માફી અને રહમતની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

જ્યારે બની ઇસરાઈલે તૌબા કરી અને સમજદારીના માર્ગે પાછા ફર્યા, ત્યારે મૂસા (અ. સ.) એ પોતાની કૌમમાંથી તેમના શ્રેષ્ઠ સિત્તેર પુરુષોને પસંદ કર્યા, જેથી તેઓ પોતાના લોકો વતી તેમના રબ સમક્ષ માફી માગે. અલ્લાહે તેમને એક નક્કી કરેલો સમય આપ્યો, જેમાં તેઓ હાજર થયા.

ત્યાં પહોંચીને તેમણે કહ્યું: «હે મૂસા! અમને અલ્લાહને ખુલ્લી રીતે બતાવો.» આમ, તેમણે અલ્લાહ પ્રત્યે બહુ મોટી ધૃષ્ટતા કરી અને તેની સાથે અયોગ્ય અદબ રાખ્યો. તેથી તેમને ધરતીકંપે પકડી લીધા; તેઓ બેભાન થઈ ગયા અને મૃત્યુ પામ્યા.

મૂસા (અ. સ.) અલ્લાહ સમક્ષ સતત વિનયપૂર્વક દુઆ કરતા અને તલ્લીન થઈને કહેતા રહ્યા: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેઓ હાજર થાય અને પોતાની કૌમ વતી માફી માગે એ પહેલાં જ તેમને અને મને નષ્ટ કરી દીધા હોત. શું અમારા માંના મૂર્ખ લોકોએ જે કર્યું તેના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ?»

એટલે કે, તેઓ ઓછા સમજવાળા અને નાદાન હતા. મૂસા (અ. સ.) એ અલ્લાહ સમક્ષ આજીજી કરી અને માફી માગી કે અલ્લાહ પ્રત્યે ધૃષ્ટતા કરનારાઓની બુદ્ધિ પૂર્ણ નહોતી, જે તેમને તેમની વાત અને કૃત્યથી રોકી શકત. આ ઉપરાંત, તેઓ એવી કસોટીમાં મુકાયા હતા જેમાં માણસ લપસી જઈ શકે અને પોતાનો ધર્મ ગુમાવવાનો ભય રહે.

તેથી તેમણે કહ્યું: «આ તો તારી કસોટી જ છે; તેના દ્વારા તું જેને ઇચ્છે તેને ભટકાવી દે છે અને જેને ઇચ્છે તેને માર્ગદર્શન આપે છે. તું જ અમારો વાલી છે, તેથી અમને માફ કર અને અમારા પર દયા કર. તું માફ કરનારાઓમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.» અર્થાત્, તું માફ કરનારાઓમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ, દયા કરવાને સૌથી વધુ યોગ્ય અને આપનારાઓમાં સૌથી ઉદાર છે.

જાણે મૂસા (અ. સ.) એ કહ્યું હોય: «હે મારા રબ! અમારો સૌનો મૂળ હેતુ તારી આજ્ઞાનું પાલન કરવું અને તારા પર ઈમાન લાવવું છે. જેને સમજ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળ્યું, તે તારી આપેલી તૌફીકના કારણે સીધા માર્ગ પર રહ્યો; પરંતુ જેની બુદ્ધિ નબળી હતી, જેનો વિચાર મૂર્ખતાભર્યો હતો અને જે કસોટીના કારણે ભટકી ગયો, તેણે આ બે કારણોસર તે કર્યું.

તેમ છતાં, તું સૌથી વધુ દયા કરનાર અને માફ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેથી અમને માફ કર અને અમારા પર દયા કર.» અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી, તેમને મૃત્યુ પછી જીવિત કર્યા અને તેમનાં પાપો માફ કરી દીધાં.

