مەغپىرەت ۋە رەھمەت تىلەش
أَنْتَ وَلِيُّنَا، فَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا، وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ، إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ.
أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
مۇسا، بىز بەلگىلەپ بەرگەن ۋاقىتتا ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن، ئۆز قەۋمىدىن 70 كىشىنى تاللىدى؛ ئۇلارغا زىلزىلە يۈزلەنگەندە، مۇسا: «پەرۋەردىگارىم! خالىغان بولساڭ ئۇلارنى ۋە مېنى بۇرۇنلا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ. ئارىمىزدىكى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟ بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر، شۇ ئارقىلىق خالىغان بەندەڭنى ئازدۇرىسەن، خالىغان بەندەڭنى ھىدايەت قىلىسەن، سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەھىم قىلغىن، سەن ئەڭ ياخشى مەغپىرەت قىلغۇچىسەن(155). بىزگە بۇ دۇنيادا ۋە ئاخىرەتتە تېگىشلىك ياخشىلىق قىلغىن، بىز ھەقىقەتەن ساڭا تەۋبە قىلدۇق» دېدى. ئاللاھ ئېيتتى: «ئازابىم بىلەن (بەندىلىرىمدىن) خالىغان كىشىنى ئازابلايمەن، مېنىڭ رەھمىتىم مەخلۇقاتنىڭ ھەممىسىگە ئورتاقتۇر. رەھمىتىمنى (كۇفرىدىن ۋە گۇناھتىن) ساقلانغۇچىلارغا، (ماللىرىنىڭ) زاكىتىنى بېرىدىغانلارغا ۋە بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزگە ئىمان ئېيتىدىغانلارغا تېگىشلىك قىلىمەن»(156).
دۇئادا ئىگىدارلىق ۋە ھىمايە قىلىشنى ئېتىراپ قىلىش (وَلِينَا أَنتَ)، شۇنداقلا «مەغپىرەت قىلغىن» (اغْفِرْ)، «رەھىم قىلغىن» (ارْحَمْنَا) ۋە «بەلگىلەپ قويغىن» (اكْتُبْ) دېگەن پېئىللار بار. بۇ، مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئالتۇن موزاي سىنىقىدىن كېيىن ئۆز قەۋمى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
بەنى ئىسرائىل تەۋبە قىلىپ، توغرا يولغا قايتقاندا، مۇسا ئۇلارنىڭ ئىچىدىن ئەڭ ياخشى كىشىلەرنىڭ يەتمىش نەپىرىنى تاللىدى؛ ئۇلار پەرۋەردىگارىنىڭ ھۇزۇرىدا قەۋمى ئۈچۈن ئۆزرە ئېيتماقچى ئىدى. ئاللاھ ئۇلارغا ھازىر بولىدىغان بىر ۋاقىت بەلگىلەپ بەردى. ئۇلار شۇ يەرگە كەلگەندە: «ئى مۇسا! بىزگە ئاللاھنى ئاشكارا كۆرسەتكىن» دېدى.
شۇنداق قىلىپ ئۇلار ئاللاھقا قارشى زور جۈرئەت كۆرسىتىپ، ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئەدەبسىزلىك قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى قاتتىق زىلزىلە تۇتۇپ، ھوشىدىن كەتتى ۋە ھالاك بولدى.
مۇسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھقا يالۋۇرۇپ، تەۋبە-ئىستىغفار قىلىپ، مۇنداق دېيىشنى داۋاملاشتۇردى: «پەرۋەردىگارىم! ئەگەر خالىغان بولساڭ، ئۇلار بۇ يەرگە كېلىپ، قەۋمى ئۈچۈن ئۆزرە ئېيتىدىغان ھالغا چۈشۈشتىن بۇرۇنلا ئۇلارنى ھەم مېنى ھالاك قىلغان بولاتتىڭ. ئارىمىزدىكى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟» يەنى، ئەقىللىرى ئاجىز، پىكىرلىرى يېنىك بولغانلار تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟
مۇسا ئاللاھقا يالۋۇرۇپ، ئاللاھقا قارشى جۈرئەت قىلغانلارنىڭ ئۇلارنى قىلغان سۆز-ھەرىكەتلىرىدىن توسۇپ قالىدىغان مۇكەممەل ئەقىلگە ئىگە ئەمەسلىكىنى باھانە قىلدى. ئۇلار يەنە ئادەمنى قايمۇقتۇرىدىغان، دىنىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەندىشە قىلدۇرىدىغان سىناققا دۇچ كەلگەن ئىدى. شۇڭا مۇسا: «بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر؛ ئۇنىڭ بىلەن خالىغان كىشىڭنى ئازدۇرىسەن، خالىغان كىشىڭنى ھىدايەت قىلىسەن. سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەھىم قىلغىن، سەن مەغپىرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىسەن» دېدى.
