Дуои Мӯсо барои омурзиш

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Вақте Бани Исроил тавба карданд ва ба роҳи дуруст бозгаштанд, Мӯсо аз миёни беҳтарини онҳо ҳафтод мардро баргузид, то назди Парвардигорашон барои қавми худ узр бихоҳанд. Аллоҳ барои ҳузури онҳо ваъдагоҳе муқаррар кард. Вақте ба он ҷо расиданд, гуфтанд: «Эй Мӯсо, Аллоҳро ошкоро ба мо нишон деҳ!» Онҳо нисбат ба Аллоҳ ҷуръати бузурге карданд ва адабро нисбат ба Ӯ риоят накарданд.

Пас, зилзила онҳоро фаро гирифт ва беҳушу ҳалок шуданд. Мӯсо (алайҳиссалом) пайваста ба даргоҳи Аллоҳ зорӣ ва ниёиш мекард ва мегуфт: «Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз он ки биёянд ва дар ҳолате қарор гиранд, ки барои қавми худ узр бихоҳанд, онҳоро ҳалок мекардӣ. Оё моро ба хотири ончи бехирадонамон кардаанд, ҳалок мекунӣ?» Яъне: оё моро ба сабаби амали касоне ҳалок мекунӣ, ки хиради заифу андешаи норасо доранд?

Ӯ ба Аллоҳ зорӣ кард ва узр овард, ки онҳое, ки нисбат ба Аллоҳ ҷуръат варзиданд, хиради комиле надоштанд, то онҳоро аз ончи гуфтанду карданд боздорад; инчунин, онҳо гирифтори озмоише шуданд, ки инсонро ба хатар меандозад ва метарсонад, ки динаш аз даст равад. Пас гуфт: «Ин [озмоиш] ҷуз озмоиши Ту нест; ба он ҳар киро бихоҳӣ, гумроҳ месозӣ ва ҳар киро бихоҳӣ, ҳидоят мекунӣ. Ту сарпарасти моӣ, пас, моро биёмурз ва бар мо раҳм овар ва Ту беҳтарин омурзандаӣ». Яъне Ту беҳтарин омурзанда, сазовортарин ба раҳм ва гиромитарини бахшояндаву некӣкунанда ҳастӣ.

Гӯё Мӯсо (алайҳиссалом) гуфта бошад: «Эй Парвардигори ман, ҳадафи аслии ҳамаи мо итоат аз Ту ва имон овардан ба Туст. Ҳар касе, ки хирад ва роҳиёбиаш ба ӯ ёрӣ дода ва бар тавфиқе, ки ба ӯ бахшидаӣ, устувор мондааст, ҳамеша бар роҳи рост буд. Аммо касе, ки хирадаш заифу андешааш норасо буд ва озмоиш ӯро аз роҳ баргардонд, он корҳоро ба сабаби ҳамин ду омил анҷом дод. Бо вуҷуди ин, Ту меҳрубонтарини меҳрубонон ва беҳтарин омурзандагонӣ; пас, моро биёмурз ва бар мо раҳм овар».

Аллоҳ дуои ӯро пазируфт ва онҳоро пас аз марг зинда кард ва гуноҳонашонро омурзид.

Мӯсо дар идомаи дуояш гуфт: «Ва бароямон дар ин дунё некӣ муқаррар фармо», яъне илми судманд, ризқи фаровон ва амали шоиста; «ва дар охират некӣ», яъне подоше, ки Аллоҳ барои дӯстони солеҳи Худ омода кардааст. «Мо ба сӯйи Ту бозгаштем», яъне бо иқрор ба кӯтоҳии худ баргаштем ва дар тамоми корҳоямон ба сӯйи Ту рӯ овардем.

Аллоҳи Таоло фармуд: «Азобамро ба ҳар ки бихоҳам мерасонам», яъне ба ҳар касе аз бадбахтон, ки сабабҳои азобро пеш меорад. «Ва раҳматам ҳама чизро фаро гирифтааст», аз олами боло ва поён, некӯкору бадкор, мӯъмин ва кофир. Ҳеҷ махлуқе нест, магар ин ки раҳмати Аллоҳ ба ӯ расида ва фазлу эҳсони Ӯ фарогираш шудааст. Аммо раҳмати хоссе, ки сабаби саодати дунёву охират мешавад, насиби ҳама кас нест.