પોતાની દુઆ આગળ વધારતાં મૂસા (અ. સ.) એ કહ્યું: «અમારા માટે આ દુનિયામાં ભલાઈ લખી દે»—એટલે કે લાભદાયી જ્ઞાન, વિશાળ રિઝ્ક અને સદ્કર્મ; «અને આખિરતમાં પણ ભલાઈ»—એટલે કે અલ્લાહે પોતાના નેક વાલીઓ માટે તૈયાર કરેલો બદલો. «નિશ્ચિત જ અમે તારી તરફ પાછા ફર્યા છીએ»—અર્થાત્, પોતાની ખામીઓ કબૂલ કરીને અને દરેક બાબતમાં તારી તરફ પાછા વળીને.

અલ્લાહે કહ્યું: «હું મારી યાતના જેને ઇચ્છું તેને પહોંચાડું છું»—એવા લોકોને, જેઓ દુર્ભાગી હોય અને યાતનાનાં કારણો તરફ આગળ વધે; «અને મારી રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે»—ઉપરના અને નીચેના બધા જગતને, નેક અને બદકારને, મોમીન અને કાફિરને. અલ્લાહની રહમત દરેક મખ્લૂક સુધી પહોંચી છે અને તેનો ફઝલ તથા ઉપકાર તેને આવરી લે છે. પરંતુ દુનિયા અને આખિરતની સફળતા આપનારી વિશેષ રહમત દરેકને મળતી નથી. તેથી અલ્લાહે કહ્યું: «હું તે રહમત તેમના માટે લખીશ, જેઓ પાપોથી—નાનાં અને મોટાં—બચે છે, ફરજિયાત ઝકાત તેના હકદારોને આપે છે અને અમારી આયતો પર ઈમાન લાવે છે.»

અલ્લાહની આયતો પર ઈમાન પૂર્ણ થવાનો અર્થ તેમનો અર્થ જાણવો અને તેમની માંગ મુજબ અમલ કરવો પણ છે. તેમાં ધર્મના મૂળભૂત અને શાખાગત તમામ વિષયોમાં નબી (સ. અ. વ.) નું પ્રગટ અને ગુપ્ત રીતે અનુસરણ કરવું પણ સામેલ છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલી ઇબ્ન અબી તલ્હાએ આ આયતની તફસીરમાં ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત કરી છે: અલ્લાહે મૂસાને પોતાની કૌમમાંથી સિત્તેર પુરુષો પસંદ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તેમણે સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા અને તેમને લઈને એક ખુલ્લી જગ્યાએ ગયા, જેથી તેઓ પોતાના રબને દુઆ કરે. તેમની દુઆમાં આ પણ હતું: «હે અલ્લાહ! અમને એવું આપજે જે તેં અમારા પહેલાં કોઈને આપ્યું ન હોય અને અમારા પછી કોઈને ન આપજે.»

અલ્લાહને તેમની આ દુઆ નાપસંદ થઈ. પછીની આયતમાં છે: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેમને અને મને પહેલાં જ નષ્ટ કરી દીધા હોત...»

સુદ્દીએ કહ્યું: અલ્લાહે મૂસાને બની ઇસરાઈલના કેટલાક લોકો સાથે તેની પાસે આવવાનો આદેશ આપ્યો, જેથી તેઓ વાછરડાની ઉપાસના કરવા બદલ માફી માગે. અલ્લાહે તેમને સમય નક્કી કરી આપ્યો. મૂસાએ પોતાની પસંદગીથી કૌમના સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા અને માફી માગવા તેમને લઈને ગયા. જ્યારે તેઓ તે સ્થળે પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે કહ્યું: «હે મૂસા!

જ્યાં સુધી અમે અલ્લાહને ખુલ્લી રીતે ન જોઈ લઈએ ત્યાં સુધી અમે તારા પર ઈમાન નહીં લાવીએ, કારણ કે તું તેની સાથે વાત કરે છે; તો અમને પણ તેને બતાવ.» પછી વીજળીના કડાકાએ તેમને પકડી લીધા અને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. મૂસા રડતા અને અલ્લાહને દુઆ કરતા ઊભા રહ્યા: «હે મારા રબ! જ્યારે હું બની ઇસરાઈલને મળું, ત્યારે તેમને શું કહું?