يەنى، سەن مەغپىرەت قىلىشقا ئەڭ لايىق، رەھىم قىلىشتا ئەڭ ياخشى، ئاتا-ئېھسان قىلىشتا ئەڭ كەرىم زاتسەن.
گويا مۇسا ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «پەرۋەردىگارىم! ھەممىمىزنىڭ ئەڭ ئاۋۋالقى مەقسىتى ساڭا ئىتائەت قىلىش ۋە ساڭا ئىمان كەلتۈرۈشتۇر. ئەقلى ۋە توغرا يولى ئۆزىدە بولغان، ئۆزىڭ بەرگەن توغرا يولدا مۇستەھكەم تۇرغان كىشى داۋاملىق توغرا يولدا بولدى. ئەقلى ئاجىز، پىكرى يېنىك بولۇپ، سىناق ئۇنى ئېزىپ كەتكەن كىشى بولسا، شۇ ئىككى سەۋەب تۈپەيلىدىن بۇ ئىشنى قىلدى.
شۇنداقتىمۇ، سەن رەھىم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ رەھىملىكى، مەغپىرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىسەن. بىزگە مەغپىرەت قىلغىن ۋە رەھىم قىلغىن». ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، ئۇلارنى ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلدۈردى ۋە گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلدى.
مۇسا دۇئاسىنىڭ داۋامىدا: «بىزگە بۇ دۇنيادا ياخشىلىقنى بەلگىلەپ قويغىن» دېدى. بۇ ياخشىلىق پايدىلىق ئىلىم، كەڭ رىزىق ۋە ياخشى ئەمەلدۇر. «ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلىق» دېگەن بولسا، ئاللاھنىڭ ئۆزىگە يېقىن، سالىھ بەندىلىرى ئۈچۈن تەييارلىغان ساۋابىدۇر. «بىز ھەقىقەتەن ساڭا تەۋبە قىلىپ قايتتۇق» دېگەن، يەنى: «نۇقسانلىرىمىزنى ئېتىراپ قىلغان ھالدا ساڭا قايتتۇق، بارلىق ئىشلىرىمىزدا ساڭا يۈزلەندۇق» دېگەن مەنىدە.
ئاللاھ تائالا: «ئازابىم بىلەن خالىغان كىشىنى ئازابلايمەن» دېدى. يەنى، بەختسىزلىككە دۇچ كەلگەن ۋە ئازابقا سەۋەب بولىدىغان ئىشلارغا ئۆزىنى دۇچار قىلغان كىشىنى ئازابلايمەن. «رەھمىتىم ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دېگەن، يۇقىرى ۋە تۆۋەن ئالەمدىكى بارلىق مەخلۇقاتنى؛ ياخشى-ياماننى، مۇئمىن-كاپىرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاللاھنىڭ رەھمىتى يېتىپ بارمىغان، ئۇنىڭ پەزلى ۋە ئېھسانى قاپلىمىغان ھېچقانداق مەخلۇق يوق.
لېكىن دۇنيا ۋە ئاخىرەت بەخت-سائادىتىگە ئېرىشتۈرىدىغان خاس رەھمەت ھەممە كىشىگە بېرىلمەيدۇ. شۇڭا ئاللاھ ئۇ رەھمەت ھەققىدە: «ئۇنى تەقۋادارلارغا بەلگىلەيمەن» دېدى. ئۇلار كىچىك-چوڭ گۇناھلاردىن ساقلىنىدۇ، «زاكاتنى بېرىدۇ»، يەنى پەرز زاكاتنى ئۇنىڭغا لايىق كىشىلەرگە بېرىدۇ، «ئايەتلىرىمىزگە ئىمان ئېيتىدۇ». ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىگە ئىماننىڭ كامالى ئۇلارنىڭ مەنىسىنى بىلىش ۋە تەقەززاسى بويىچە ئەمەل قىلىشتۇر.
بۇنىڭ جۈملىسىدىن دىنىنىڭ ئاساسىي ۋە تارماق ئىشلىرىدا پەيغەمبەر ﷺگە كۆرۈنۈشتە ۋە ئىچكى جەھەتتە ئەگىشىشمۇ بار.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئەلى ئىبنى ئەبى تەلھە ئىبنى ئابباسنىڭ بۇ ئايەت تەپسىرىدە مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: ئاللاھ مۇساغا قەۋمىدىن يەتمىش كىشىنى تاللاشنى بۇيرۇدى. مۇسا يەتمىش كىشىنى تاللاپ، ئۇلار بىلەن بىرگە ئاللاھقا دۇئا قىلىش ئۈچۈن چىقتى. ئۇلارنىڭ ئاللاھقا قىلغان دۇئالىرىنىڭ ئىچىدە: «ئى ئاللاھ! بىزگە ئىلگىرى ھېچكىمگە بەرمىگەن نەرسىنى بەرگىن، بىزدىن كېيىنمۇ ھېچكىمگە بەرمىگىن» دېگەن سۆز بار ئىدى.