Аз ин рӯ фармуд: «Пас онро барои касоне муқаррар хоҳам дошт, ки парҳезгорӣ мекунанд», яъне аз гуноҳони хурду бузург мепарҳезанд; «ва закот медиҳанд», яъне закоти воҷибро ба аҳлаш мерасонанд; «ва касоне, ки ба оёти Мо имон меоваранд». Аз камоли имон ба оёти Аллоҳ шинохтани маънои онҳо ва амал кардан ба иқтизои онҳост. Аз ҷумлаи он, пайравӣ аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар зоҳиру ботин ва дар усулу фурӯъи дин мебошад.

Тафсири имом Ибни Касир

Алӣ ибни Абӣ Талҳа аз Ибни Аббос дар тафсири ин оят ривоят кардааст: Аллоҳ ба Мӯсо амр кард, ки аз қавмаш ҳафтод мардро баргузинад. Ӯ ҳафтод мардро интихоб кард ва ҳамроҳи онҳо баромад, то Парвардигорашонро дуо кунанд. Дар ҷумлаи дуоҳое, ки ба Аллоҳ карданд, гуфтанд: «Эй Аллоҳ, ба мо чизе ато кун, ки пеш аз мо ба ҳеҷ кас надодаӣ ва баъд аз мо низ ба ҳеҷ кас надеҳӣ». Аллоҳ ин дуои онҳоро нохуш дошт.

«Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз ин онҳоро ва маро ҳалок мекардӣ...» Саддӣ гуфт: Аллоҳ ба Мӯсо амр кард, ки бо гурӯҳе аз Бани Исроил биёяд, то барои парастидани гӯсола назди Ӯ узр бихоҳанд. Аллоҳ барои онҳо ваъдагоҳе муайян кард. Мӯсо ҳафтод мардро аз миёни қавмаш интихоб кард ва онҳоро ҳамроҳи худ бурд, то узр бихоҳанд.

Вақте ба он макон расиданд, гуфтанд: «Эй Мӯсо, ҳаргиз ба ту имон намеоварем, то Аллоҳро ошкоро набинем; ту бо Ӯ сухан гуфтаӣ, пас Ӯро ба мо нишон деҳ». Соиқа онҳоро фаро гирифт ва мурданд. Мӯсо гирён шуду Аллоҳро дуо кард ва гуфт: «Парвардигоро, вақте ба назди Бани Исроил бармегардам, чӣ бигӯям, дар ҳоле ки беҳтарини онҳоро ҳалок кардаӣ?» Сипас гуфт: «Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз ин онҳоро ва маро ҳалок мекардӣ...»

Муҳаммад ибни Исҳоқ гуфт: Мӯсо аз беҳтаринҳои Бани Исроил ҳафтод мардро интихоб кард ва ба онҳо гуфт: «Ба сӯйи Аллоҳ биравед ва аз коре, ки кардаед, назди Ӯ тавба кунед; барои онҳое аз қавматон, ки паси саратон мондаанд, аз Ӯ тавбаро бихоҳед. Рӯза бигиред, пок шавед ва либосҳоятонро пок кунед». Онҳоро ба сӯи кӯҳи Сино бурд, то дар вақти муайяншудае, ки Парвардигораш барояш таъин карда буд, ҳозир шаванд. Мӯсо бе иҷозату огоҳии Аллоҳ ба он ҷо намерафт.

Чунонки ба ман расидааст, он ҳафтод мард баъд аз иҷро кардани амри Мӯсо ва ҳамроҳи ӯ барои мулоқоти Парвардигорашон рафтан, ба ӯ гуфтанд: «Аз Парвардигорат бихоҳ, то сухани Ӯро бишнавем». Мӯсо гуфт: «Ин корро мекунам». Вақте Мӯсо ба кӯҳ наздик шуд, сутуни абр бар он фуруд омад ва тамоми кӯҳро фаро гирифт. Мӯсо наздик шуда, ба дохили он даромад ва ба мардум гуфт: «Наздик биёед».

Ҳар гоҳ Аллоҳ бо Мӯсо сухан мегуфт, аз пешонии ӯ нури тобоне медурахшид, ки ҳеҷ кас аз фарзандони Одам наметавонист ба он нигоҳ кунад; аз ин рӯ, миёни ӯ ва мардум парда қарор медоданд. Он гурӯҳ наздик шуданд ва ҳамин ки ворид шуданд, ба саҷда афтоданд. Сухани Аллоҳро шуниданд, ки бо Мӯсо сухан мегуфт ва ӯро амру наҳй мекард: «Иҷро кун ва накун». Чун фармони Ӯ ба поён расид, абр аз рӯйи Мӯсо канор рафт ва ӯ ба сӯи мардум баргашт.