તેં તો તેમના શ્રેષ્ઠ લોકોને નષ્ટ કરી દીધા!» પછી તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેમને અને મને પહેલાં જ નષ્ટ કરી દીધા હોત...»

મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: મૂસાએ બની ઇસરાઈલમાંથી સૌથી શ્રેષ્ઠ સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા અને કહ્યું: «ચાલો, અલ્લાહ પાસે જાઓ, તમે જે કર્યું છે તેના માટે તેની પાસે તૌબા કરો અને તમારી પાછળ કૌમમાં જેને છોડી આવ્યા છો તેમના માટે તૌબા માગો. રોઝા રાખો, પવિત્ર બનો અને પોતાનાં કપડાં પણ પવિત્ર રાખો.» પછી તેઓ તેમને સિનાઈ પર્વત તરફ લઈ ગયા; તેમના રબે તેમના માટે સમય નક્કી કર્યો હતો. મૂસા પોતાના રબની પરવાનગી અને જાણકારી વિના ત્યાં જતા નહોતા.

જે વાત મને જણાવવામાં આવી છે તે મુજબ, સિત્તેર લોકોએ આદેશિત કાર્ય કર્યું અને પોતાના રબ સાથે મુલાકાત માટે મૂસા સાથે નીકળ્યા ત્યારે તેમણે મૂસાને કહ્યું: «અમારા માટે વિનંતી કરો કે અમે અમારા રબની વાણી સાંભળીએ.» તેમણે કહ્યું: «હું એમ કરીશ.» જ્યારે મૂસા પર્વતની નજીક પહોંચ્યા, ત્યારે વાદળનો સ્તંભ પર્વત પર ઉતરી આવ્યો અને આખા પર્વતને ઢાંકી લીધો. મૂસા નજીક ગયા અને તેની અંદર પ્રવેશ્યા, પછી લોકોને કહ્યું: «નજીક આવો.»

અલ્લાહ મૂસા સાથે વાત કરતો ત્યારે તેમના કપાળ પર તેજસ્વી પ્રકાશ પ્રગટ થતો, જેને કોઈ માનવી જોઈ શકતો નહોતો; તેથી તેમના અને લોકો વચ્ચે પડદો કરવામાં આવ્યો. લોકો નજીક આવ્યા અને અંદર પ્રવેશતાં જ સજદામાં પડી ગયા. તેમણે અલ્લાહને મૂસા સાથે વાત કરતા સાંભળ્યા: «આ કર» અને «આ ન કર». અલ્લાહે તેમને જે આદેશ આપવાનો હતો તે પૂરો કર્યો પછી મૂસા પરથી વાદળ હટી ગયું અને તેઓ લોકો પાસે પાછા આવ્યા.

તેમણે મૂસાને કહ્યું: «જ્યાં સુધી અમે અલ્લાહને ખુલ્લી રીતે ન જોઈ લઈએ ત્યાં સુધી અમે તારા પર ઈમાન નહીં લાવીએ.» ત્યારે ધરતીકંપે—અર્થાત્ વીજળીના કડાકાએ—તેમને પકડી લીધા અને તેમના પ્રાણ છીનવાઈ ગયા; બધા મૃત્યુ પામ્યા. મૂસા ઊભા થઈને પોતાના રબને વિનંતી કરવા, દુઆ કરવા અને આજીજી કરવા લાગ્યા: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેમને અને મને પહેલાં જ નષ્ટ કરી દીધા હોત.»

તેઓ મૂર્ખાઈ કરી બેઠા; શું મારા પછીના બની ઇસરાઈલને પણ નષ્ટ કરી દેશે?