ئاللاھ ئۇلارنىڭ بۇ دۇئاسىنى يامان كۆردى. «پەرۋەردىگارىم! خالىغان بولساڭ، ئۇلارنى ۋە مېنى بۇرۇنلا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ...» دېگەن ئايەت شۇنىڭدىن كېيىن كەلدى.
سەددىي مۇنداق دېدى: ئاللاھ مۇساغا بەنى ئىسرائىلدىن بىر توپ كىشىنى ئېلىپ كېلىپ، موزايغا چوقۇنغانلىقى ئۈچۈن ئاللاھتىن كەچۈرۈم سوراشقا بۇيرۇدى ۋە ئۇلارغا بىر ۋاقىت بەلگىلىدى. مۇسا ئۆز قەۋمىدىن ئۆزى تاللىغان يەتمىش كىشىنى ئېلىپ، ئۆزرە ئېيتىشقا باردى. ئۇلار شۇ يەرگە كەلگەندە: «ئى مۇسا! ئاللاھنى ئاشكارا كۆرمىگۈچە ساڭا ھەرگىز ئىمان كەلتۈرمەيمىز؛ سەن ئۇنىڭ بىلەن سۆزلەشتىڭ، ئۇنى بىزگە كۆرسەتكىن» دېدى.
شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى چاقماق سوقۇپ، ھەممىسى ئۆلدى. مۇسا يىغلاپ، ئاللاھقا دۇئا قىلىپ: «پەرۋەردىگارىم! بەنى ئىسرائىل بىلەن كۆرۈشكەندە ئۇلارغا نېمە دەيمەن؟ ئۇلارنىڭ ئەڭ ياخشىلىرىنى ھالاك قىلدىڭغۇ!» دېدى.
مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق مۇنداق دېدى: مۇسا بەنى ئىسرائىلدىن ئەڭ ياخشى يەتمىش كىشىنى تاللاپ: «بېرىپ ئاللاھقا تەۋبە قىلىڭلار؛ ئارقاڭلاردا قالدۇرغان قەۋمىڭلار ئۈچۈنمۇ تەۋبە سوراڭلار. روزا تۇتۇڭلار، پاكلىنىڭلار ۋە كىيىملىرىڭلارنى پاكىزلاڭلار» دېدى. ئۇلارنى رەببى بەلگىلىگەن ۋاقىتتا سىنا تېغىغا ئېلىپ چىقتى. مۇسا رەببىنىڭ ئىجازىتى ۋە ئىلمى بولمىسا ئۇ يەرگە بارمايتتى.
ئۇلار مۇساغا بۇيرۇلغان ئىشلارنى قىلىپ، رەببى بىلەن كۆرۈشۈشكە بىللە ماڭغاندىن كېيىن، مۇساغا: «بىز ئۈچۈن رەببىمىزدىن سورىغىن، ئۇنىڭ سۆزىنى ئاڭلايلى» دېدى. مۇسا: «شۇنداق قىلىمەن» دېدى. مۇسا تاغقا يېقىنلاشقاندا، بۇلۇت تۈۋرۈكى تاغنى پۈتۈنلەي قاپلىدى. مۇسا يېقىنلىشىپ، بۇلۇتنىڭ ئىچىگە كىردى ۋە قەۋمىگە: «يېقىنلىشىڭلار» دېدى.
ئاللاھ مۇسا بىلەن سۆزلەشكەندە، مۇسانىڭ پېشانىسىگە ئادەملەر قارىيالمايدىغان پارلاق نۇر چۈشەتتى، شۇڭا ئۇنىڭ ئالدىغا پەردە تارتىلاتتى. قەۋم يېقىنلىشىپ، بۇلۇتنىڭ ئىچىگە كىرگەندە سەجدە قىلدى. ئۇلار ئاللاھنىڭ مۇسا بىلەن سۆزلىشىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدى؛ ئاللاھ ئۇنىڭغا: «قىل، قىلما» دەپ بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلەرنى ئېيتاتتى. ئاللاھنىڭ مۇساغا ئېيتىدىغانلىرى تۈگىگەندە، بۇلۇت مۇسادىن ئېچىلدى.