Онҳо ба Мӯсо гуфтанд: «То Аллоҳро ошкоро набинем, ҳаргиз ба ту имон намеоварем». Пас, зилзила — ки ҳамон соиқа буд — онҳоро фаро гирифт; ҷонҳояшон якбора аз баданашон ҷудо шуд ва ҳама мурданд. Мӯсо истода, ба Парвардигораш зорӣ, дуо ва илтиҷо мекард ва мегуфт: «Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз ин онҳоро ва маро ҳалок мекардӣ». Яъне: онҳо бехирадӣ карданд; оё касонеро аз Бани Исроил, ки паси ман мондаанд, низ ҳалок мекунем?

Суфёни Саврӣ гуфт: Абӯисҳоқ аз Амора ибни Абдус-Салулӣ, аз Алӣ ибни Абӯтолиб (разияллоҳу анҳу) ба ман ривоят кард, ки гуфт: Мӯсо, Ҳорун, Шабр ва Шубайр равона шуданд ва ба доманаи кӯҳ расиданд. Ҳорун бар рӯйи кате хобид ва Аллоҳи азза ва ҷалла ҷони ӯро гирифт. Вақте Мӯсо назди Бани Исроил баргашт, онҳо пурсиданд: «Ҳорун куҷост?» Гуфт: «Аллоҳи азза ва ҷалла ҷони ӯро гирифт».

Гуфтанд: «Ту ӯро куштӣ; азбаски ӯ хушахлоқу нармхӯ буд, ба ӯ ҳасад бурдӣ» ё сухане ба ҳамин маъно гуфтанд. Мӯсо гуфт: «Ҳар касро хоҳед, интихоб кунед». Онҳо ҳафтод мардро интихоб карданд. Ин аст маънои фармудаи Аллоҳ: «Ва Мӯсо аз қавми худ ҳафтод мардро баргузид».

Вақте ба Ҳорун расиданд, гуфтанд: «Эй Ҳорун, кӣ туро кушт?» Ӯ гуфт: «Ҳеҷ кас маро накушт, балки Аллоҳ ҷони маро гирифт». Гуфтанд: «Эй Мӯсо, баъд аз имрӯз дигар саркашӣ намекунем». Он гоҳ зилзила онҳоро фаро гирифт. Мӯсо ба росту чап менигаристу мегуфт: «Эй Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз ин онҳоро ва маро ҳалок мекардӣ.

Оё моро ба хотири ончи бехирадонамон кардаанд, ҳалок мекунӣ? Ин [озмоиш] ҷуз озмоиши Ту нест; ба он ҳар киро бихоҳӣ, гумроҳ месозӣ ва ҳар киро бихоҳӣ, ҳидоят мекунӣ». Ровӣ гуфт: Аллоҳ онҳоро зинда кард ва ҳамаи онҳоро паёмбар гардонд. Ин асар хеле ғариб аст ва ман Амора ибни Абдро намешиносам.

Шуъба низ онро аз Абӯисҳоқ, аз марде аз Бани Салул, аз Алӣ ривоят кардааст ва ҳадисро зикр намудааст.

Ибни Аббос, Муҷоҳид, Қатода ва Ибни Ҷурайҷ гуфтанд: Зилзила онҳоро фаро гирифт, зеро ҳангоми гӯсолапарастии қавмашон аз онҳо ҷудо нашуданд ва онҳоро наҳй накарданд. Ин маъно бо сухани Мӯсо мувофиқат мекунад: «Оё моро ба хотири ончи бехирадонамон кардаанд, ҳалок мекунӣ?» Ва сухани ӯ: «Ин [озмоиш] ҷуз озмоиши Ту нест», яъне озмоиш, имтиҳон ва санҷиши Ту. Инро Ибни Аббос, Саид ибни Ҷубайр, Абулолия, Рабиъ ибни Анас ва гурӯҳе аз уламои пешину баъдӣ гуфтаанд.