સુફયાન અસ્સૌરીએ કહ્યું: અબૂ ઇસ્હાકે મને ઉમારા ઇબ્ન અબ્દ અસ્સલૂલીથી, તેમણે અલી ઇબ્ન અબી તાલિબ (ર. અ.) થી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: મૂસા, હારૂન, શબ્ર અને શબીર એક પર્વતની તળેટી તરફ ગયા. હારૂન એક પલંગ પર સૂઈ ગયા અને અલ્લાહે તેમને મૃત્યુ આપ્યું.

મૂસા બની ઇસરાઈલ પાસે પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: «હારૂન ક્યાં છે?» તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહે તેમને મૃત્યુ આપ્યું.» તેઓ બોલ્યા: «તેં જ તેમને મારી નાખ્યા; તને તેમની રચના અને કોમળતા પ્રત્યે ઈર્ષ્યા હતી»—અથવા આના જેવો કોઈ શબ્દ તેમણે કહ્યો. મૂસાએ કહ્યું: «તમને જે ગમે તેને પસંદ કરો.»

તેમણે સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા. આ જ અલ્લાહના ફરમાનનો અર્થ છે: «અને મૂસાએ પોતાની કૌમમાંથી સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા.» જ્યારે તેઓ હારૂન પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે બોલ્યા: «હે હારૂન! તમને કોણે માર્યા?» તેમણે કહ્યું: «મને કોઈએ માર્યા નથી; અલ્લાહે મને મૃત્યુ આપ્યું.»

તેઓએ કહ્યું: «હે મૂસા! આજ પછી અમે તારી અવજ્ઞા નહીં કરીએ.» પછી ધરતીકંપે તેમને પકડી લીધા. મૂસા જમણે-ડાબે ફરીને કહેવા લાગ્યા: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેમને અને મને પહેલાં જ નષ્ટ કરી દીધા હોત. શું અમારી કૌમના મૂર્ખ લોકોએ જે કર્યું તેના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ?

આ તો તારી કસોટી જ છે; તેના દ્વારા તું જેને ઇચ્છે તેને ભટકાવી દે છે અને જેને ઇચ્છે તેને માર્ગદર્શન આપે છે.» આ રિવાયતમાં છે કે અલ્લાહે તેમને જીવિત કર્યા અને તેમને બધા નબી બનાવ્યા. આ ખૂબ જ અજાણી રિવાયત છે અને ઉમારા ઇબ્ન અબ્દને હું ઓળખતો નથી. શૂબાએ પણ અબૂ ઇસ્હાકથી, બની સલૂલના એક માણસ મારફતે અલીથી આ રિવાયત કરી છે.

ઇબ્ન અબ્બાસ, મુજાહિદ, કતાદા અને ઇબ્ન જુરૈજે કહ્યું: તેમને ધરતીકંપે એટલા માટે પકડી લીધા કે તેઓ વાછરડાની ઉપાસના કરતા પોતાની કૌમથી અલગ થયા નહોતા અને તેમને રોક્યા પણ નહોતા. મૂસાના આ શબ્દોથી આ અભિપ્રાયને બળ મળે છે: «શું અમારી કૌમના મૂર્ખ લોકોએ જે કર્યું તેના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ?» અને તેમના શબ્દોથી: «આ તો તારી કસોટી જ છે.» એટલે કે, આ તારી અજમાયશ અને પરીક્ષા છે.

ઇબ્ન અબ્બાસ, સઈદ ઇબ્ન જુબૈર, અબૂ અલ-આલિયાહ, રબી ઇબ્ન અનસ અને અગાઉના તથા પાછળના અનેક વિદ્વાનોએ આવો જ અર્થ કર્યો છે. આનો બીજો કોઈ અર્થ નથી. અર્થ એ છે કે આદેશ માત્ર તારો જ છે અને ચુકાદો માત્ર તારો જ છે; તું જે ઇચ્છે તે થાય છે. તું જેને ઇચ્છે તેને ભટકાવે છે અને જેને ઇચ્છે તેને માર્ગદર્શન આપે છે.