مۇسا ئۇلارنىڭ يېنىغا كەلگەندە، ئۇلار: «ئاللاھنى ئاشكارا كۆرمىگۈچە ساڭا ھەرگىز ئىمان كەلتۈرمەيمىز» دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى چاقماق سوقۇپ، جانلىرى چىقىپ، ھەممىسى ئۆلدى. مۇسا پەرۋەردىگارىغا يالۋۇرۇپ، دۇئا قىلىپ، ئۇنىڭدىن ئۈمىد تىلىدى ۋە: «پەرۋەردىگارىم! خالىغان بولساڭ، ئۇلارنى ۋە مېنى بۇرۇنلا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ...»
دېدى. ئۇلار ئەخمەقلىق قىلدى؛ ئۇلاردىن كېيىن قالغان بەنى ئىسرائىلنىمۇ ھالاك قىلامدۇق؟
سۈفيان سەۋرى ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ ئىماره ئىبنى ئابدىسسالۇلدىن، ئۇ ئەلى ئىبنى ئەبى تالىبتىن، ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن، رىۋايەت قىلدى. ئۇ مۇنداق دېدى: مۇسا، ھارۇن، شەبەر ۋە شۇبەير بىرلىكتە يولغا چىقىپ، تاغ ئېتىكىگە باردى. ھارۇن بىر كارىۋاتتا ئۇخلىغاندا، ئۇلۇغ ۋە قۇدرەتلىك ئاللاھ ئۇنىڭ جېنىنى ئالدى. مۇسا بەنى ئىسرائىلغا قايتىپ كەلگەندە، ئۇلار: «ھارۇن قەيەردە؟»
دەپ سورىدى. مۇسا: «ئاللاھ ئۇنىڭ جېنىنى ئالدى» دېدى. ئۇلار: «سەن ئۇنى ئۆلتۈردۈڭ؛ ئۇنىڭ يارىتىلىشى ۋە مۇلايىملىقىغا ھەسەت قىلدىڭ» ياكى شۇنىڭغا يېقىن بىر سۆزنى ئېيتتى. مۇسا: «خالىغان كىشىڭلارنى تاللاڭلار» دېدى. ئۇلار يەتمىش كىشىنى تاللىدى.
ئاللاھ تائالانىڭ «مۇسا ئۆز قەۋمىدىن يەتمىش كىشىنى تاللىدى» دېگەن سۆزى شۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك. ئۇلار ھارۇننىڭ يېنىغا بېرىپ: «ئى ھارۇن! سېنى كىم ئۆلتۈردى؟» دېدى. ھارۇن: «ھېچكىم مېنى ئۆلتۈرمىدى، ئاللاھ جېنىمنى ئالدى» دېدى. ئۇلار: «ئى مۇسا!
بۈگۈندىن كېيىن ھەرگىز ساڭا ئاسىيلىق قىلمايمىز» دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى زىلزىلە تۇتتى. مۇسا ئوڭغا-سولغا قايتا-قايتا قاراپ: «پەرۋەردىگارىم! خالىغان بولساڭ، ئۇلارنى ۋە مېنى بۇرۇنلا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ. ئارىمىزدىكى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟
بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر؛ ئۇنىڭ بىلەن خالىغان كىشىڭنى ئازدۇرىسەن، خالىغان كىشىڭنى ھىدايەت قىلىسەن...» دېدى. ئاللاھ ئۇلارنى تىرىلدۈرۈپ، ھەممىسىنى پەيغەمبەر قىلدى. بۇ ئىنتايىن غەلىتە رىۋايەتتۇر؛ ئىماره ئىبنى ئابدۇنى تونۇمايمەن.
شۇبە بۇنى ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ بەنى سۇلۇلدىن بولغان بىر كىشىدىن، ئۇ ئەلىدىن رىۋايەت قىلغان.
ئىبنى ئابباس، مۇجاھىد، قەتادە ۋە ئىبنى جۇرەيج مۇنداق دېدى: ئۇلارنى قەۋمى موزايغا چوقۇنغاندا ئايرىلمىغانلىقى، ئۇلارنى بۇنىڭدىن توسۇپ، يامانلىقتىن چەكلىمىگەنلىكى ئۈچۈن زىلزىلە تۇتتى. بۇ قاراش مۇسانىڭ «ئارىمىزدىكى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟» دېگەن سۆزىگە ماس كېلىدۇ. «بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر» دېگەننىڭ مەنىسى: سىناق قىلىشىڭ ۋە ئىمتىھان قىلىشىڭدۇر.