Маънои дигаре надорад: яъне кор ҷуз кори Ту нест ва ҳукм ҷуз аз они Ту нест; ҳар чи бихоҳӣ, мешавад. Ҳар киро бихоҳӣ, гумроҳ месозӣ ва ҳар киро бихоҳӣ, ҳидоят мекунӣ. Касеро, ки Ту гумроҳ кардаӣ, ҳидояткунандае нест ва касеро, ки ҳидоят кардаӣ, гумроҳкунандае нест; касеро, ки аз ӯ боздоштаӣ, бахшандае нест ва ончиро додаӣ, боздорандае нест. Ҳамаи мулк аз они Туст ва тамоми ҳукм аз они Туст; офариниш ва фармон аз они Туст.

Фармудаи Ӯ: «Ту сарпарасти моӣ, пас моро биёмурз ва бар мо раҳм овар ва Ту беҳтарин омурзандаӣ». Ғуфрон (الغفر) пӯшонидани гуноҳ ва муохиза накардан ба сабаби он аст. Вақте раҳмат дар канори мағфират меояд, мақсад ин аст, ки дар оянда инсонро ба гуноҳи монанд гирифтор насозад. «Ту беҳтарин омурзандаӣ», яъне гуноҳҳоро ҷуз Ту касе намеомурзад.

«Ва бароямон дар ин дунё ва дар охират некӣ муқаррар фармо». Қисми аввали дуо барои дур кардани чизи нохоста буд ва ин қисми дуо барои ба даст овардани мақсуди дилхоҳ аст. «Ва бароямон дар ин дунё ва дар охират некӣ муқаррар фармо», яъне дар ҳар ду саро некӣ бароямон воҷибу собит гардон. Тафсири ин маъно дар сураи «Бақара» гузаштааст.

«Мо ба сӯйи Ту бозгаштем», яъне тавба карда, баргаштем ва ба сӯйи Ту рӯ овардем. Инро Ибни Аббос, Саид ибни Ҷубайр, Муҷоҳид, Абулолия, Заҳҳок, Иброҳим ат-Таймӣ, Саддӣ, Қатода ва дигарон гуфтаанд; ин маъно дар забон низ ҳамин аст. Ибни Ҷарир гуфтааст: Ибни Вакиъ ба мо ривоят кард, падарам аз Шарик, аз Ҷобир, аз Абдуллоҳ ибни Наҷӣ, аз Алӣ (разияллоҳу анҳу) ба мо ҳадис гуфт, ки гуфт: «Яҳудиёнро яҳудӣ номиданд, зеро гуфтанд: “Мо ба сӯйи Ту бозгаштем”». Ҷобир ҳамон Ибни Язиди Ҷаъфӣ аст ва заиф мебошад.

Аллоҳи Таоло дар посух ба сухани Мӯсо: «Ин [озмоиш] ҷуз озмоиши Ту нест...» фармуд: «Азобамро ба ҳар ки бихоҳам мерасонам ва раҳматам ҳама чизро фаро гирифтааст; пас онро барои касоне муқаррар хоҳам дошт, ки парҳезгорӣ мекунанд...» Яъне ҳар чи бихоҳам, анҷом медиҳам ва ҳар гуна ирода кунам, ҳукм мекунам; дар ин ҳама ҳикмату адолат аз они Ман аст. Ӯ пок аст, маъбуде ҷуз Ӯ нест.

Фармудаи Ӯ: «Ва раҳматам ҳама чизро фаро гирифтааст» ояти бузургест, ки фарогирӣ ва умумияти раҳматро баён мекунад; ҳамчунон ки Аллоҳ аз фариштагони бардорандаи Арш ва касоне, ки гирди онанд, хабар додааст, ки мегӯянд: «Парвардигоро, раҳмату илми Ту ҳама чизро фаро гирифтааст» (Ғофир, 7).

Имом Аҳмад гуфт: Абдуссамад ба мо ҳадис гуфт, падарам ба мо ҳадис гуфт, Ҷурайрӣ аз Абӯабдуллоҳ ал-Ҷушамӣ ба мо ҳадис гуфт, ӯ аз Ҷундуб — яъне Ҷундуб ибни Абдуллоҳи Баҷалӣ (разияллоҳу анҳу) — ривоят кард, ки гуфт: Бодиянишине омад, шутурашро хобонд ва зонуяшро баст, сипас пушти Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) намоз хонд. Вақте Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) намозро тамом кард, назди шутураш рафт, банди онро кушод, савор шуд ва гуфт: «Эй Аллоҳ, бар ману Муҳаммад раҳм кун ва ҳеҷ касро дар раҳмати мо шарик магардон».

Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ба назари шумо, кадоме аз ин ду гумроҳтар аст: ӯ ё шутураш? Оё нашунидед, ки чӣ гуфт?» Гуфтанд: «Оре». Фармуд: «Ӯ раҳмати фарохеро маҳдуд кард. Аллоҳ сад раҳмат офарид; як раҳматро фурӯ фиристод, ки махлуқот ба воситаи он ба ҳамдигар меҳрубонӣ мекунанд: ҷинну инсон ва ҳайвонот.

Ва наваду нӯҳ раҳмати дигарро назди Худ нигоҳ дошт. Оё ба назари шумо, ӯ гумроҳтар аст ё шутураш?» Ин ҳадисро Абӯдовуд аз Алӣ ибни Наср, аз Абдуссамад, бо ҳамин санад ривоят кардааст.

Имом Аҳмад боз гуфт: Яҳё ибни Саид ба мо ҳадис гуфт, аз Сулаймон, аз Абӯ Усмон, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), ки фармуд: «Аллоҳи азза ва ҷалла сад раҳмат дорад. Аз онҳо як раҳматест, ки махлуқот ба воситаи он ба ҳамдигар меҳрубонӣ мекунанд ва ҳайвоноти ваҳшӣ ба фарзандони худ меҳрубон мешаванд; наваду нӯҳ раҳмати дигарро то рӯзи қиёмат назди Худ нигоҳ доштааст».

Ин ҳадисро танҳо Муслим ривоят кардааст; ӯ онро аз ҳадиси Сулаймон — ки Ибни Тархон аст — ва Довуд ибни Абӣ Ҳинд, ҳар ду аз Абӯ Усмон — номаш Абдурраҳмон ибни Мулл — аз Салмон, ки ҳамон Форсӣ аст, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кардааст.

Имом Аҳмад гуфт: Аффон ба мо ҳадис гуфт, Ҳаммод аз Осим ибни Баҳдала, аз Абӯ Солеҳ, аз Абӯҳурайра ривоят кард, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аллоҳ сад раҳмат дорад; наваду нӯҳ раҳмат назди Ӯст ва яке аз онҳоро назди шумо қарор додааст, то ҷинну инсон ва махлуқот ба воситаи он ба ҳамдигар раҳм кунанд. Вақте рӯзи қиёмат фаро расад, онро низ ба сӯи Худ бозмегардонад». Аҳмад ин ҳадисро танҳо бо ҳамин тариқ ривоят кардааст.

Аҳмад гуфт: Аффон ба мо ҳадис гуфт, Абдулвоҳид ба мо ҳадис гуфт, Аъмаш аз Абӯ Солеҳ, аз Абӯ Саид ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аллоҳ сад раҳмат дорад ва як бахши онро миёни махлуқот қарор додааст; ба воситаи он одамон, ҳайвоноти ваҳшӣ ва парандагон ба ҳамдигар раҳм мекунанд». Ибни Моҷа низ онро аз ҳадиси Абӯ Муовия, аз Аъмаш ривоят кардааст.

Ҳофиз Абулқосим ат-Табаронӣ гуфт: Муҳаммад ибни Усмон ибни Абӣ Шайба ба мо ҳадис гуфт, Аҳмад ибни Юнус ба мо ҳадис гуфт, Саъд, Абӯ Ғайлон аш-Шайбонӣ, аз Ҳаммод ибни Абӣ Сулаймон, аз Иброҳим, аз Сила ибни Зуфар, аз Ҳузайфа ибни Ямон (разияллоҳу анҳу) ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Қасам ба Зоте, ки ҷони ман дар дасти Ӯст, гунаҳкоре, ки дар динаш бошад, ва нодоне, ки дар рӯзгори худ бошад, ҳатман ба биҳишт дохил мешавад. Қасам ба Зоте, ки ҷони ман дар дасти Ӯст, касеро, ки гуноҳаш оташ сӯзонда бошад, ҳатман ба биҳишт дохил мекунанд.

Қасам ба Зоте, ки ҷони ман дар дасти Ӯст, Аллоҳ дар рӯзи қиёмат мағфирате мекунад, ки Иблис аз умеди расидан ба он қад мекашад». Ин ҳадис хеле ғариб аст ва ман Саъдро намешиносам.