જેને તેં ભટકાવ્યો તેને કોઈ માર્ગદર્શક નથી અને જેને તેં માર્ગદર્શન આપ્યું તેને કોઈ ભટકાવી શકતું નથી. તું જે રોકે તે કોઈ આપી શકતું નથી અને જે આપે તે કોઈ રોકી શકતું નથી. આખું રાજ્ય અને સમગ્ર નિર્ણય તારા જ છે; સર્જન અને આદેશ બંને તારા છે.

તેમના શબ્દો «તું જ અમારો વાલી છે; તેથી અમને માફ કર અને અમારા પર દયા કર; તું માફ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે»નો અર્થ એ છે કે માફી એટલે પાપને ઢાંકી દેવું અને તેના માટે પકડ ન કરવી. માફી સાથે રહમતનો ઉલ્લેખ થાય ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં તેને ફરી એ પાપમાં ન પડવા દેવું. «તું માફ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે» એટલે તારા સિવાય કોઈ પાપો માફ કરી શકતું નથી.

«અમારા માટે આ દુનિયામાં ભલાઈ લખી દે અને આખિરતમાં પણ»—આ દુઆનો પહેલો ભાગ અનિષ્ટ દૂર કરવા માટે હતો, જ્યારે આ ભાગ ઇચ્છિત ભલાઈ પ્રાપ્ત કરવા માટે છે. «અમારા માટે આ દુનિયામાં ભલાઈ લખી દે અને આખિરતમાં પણ»નો અર્થ છે: બંનેમાં અમારા માટે ભલાઈ નિશ્ચિત કર અને લખી આપ. તેનો ખુલાસો અગાઉ સૂરા અલ-બકરામાં થઈ ચૂક્યો છે.

«નિશ્ચિત જ અમે તારી તરફ પાછા ફર્યા છીએ» એટલે અમે તૌબા કરી, પાછા વળ્યા અને તારી તરફ મુખ કર્યું. ઇબ્ન અબ્બાસ, સઈદ ઇબ્ન જુબૈર, મુજાહિદ, અબૂ અલ-આલિયાહ, અદ્દહ્હાક, ઇબ્રાહીમ અત્તૈમી, સુદ્દી, કતાદા અને અન્યોએ આવો અર્થ કર્યો છે. ભાષાની દૃષ્ટિએ પણ આ જ અર્થ છે. ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને ઇબ્ન વકીએ જણાવ્યું; તેમને તેમના પિતાએ જણાવ્યું; તેમને શરીકે જાબિરથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન નજીથી, અને તેમણે અલી (ર.

અ.) થી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: યહૂદીઓને યહૂદી એટલા માટે કહેવાયા કે તેમણે કહ્યું હતું: «નિશ્ચિત જ અમે તારી તરફ પાછા ફર્યા છીએ.» જાબિર એટલે જાબિર ઇબ્ન યઝીદ અલ-જઅફી; તે નબળા રાવીઓમાં છે.

મૂસાના આ શબ્દોના જવાબમાં અલ્લાહે કહ્યું: «મારી યાતના જેને ઇચ્છું તેને પહોંચાડું છું અને મારી રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે; તેથી હું તેને તેમના માટે લખીશ જેઓ તકવા રાખે છે...» અર્થાત્, હું જે ઇચ્છું તે કરું છું અને જે ઇચ્છું તેનો નિર્ણય કરું છું; દરેક બાબતમાં હિકમત અને ન્યાય મારો જ છે. પવિત્ર છે તે; તેના સિવાય કોઈ ઇલાહ નથી. «મારી રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે»—આ વ્યાપકતા અને સર્વસમાવેશકતાની મહાન આયત છે.