بۇنى ئىبنى ئابباس، سەئىد ئىبنى جۇبەير، ئەبۇ ئەلىيە، رەبىئ ئىبنى ئەنەس ۋە دەسلەپكى-كېيىنكى دەۋرنىڭ باشقا نۇرغۇن ئۆلىمالىرى ئېيتقان. بۇنىڭ باشقا مەنىسى يوق؛ يەنى ئىش پەقەت سېنىڭ ئىشىڭدۇر، ھۆكۈم پەقەت ساڭىدۇر. خالىغان ئىش بولىدۇ؛ خالىغان كىشىنى ئازدۇرىسەن، خالىغان كىشىنى ھىدايەت قىلىسەن. سەن ئازدۇرىۋەتكەن كىشىنى ھېچكىم ھىدايەت قىلالمايدۇ، ھىدايەت قىلغان كىشىنى ھېچكىم ئازدۇرالمايدۇ.
سەن بەرمىگەننى ھېچكىم بېرەلمەيدۇ، سەن بەرگەننى ھېچكىم توسۇپ قالالمايدۇ. پۈتۈن مۈلك ۋە ھۆكۈم ساڭىدۇر؛ يارىتىش ۋە ئەمر قىلىش ساڭىدۇر.
«سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەھىم قىلغىن؛ سەن مەغپىرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىسەن» دېگەن ئايەتتىكى «مەغپىرەت» گۇناھنى يېپىش ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن جازالىماسلىقتۇر. مەغپىرەت رەھمەت بىلەن بىللە كەلگەندە، رەھمەتنىڭ مەنىسى ئۇنى كېيىنكى ۋاقىتتا شۇ گۇناھقا قايتۇرماسلىقتۇر. «سەن مەغپىرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىسەن» دېگەن، يەنى گۇناھلارنى سەندىن باشقا ھېچكىم مەغپىرەت قىلالمايدۇ.
«بىزگە بۇ دۇنيادا ياخشىلىقنى بەلگىلەپ قويغىن، ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلىق» دېگەن دۇئانىڭ ئالدىنقى قىسمى زىيان-زەخمەتنى يوقىتىشنى تىلەش بولسا، بۇ قىسمى كۆزلەنگەن مەقسەتكە ئېرىشىشنى تىلەشتۇر. «بىزگە بۇ دۇنيادا ۋە ئاخىرەتتە ياخشىلىقنى بەلگىلەپ قويغىن» دېگەن، يەنى بۇ ئىككىسىدە بىزگە ياخشىلىقنى ۋاجىب قىلغىن ۋە مۇقىملاشتۇرغىن. بۇنىڭ تەپسىرى بەقەرە سۈرىسىدە ئۆتتى. «بىز ھەقىقەتەن ساڭا تەۋبە قىلىپ قايتتۇق» دېگەن، يەنى ساڭا تەۋبە قىلدۇق، قايتتۇق ۋە يۈزلەندۇق.
بۇنى ئىبنى ئابباس، سەئىد ئىبنى جۇبەير، مۇجاھىد، ئەبۇ ئەلىيە، دەھھاك، ئىبراھىم تەيمىي، سەددىي، قەتادە ۋە باشقىلار ئېيتقان. بۇ سۆزنىڭ تىلدىكى مەنىسىمۇ شۇدۇر.
ئىبنى جەرىر ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇنداق رىۋايەت قىلدى: «يەھۇدىيلار “بىز ساڭا تەۋبە قىلىپ قايتتۇق” دېگەنلىكى ئۈچۈن يەھۇدىي دەپ ئاتالدى». بۇ رىۋايەتتىكى جابىر ـ جابىر ئىبنى يەزىد ئەلجۇئفىدۇر، ئۇ زەئىپ راۋىيدۇر. مۇسا: «بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر...» دېگەن ئايەتنى ئېيتقاندا، ئاللاھ ئۇنىڭغا جاۋاب قىلىپ: «ئازابىم بىلەن خالىغان كىشىنى ئازابلايمەن، رەھمىتىم ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دېدى.
يەنى، مەن خالىغاننى قىلىمەن، خالىغان ھۆكۈمنى چىقىرىمەن؛ بۇلارنىڭ ھەممىسىدە ھېكمەت ۋە ئادالەت ماڭىدۇر. ئۇ پاكتۇر، ئۇنىڭدىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر.
«رەھمىتىم ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دېگەن، كەڭ دائىرىلىك ۋە ئومۇمىي مەنىنى بىلدۈرىدىغان ئۇلۇغ ئايەتتۇر. ئاللاھ تەختنى كۆتۈرگۈچىلەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! رەھمەت ۋە ئىلىم بىلەن ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدىڭ» دېگەنلىكىنى خەۋەر قىلغان ئايەت بۇنىڭغا ئوخشايدۇ.