Фармудаи Ӯ: «Пас онро барои касоне муқаррар хоҳам дошт, ки парҳезгорӣ мекунанд...» Яъне расидани раҳматамро бо фазлу эҳсони Худ бар онҳо воҷиб мегардонам, ҳамчунон ки фармуд: «Парвардигоратон раҳматро бар Худ воҷиб гардондааст» (Анъом, 54). «Барои касоне, ки парҳезгорӣ мекунанд», яъне барои касоне, ки ба ин сифатҳо оростаанд; онҳо уммати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳастанд, ки аз ширк ва гуноҳони бузург мепарҳезанд. «Ва закот медиҳанд» гуфтаанд, ки мақсад закоти нафсҳост; гуфтаанд, ки мақсад закоти молҳост; эҳтимол дорад, ки ҳар дуро дар бар гирад, зеро ин оят маккӣ аст. «Ва касоне, ки ба оёти Мо имон меоваранд», яъне онҳоро тасдиқ мекунанд.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Аллоҳи Таоло: «Ва Мӯсо аз қавми худ баргузид» яъне аз миёни қавми худ интихоб кард. Ибораи арабӣ ҳарфи ҷарро ҳазф кардааст ва аз ин рӯ калима дар ҳолати насб омадааст. «Ҳафтод мардро барои ваъдагоҳи Мо» — дар ин ибора далел аст, ки на ҳамаи онҳо гӯсоларо парастида буданд.

Саддӣ гуфт: Аллоҳи Таоло ба Мӯсо амр кард, ки бо гурӯҳе аз Бани Исроил биёяд, то барои гӯсолапарастӣ назди Ӯ узр бихоҳанд. Мӯсо аз миёни қавмаш ҳафтод мардро интихоб кард. Вақте ба он макон расиданд, гуфтанд: «То Аллоҳро ошкоро набинем, ҳаргиз ба ту имон намеоварем». Пас, соиқа онҳоро фаро гирифт ва мурданд.

Ибни Исҳоқ гуфт: Мӯсо онҳоро интихоб кард, то барои кори кардаашон тавба кунанд ва барои қавме, ки паси сар гузошта буданд, аз Аллоҳ тавбаро бихоҳанд. Ин нишон медиҳад, ки ҳамаи онҳо гӯсоларо парастида буданд.

Қатода, Ибни Ҷурайҷ ва Муҳаммад ибни Каъб гуфтанд: «Зилзила онҳоро фаро гирифт», зеро ҳангоми гӯсолапарастии қавмашон аз онҳо ҷудо нашуданд, амри маъруф накарданд ва аз мункар бознадоштанд.

Ибни Аббос гуфт: Он ҳафтод нафаре, ки гуфтанд: «То Аллоҳро ошкоро набинем, ҳаргиз ба ту имон намеоварем», ва соиқа онҳоро фаро гирифт (Бақара, 55), ғайр аз он ҳафтод нафаре буданд, ки зилзила онҳоро фаро гирифт. Аллоҳи пок ба Мӯсо амр кард, ки аз қавмаш ҳафтод мардро интихоб кунад. Ӯ онҳоро баргузид ва ҳамроҳи худ баромад, то Парвардигорашонро дуо кунанд. Дар миёни дуоҳояшон гуфтанд: «Эй Аллоҳ, ба мо чизе ато кун, ки пеш аз мо ба ҳеҷ кас надодаӣ ва баъд аз мо низ ба ҳеҷ кас надеҳӣ».

Аллоҳ ин дуои онҳоро нохуш дошт ва зилзила онҳоро фаро гирифт.

Ваҳб гуфт: Зилзила садое набуд; балки он мардум, чун он ҳайбатро диданд, ба ларза афтоданд ва чунон ларзиданд, ки наздик буд буғумҳояшон аз ҳам ҷудо шаванд. Вақте Мӯсо чунин ҳолати онҳоро дид, ба онҳо раҳм овард ва аз маргашон тарсид. Аз ҷудо шудани онҳо сахт ғамгин шуд, зеро онҳо ёваронаш дар корҳои нек, шунавову фармонбардор буданд. Он гоҳ Мӯсо дуо кард, гирист ва ба Парвардигораш зорӣ намуд.