જેમ અર્શના વહન કરનારાઓ અને તેની આસપાસના ફરિશ્તાઓ વિશે અલ્લાહે જણાવ્યું કે તેઓ કહે છે: «હે અમારા રબ! તારી રહમત અને જ્ઞાન દરેક વસ્તુને આવરી લે છે.»

ઇમામ અહમદે રિવાયત કરી: અમને અબ્દુસ્સમદે જણાવ્યું; તેમને તેમના પિતાએ જણાવ્યું; તેમને જુઅરીરીએ, અબૂ અબ્દુલ્લાહ અલ-જશ્મીથી; તેમણે જુન્દબ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ-બજલી (ર. અ.) થી રિવાયત કરી કે એક બેદુઈન આવ્યો, પોતાની ઊંટણને બેસાડી, તેની લગામ બાંધી અને પછી અલ્લાહના રસૂલ (સ. અ.

વ.) પાછળ નમાઝ પઢી. રસૂલુલ્લાહ (સ. અ. વ.) એ નમાઝ પૂરી કરી, ત્યારે તે પોતાની ઊંટણી પાસે ગયો, લગામ ખોલી, તેના પર સવાર થયો અને પોકારી ઊઠ્યો: «હે અલ્લાહ! મારા પર અને મુહમ્મદ પર દયા કર; અમારી રહમતમાં બીજા કોઈને ભાગીદાર ન કર.» રસૂલુલ્લાહ (સ.

અ. વ.) એ કહ્યું: «તમારા મત પ્રમાણે વધુ ભટકેલો કોણ છે—આ માણસ કે તેની ઊંટણી? શું તમે સાંભળ્યું નહીં કે તેણે શું કહ્યું?» સહાબાઓએ કહ્યું: «હા.» તેમણે કહ્યું: «તેણે વિશાળ રહમતને સીમિત કરી દીધી! અલ્લાહે સો રહમત સર્જી; તેમાંથી એક રહમત નીચે ઉતારી, જેના દ્વારા સર્જનો—જિન્ન, માનવ અને પશુઓ—એકબીજા પર દયા કરે છે; અને તેણે નવ્વાણું રહમત પોતાની પાસે રાખી છે.

તો તમારા મત પ્રમાણે તે વધુ ભટકેલો છે કે તેની ઊંટણી?» અબૂ દાઉદે અલી ઇબ્ન નસ્ર મારફતે અબ્દુસ્સમદથી આ રિવાયત કરી છે.

ઇમામ અહમદે વધુમાં રિવાયત કરી: અમને યહ્યા ઇબ્ન સઈદે સુલૈમાનથી, તેમણે અબૂ ઉસ્માનથી, અને તેમણે નબી (સ. અ. વ.) થી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહ પાસે સો રહમત છે. તેમાંથી એક રહમત એવી છે જેના દ્વારા સર્જનો એકબીજા પર દયા કરે છે અને જંગલી પ્રાણીઓ પોતાનાં બચ્ચાં પર મમતા રાખે છે; બાકીની નવ્વાણું રહમત તેણે કિયામતના દિવસ માટે રાખી છે.»

આ રિવાયતને માત્ર મુસ્લિમે જ નોંધાવી છે. તેમણે સુલૈમાન—એટલે સુલૈમાન ઇબ્ન તરખાન—અને દાઉદ ઇબ્ન અબી હિન્દ, બંને મારફતે અબૂ ઉસ્માન—જેમનું નામ અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન મુલ છે—થી, તેમણે સલમાન અલ-ફારસીથી અને તેમણે નબી (સ. અ. વ.) થી આ રિવાયત કરી છે.

ઇમામ અહમદે રિવાયત કરી: અમને અફ્ફાને જણાવ્યું; તેમને હમ્માદે, તેમણે આસિમ ઇબ્ન બહદલાથી, તેમણે અબૂ સાલિહથી, અને તેમણે અબૂ હુરૈરાથી રિવાયત કરી કે નબી (સ. અ. વ.) એ કહ્યું: «અલ્લાહની સો રહમત છે; તેની પાસે નવ્વાણું છે અને તેણે તમારી પાસે એક રાખી છે, જેના દ્વારા જિન્ન, માનવ અને બાકીનાં સર્જનો એકબીજા પર દયા કરે છે.