ئىئمام ئەھمەد جۇندۇب ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلبەجەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىدۇ: بىر بەدەۋى كېلىپ، ئۇلاغنى چۆكتۈردى، ئارغامچىسى بىلەن باغلىدى، ئاندىن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺنىڭ ئارقىسىدا ناماز ئوقۇدى. پەيغەمبەر ﷺ نامازنى تۈگەتكەندە، ئۇلاغىنىڭ يېنىغا بېرىپ ئارغامچىسىنى يېشتى، مىنىپ: «ئى ئاللاھ! ماڭا ۋە مۇھەممەدكە رەھىم قىلغىن، رەھمىتىڭدە بىز بىلەن ھېچكىمنى شېرىك قىلما» دەپ توۋلىدى. پەيغەمبەر ﷺ: «سىلەرچە، بۇ ئادەممۇ ياكى ئۇنىڭ ئۇلاغىمۇ تېخىمۇ ئازغان؟
ئۇنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلىمىدىڭلارمۇ؟» دېدى. ئۇلار: «ئاڭلىدۇق» دېدى. پەيغەمبەر ﷺ: «ئۇ كەڭ رەھمەتكە چەك قويدى. ئۇلۇغ ۋە قۇدرەتلىك ئاللاھ يۈز رەھمەت ياراتتى؛ ئۇنىڭدىن بىر رەھمەتنى چۈشۈردى. مەخلۇقاتلار ـ جىن، ئىنسان ۋە ھايۋانلار ـ ئۆزئارا شۇ رەھمەت بىلەن مېھىر-شەپقەت قىلىدۇ.
توقسان توققۇز رەھمەتنى ئۆزىنىڭ ھۇزۇرىدا ساقلاپ قويدى. سىلەرچە، بۇ ئادەممۇ ياكى ئۇنىڭ ئۇلاغىمۇ تېخىمۇ ئازغان؟» دېدى. بۇنى ئەبۇ داۋۇد ئەلى ئىبنى نەسر ئارقىلىق ئابدۇسسامەت ئىبنى ئابدۇلۋارىستىن رىۋايەت قىلغان.
ئىمام ئەھمەد يەھيا ئىبنى سەئىدتىن، ئۇ سۇلايمانتىن، ئۇ ئەبۇ ئۇسماندىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن مۇنداق رىۋايەت قىلغان: «ئۇلۇغ ۋە قۇدرەتلىك ئاللاھنىڭ يۈز رەھمىتى بار. ئۇلارنىڭ بىرى ئارقىلىق مەخلۇقاتلار بىر-بىرىگە رەھىم قىلىدۇ، ياۋايى ھايۋانلار بالىلىرىغا مېھىر كۆرسىتىدۇ؛ توقسان توققۇز رەھمەتنى قىيامەت كۈنىگىچە ساقلاپ قويدى». بۇ رىۋايەتنى مۇسلىم يالغۇز ئۆزى رىۋايەت قىلغان. ئۇ بۇنى سۇلايمان ـ ئىبنى تەرخان ـ ۋە داۋۇد ئىبنى ئەبى ھىندنىڭ ھەر ئىككىسىدىن، ئۇلار ئەبۇ ئۇسمان ـ ئۇنىڭ ئىسمى ئابدۇرراھمان ئىبنى مىلل ـ دىن، ئۇ سەلمان ئەلفارسىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺدىن رىۋايەت قىلغان.
ئىمام ئەھمەد ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن، پەيغەمبەر ﷺنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: «ئاللاھنىڭ يۈز رەھمىتى بار؛ ئۇنىڭ يېنىدا توقسان توققۇزى بار، سىلەرگە بىرنى بەردى. جىن، ئىنسان ۋە باشقا مەخلۇقاتلار ئۆزئارا شۇ رەھمەت بىلەن مېھىر-شەپقەت قىلىدۇ. قىيامەت كۈنى بولغاندا، ئۇنى ئۆزىگە قوشىدۇ». بۇ رىۋايەتنى ئەھمەد بۇ يول بىلەن يالغۇز رىۋايەت قىلغان.
ئەھمەد ئەبۇ سەئىدتىن، ئۇ پەيغەمبەر ﷺنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: «ئاللاھنىڭ يۈز رەھمىتى بار؛ ئۇنىڭدىن بىر قىسمىنى مەخلۇقات ئارىسىدا تەقسىم قىلدى، شۇنىڭ بىلەن ئىنسانلار، ياۋايى ھايۋانلار ۋە قۇشلار بىر-بىرىگە رەھىم قىلىدۇ». ئىبنى ماجە بۇنى ئەبۇ مۇئاۋىيەنىڭ ئەئمەشتىن قىلغان رىۋايىتى ئارقىلىق نەقىل قىلغان.
