন কৰে।

কিন্তু আখিৰাতত উপস্থিত হ’লে সেই দয়া কেৱল মুমিনসকলৰ বাবেহে নিশ্চিত হ’ব—যেনেকৈ চাকি লৈ যোৱা ব্যক্তিজন গুচি গ’লে, আনৰ চাকিৰ পোহৰত থকা লোকজন আন্ধাৰত পৰে।

ইবন আব্বাছ (ৰাঃ), কাতাদা আৰু ইবন জুৰাইৰ মতে, ‘মোৰ দয়া সকলো বস্তুকে আৱৰি আছে’—এই আয়াত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ইবলীছে ক’লে, ‘ময়ো সেই সকলো বস্তুৰ অন্তৰ্গত।’ তেতিয়া আল্লাহে ক’লে, ‘সেয়ে মই সেই দয়া লিখি দিম তেওঁলোকৰ বাবে, যিসকলে তাক্বৱা অৱলম্বন কৰে, যাকাত দিয়ে আৰু আমাৰ আয়াতসমূহত ঈমান পোষণ কৰে।’ ইয়াহূদী আৰু খ্ৰীষ্টানসকলেও এই দয়াৰ আশা কৰিলে। তেওঁলোকে ক’লে, ‘আমি তাক্বৱা অৱলম্বন কৰোঁ, ঈমান পোষণ কৰোঁ আৰু যাকাত দিওঁ।’ কিন্তু আল্লাহে সেই দয়া এই উম্মতৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।