જ્યારે કિયામતનો દિવસ આવશે, ત્યારે તે તેને પોતાની પાસે ભેગી કરી લેશે.» આ સનદથી તેને માત્ર અહમદે જ નોંધાવી છે.

અહમદે રિવાયત કરી: અમને અફ્ફાને જણાવ્યું; તેમને અબ્દુલવાહિદે, તેમને અલ-અઅમશે, તેમણે અબૂ સાલિહથી અને તેમણે અબૂ સઈદથી રિવાયત કરી કે રસૂલુલ્લાહ (સ. અ. વ.) એ કહ્યું: «અલ્લાહની સો રહમત છે; તેમાંથી એક ભાગ તેણે સર્જનોમાં વહેંચ્યો છે.

તેના કારણે લોકો, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ એકબીજા પર દયા કરે છે.» ઇબ્ન માજાએ અબૂ મુઆવિયાથી, તેમણે અલ-અઅમશથી આ જ હદીસ રિવાયત કરી છે.

હાફિઝ અબૂ અલ-કાસિમ અત્તબરાનીએ રિવાયત કરી: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન ઉસ્માન ઇબ્ન અબી શૈબાએ જણાવ્યું; તેમને અહમદ ઇબ્ન યુનુસે; તેમને સઅદ અબૂ ગૈલાન અશ્શૈબાનીએ, તેમણે હમ્માદ ઇબ્ન અબી સુલૈમાનથી, તેમણે ઇબ્રાહીમથી, તેમણે સિલા ઇબ્ન ઝુફરથી અને તેમણે હુઝૈફા ઇબ્ન અલ-યમાન (ર. અ.) થી રિવાયત કરી કે રસૂલુલ્લાહ (સ. અ.

વ.) એ કહ્યું: «જેના હાથમાં મારો જીવ છે તેની કસમ! પોતાના ધર્મમાં પાપી અને જીવન વ્યવહારમાં મૂર્ખ માણસ પણ જન્નતમાં પ્રવેશ કરશે. જેના હાથમાં મારો જીવ છે તેની કસમ! જે વ્યક્તિને તેના પાપને કારણે આગે બાળી નાખી હશે, તે પણ જન્નતમાં પ્રવેશ કરશે.

જેના હાથમાં મારો જીવ છે તેની કસમ! કિયામતના દિવસે અલ્લાહ એવી માફી કરશે કે ઇબ્લીસ પણ આશા રાખશે કે તેમાં તેને ભાગ મળે.» આ ખૂબ જ અજાણી હદીસ છે; આ સઅદને હું ઓળખતો નથી.

«તેથી હું તેને તેમના માટે લખીશ જેઓ તકવા રાખે છે...» તેનો અર્થ છે: હું પોતાની કૃપા અને ઉપકારથી તેમની માટે મારી રહમત પ્રાપ્ત થવી અનિવાર્ય કરીશ; જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «તમારા રબે પોતાના પર રહમત લખી લીધી છે.» «જેઓ તકવા રાખે છે» એટલે આ ગુણો ધરાવતા લોકો; તેઓ મુહમ્મદ (સ. અ.

વ.) ની ઉમ્મત છે, જે શિર્ક અને મોટા પાપોથી બચે છે. «અને ઝકાત આપે છે»—કેટલાકે કહ્યું કે અહીં નફ્સની શુદ્ધિનો અર્થ છે; કેટલાકે કહ્યું કે માલની ઝકાતનો. આયત મક્કી હોવાથી આ બંને અર્થોનો સમાવેશ થવાની શક્યતા છે. «અને જેઓ અમારી આયતો પર ઈમાન લાવે છે» એટલે તેમને સત્ય માને છે. (આયત ૨૦૧; તફસીરનાં ઉલ્લેખ: અલા-અનઆમ ૫૪; ગાફિર ૭.)