ھافىز ئەبۇلقاسىم تەبەرانى حۇزەيفە ئىبنى يەمەندىن رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلغان، پەيغەمبەر ﷺنىڭ مۇنداق دېگەن ھەدىسىنى نەقىل قىلدى: «جېنىم قولىدا بولغان زات بىلەن قەسەمكى، دىنىدا پاسىق، تۇرمۇشىدا ئەخمەق بولغان كىشىمۇ جەننەتكە كىرىدۇ. جېنىم قولىدا بولغان زات بىلەن قەسەمكى، گۇناھى سەۋەبىدىن دوزاخ ئوتىدا كۆيۈپ تاكى ھالى قالمىغان كىشىمۇ جەننەتكە كىرىدۇ. جېنىم قولىدا بولغان زات بىلەن قەسەمكى، قىيامەت كۈنى ئاللاھ شۇنداق كەڭ مەغپىرەت قىلىدۇكى، ئىبلىس ئۆزىمۇ ئۇنىڭدىن ئۈمىد كۈتۈپ، مەغپىرەتكە ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ». بۇ ئىنتايىن غەلىتە ھەدىستۇر؛ «سەئد» ئىسىملىك راۋىنى تونۇمايمەن.
«ئۇ رەھمىتىمنى تەقۋادارلارغا بەلگىلەيمەن» دېگەن، يەنى رەھمىتىمگە ئېرىشىشنى ئۇلارغا ئۆز پەزلىم ۋە ئېھسانىم بىلەن ۋاجىب قىلىمەن، دېگەنلىكتۇر. ئاللاھ تائالانىڭ: «رەببىڭلار ئۆز زاتىغا رەھمەت قىلىشنى يازدى» دېگەن ئايىتىمۇ بۇنىڭغا ئوخشايدۇ. «تەقۋادارلارغا» دېگەن، يەنى شېرىكتىن ۋە چوڭ گۇناھلاردىن ساقلىنىدىغانلارغا. «زاكات بېرىدۇ» دېگەننىڭ مەنىسى ھەققىدە: «جاننى پاكلايدىغان زاكات» دېگەنلەر بار؛ يەنە «مال زاكىتى» دېگەنلەر بار.
بۇ ئايەت مەككىدە نازىل بولغانلىقتىن، ھەر ئىككى مەنىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن. «ئايەتلىرىمىزگە ئىمان ئېيتىدىغانلار» دېگەن، يەنى ئۇلارنى راست دەپ ئېتىقاد قىلىدىغانلار دېمەكتۇر.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ «مۇسا ئۆز قەۋمىنى تاللىدى» دېگەن ئايىتىدىكى مەنىسى: «ئۆز قەۋمىدىن تاللىدى» دېگەندۇر. «يەتتىمىش كىشىنى بىز بەلگىلىگەن ۋاقىتقا» دېگەن ئايەت ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ موزايغا چوقۇنمىغانلىقىغا دەلىل بولىدۇ. سەددىي مۇنداق دېدى: ئاللاھ مۇساغا بەنى ئىسرائىلدىن بىر توپ كىشىنى ئېلىپ كېلىپ، موزايغا چوقۇنغانلىقى ئۈچۈن ئاللاھتىن ئۆزرە ئېيتىشقا بۇيرۇدى. مۇسا ئۆز قەۋمىدىن يەتمىش كىشىنى تاللىدى.
ئۇلار شۇ يەرگە كەلگەندە: «ئاللاھنى ئاشكارا كۆرمىگۈچە ساڭا ھەرگىز ئىمان كەلتۈرمەيمىز» دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى چاقماق سوقۇپ، ئۆلدى.
ئىبنى ئىسھاق: «مۇسا ئۇلارنى قىلغان ئىشلىرى ئۈچۈن ئاللاھقا تەۋبە قىلىشقا ۋە ئۇلار ئارقىدا قالدۇرغان قەۋمى ئۈچۈن تەۋبە سوراشقا تاللىغان» دېدى. بۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ موزايغا چوقۇنغانلىقىغا دەلىل بولىدۇ. قەتادە، ئىبنى جۇرەيج ۋە مۇھەممەد ئىبنى كەئب: «ئۇلار قەۋمى موزايغا چوقۇنغاندا ئايرىلمىغانلىقى، ياخشىلىققا بۇيرۇپ، يامانلىقتىن توسۇمىغانلىقى ئۈچۈن زىلزىلەگە دۇچ كەلدى» دېدى.
ئىبنى ئابباس مۇنداق دېدى: «بىز ساڭا ئىمان كەلتۈرمەيمىز، تاكى ئاللاھنى ئاشكارا كۆرمىگۈچە» دېگەن ۋە شۇنىڭ بىلەن چاقماق سوققان يەتمىش كىشى بەقەرە سۈرىسى 55-ئايەتتە بايان قىلىنغان كىشىلەردۇر؛ ئۇلار زىلزىلەگە دۇچ كەلگەن يەتمىش كىشىدىن ئىلگىرى بولغان. ئاللاھ مۇساغا ئۆز قەۋمىدىن يەتمىش كىشىنى تاللاشنى بۇيرۇدى. مۇسا ئۇلارنى تاللاپ، رەببىگە دۇئا قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ چىقتى. ئۇلارنىڭ قىلغان دۇئالىرىنىڭ ئىچىدە: «ئى ئاللاھ!