Аллоҳ он ларзишро аз онҳо бардошт; ором шуданд ва сухани Парвардигорашонро шуниданд. Ин аст сухани Ӯ — азза ва ҷалла: «Гуфт», яъне Мӯсо гуфт: «Парвардигоро, агар мехостӣ, пеш аз ин онҳоро ҳалок мекардӣ», яъне пеш аз гӯсолапарастӣ; «ва маро низ», бо куштани қибтӣ. «Оё моро ба хотири ончи бехирадонамон кардаанд, ҳалок мекунӣ?» Яъне гӯсолапарастон.

Мӯсо гумон кард, ки онҳо ба сабаби гирифтани гӯсолаи тиллоӣ барои худ ҷазо дода шудаанд ва ин суханро ба сурати пурсиш гуфт: «Оё моро ба сабаби кори бехирадонагон ҳалок мекунӣ?» Мубаррад гуфтааст: Ибораи «Оё моро ба хотири ончи бехирадонамон кардаанд, ҳалок мекунӣ?» саволест барои илтиҷо ва меҳрубонӣ хостан; яъне: «Моро ҳалок макун». Мӯсо (алайҳиссалом) медонист, ки Аллоҳи Таоло одилтар аз он аст, ки касеро ба ҷурми дигаре бозхост кунад.

Аллоҳи Таоло фармуд: «Ин [озмоиш] ҷуз озмоиши Ту нест». Яъне озмоише, ки бехирадонагон гирифтори он шуданд, ҷуз имтиҳону санҷиши Ту набуд: ба он гурӯҳеро гумроҳ сохтӣ, ки ба озмоиш афтоданд ва гурӯҳеро ҳидоят кардӣ ва аз он нигоҳ доштӣ, то бар дини Ту пойдор бимонанд. Ин маънои сухани Ӯст: «Ба он ҳар киро бихоҳӣ, гумроҳ месозӣ ва ҳар киро бихоҳӣ, ҳидоят мекунӣ. Ту сарпарасти моӣ», яъне ёвару нигаҳбони мо.

«Пас, моро биёмурз ва бар мо раҳм овар ва Ту беҳтарин омурзандаӣ».

«Ва бароямон муқаррар фармо» яъне бароямон воҷиб гардон; «дар ин дунё некӣ», яъне неъмат ва офият; «ва дар охират», яъне дар охират низ; «некӣ», яъне омурзиш ва биҳишт. «Мо ба сӯйи Ту бозгаштем», яъне ба сӯйи Ту тавба кардем.

Аллоҳи Таоло фармуд: «Азобамро ба ҳар ки бихоҳам мерасонам», яъне аз миёни махлуқотам ба ҳар касе бихоҳам. «Ва раҳматам ҳама чизро фаро гирифтааст», яъне ба ҳама чиз расидааст. Ҳасан ва Қатода гуфтанд: Раҳмати Аллоҳ дар дунё некӯкору бадкорро фаро мегирад, аммо дар рӯзи қиёмат танҳо барои парҳезгорон аст. Атияи Авфӣ гуфт: Раҳмати Аллоҳ ҳама чизро фаро гирифтааст, вале танҳо барои парҳезгорон ҳатмӣ мегардад.

Кофир низ рӯзӣ дода мешавад ва ба баракати мӯъминон аз ӯ бало дур карда мешавад, зеро раҳмати Аллоҳ мӯъминонро фаро гирифта, кофир низ дар он зиндагӣ мекунад. Аммо вақте ба охират мерасад, раҳмат танҳо барои мӯъминон ҳатмӣ мешавад; монанди касе, ки аз чароғи дигаре рӯшанӣ мегирад, аммо соҳибаш чароғро бурда меравад.

Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо), Қатода ва Ибни Ҷурайҷ гуфтаанд: Вақте ояти «Ва раҳматам ҳама чизро фаро гирифтааст» нозил шуд, Иблис гуфт: «Ман низ аз он чизҳо ҳастам». Пас, Аллоҳи пок фармуд: «Пас онро барои касоне муқаррар хоҳам дошт, ки парҳезгорӣ мекунанд ва закот медиҳанд ва ба оёти Мо имон меоваранд». Яҳудиён ва насрониён низ онро орзу карданд ва гуфтанд: «Мо парҳез мекунем, имон меоварем ва закот медиҳем». Пас, Аллоҳ ин раҳматро барои ин уммат қарор дод ва фармуд: ...