بىزگە ئىلگىرى ھېچكىمگە بەرمىگەن نەرسىنى بەرگىن، بىزدىن كېيىنمۇ ھېچكىمگە بەرمىگىن» دېگەن سۆز بار ئىدى. ئاللاھ ئۇلارنىڭ بۇ دۇئاسىنى يامان كۆردى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى زىلزىلە تۇتتى.
ۋەھب مۇنداق دېدى: زىلزىلە ئاۋاز ئەمەس ئىدى؛ ئەمما ئۇلار شۇ قورقۇنچلۇق ھالنى كۆرگەندە تىترەپ، قوزغىلىپ، بوغۇملارىمۇ ئايرىلىپ كېتىشكە تاس قالدى. مۇسا ئۇلارنى كۆرۈپ، ئۇلارغا ئىچى ئاغرىدى ۋە ئۆلۈپ كېتىشىدىن قورقتى. ئۇلارنىڭ يوقىلىشى ئۇنىڭغا ئېغىر كەلدى؛ چۈنكى ئۇلار ياخشىلىق ئىشلىرىدا ئۇنىڭ ياردەمچىلىرى، ئىتائەتمەن ۋە بويسۇنغۇچى كىشىلەر ئىدى. شۇ چاغدا ئۇ دۇئا قىلىپ، يىغلاپ، رەببىگە يالۋۇردى.
ئاللاھ ئۇلاردىن زىلزىلەنى كۆتۈردى، ئۇلار خاتىرجەم بولدى ۋە رەببىنىڭ سۆزىنى ئاڭلىدى.
«پەرۋەردىگارىم! خالىغان بولساڭ، ئۇلارنى بۇرۇنلا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ» دېگەننىڭ مەنىسى: ئۇلار موزايغا چوقۇنغان ۋاقىتتا ھالاك قىلغان بولاتتىڭ. «ۋە مېنىمۇ» دېگەن، يەنى قىبطىي كىشىنى ئۆلتۈرگەنلىكىم ئۈچۈن مېنىمۇ ھالاك قىلغان بولاتتىڭ. «ئارىمىزدىكى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى تۈپەيلىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟»
دېگەننىڭ مەنىسى موزايغا چوقۇنغۇچىلاردۇر. مۇسا ئۇلارنىڭ موزايغا چوقۇنغانلىقى ئۈچۈن جازالانغان دەپ ئويلاپ، سوئال شەكلىدە: «ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى سەۋەبىدىن بىزنى ھالاك قىلامسەن؟» دېدى. مۇبەرد مۇنداق دېدى: «بىزنى ئەخمەقلەرنىڭ قىلمىشى بىلەن ھالاك قىلامسەن؟»
دېگەن سۆز ئىچ ئاغرىتىپ يالۋۇرۇش شەكلىدىكى سوئالدۇر، يەنى: «بىزنى ھالاك قىلما» دېمەكتۇر. مۇسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ گۇناھكارنىڭ جىنايىتى تۈپەيلىدىن باشقىلارنى جازالاشتىن ئەلۋەتتە ئەڭ ئادىل ئىكەنلىكىنى بىلەتتى.
«بۇ پەقەت سېنىڭ سىنىقىڭدۇر» دېگەن، يەنى ئەخمەقلەر دۇچ كەلگەن ئىش پەقەت سېنىڭ سىناش ۋە ئىمتىھان قىلىشىڭدۇر. ئۇنىڭ بىلەن بىر قەۋمنى ئازدۇرۇپ، سىنىقىڭغا دۇچار قىلدىڭ، يەنە بىر قەۋمنى ھىدايەت قىلىپ، دىنىڭدا مۇستەھكەم قىلدىڭ. «سەن خالىغان كىشىنى ئۇنىڭ بىلەن ئازدۇرىسەن، خالىغان كىشىنى ھىدايەت قىلىسەن. سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن» دېگەننىڭ مەنىسى: ياردەمچىمىز ۋە ھىمايە قىلغۇچىمىزسەن. «بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، رەھىم قىلغىن؛ سەن مەغپىرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىسەن» دېگەن.
سەھىھۇل بۇخارىي (№ 7405) دە ھەدىس قۇدسىي رىۋايەت قىلىنىدۇ: «مېنىڭ رەھمىتىم غەزىبىمدىن ئۈستۈن كەلدى».