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહના ફરમાન «અને મૂસાએ પોતાની કૌમને પસંદ કરી»નો અર્થ છે: પોતાની કૌમમાંથી પસંદ કર્યા. અહીં સંબંધદર્શક અક્ષર છોડવાને કારણે «પોતાની કૌમમાંથી»નો અર્થ થાય છે. «અમારા નક્કી કરેલા સમય માટે સિત્તેર પુરુષો»—આમાં પુરાવો છે કે તે બધા વાછરડાની ઉપાસના કરતા નહોતા.

સુદ્દીએ કહ્યું: અલ્લાહે મૂસાને બની ઇસરાઈલના કેટલાક લોકો સાથે તેની પાસે આવવાનો આદેશ આપ્યો, જેથી તેઓ વાછરડાની ઉપાસના કરવા બદલ માફી માગે. મૂસાએ પોતાની કૌમમાંથી સિત્તેર પુરુષો પસંદ કર્યા. જ્યારે તેઓ તે સ્થળે પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે કહ્યું: «જ્યાં સુધી અમે તને અલ્લાહને ખુલ્લી રીતે બતાવવાનું કહીએ અને તું બતાવે નહીં, ત્યાં સુધી અમે તારા પર ઈમાન નહીં લાવીએ.» પછી વીજળીના કડાકાએ તેમને પકડી લીધા અને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા.

ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: મૂસાએ તેમને પસંદ કર્યા, જેથી તેઓ પોતાના કરેલા કૃત્ય માટે અલ્લાહ સમક્ષ તૌબા કરે અને પોતાની પાછળ છોડી આવેલી કૌમ માટે તૌબા માગે. આથી જણાય છે કે બધા લોકોએ વાછરડાની ઉપાસના કરી હતી.

કતાદા, ઇબ્ન જુરૈજ અને મુહમ્મદ ઇબ્ન કઅબે કહ્યું: «તેમને ધરતીકંપે પકડી લીધા» કારણ કે વાછરડાની ઉપાસના વખતે તેઓ પોતાની કૌમથી અલગ થયા નહોતા અને ન તો તેમને સારા કામનો આદેશ આપ્યો હતો કે ખરાબ કામથી રોક્યા હતા.

ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: «જ્યાં સુધી અમે તને અલ્લાહને ખુલ્લી રીતે બતાવવાનું કહીએ ત્યાં સુધી અમે તારા પર ઈમાન નહીં લાવીએ» એમ કહેનારા અને તેથી વીજળીના કડાકાથી પકડાયેલા સિત્તેર લોકો, ધરતીકંપથી પકડાયેલા સિત્તેર લોકો કરતાં પહેલાંના હતા. અલ્લાહે મૂસા (અ. સ.) ને પોતાની કૌમમાંથી સિત્તેર પુરુષો પસંદ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

તેમણે તેમને પસંદ કર્યા અને એક ખુલ્લી જગ્યાએ લઈ ગયા, જેથી તેઓ પોતાના રબને દુઆ કરે. તેમની દુઆમાં આ પણ હતું: «હે અલ્લાહ! અમને એવું આપજે જે તેં અમારા પહેલાં કોઈને આપ્યું ન હોય અને અમારા પછી કોઈને ન આપજે.» અલ્લાહને તેમની આ દુઆ નાપસંદ થઈ અને ધરતીકંપે તેમને પકડી લીધા.

વહબે કહ્યું: ધરતીકંપ કોઈ અવાજ ન હતો; પરંતુ તે લોકો જ્યારે એ ભયાનક દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને ધ્રુજારી થઈ અને તેઓ એટલા કંપ્યા કે જાણે તેમના સાંધા છૂટા પડી જશે. મૂસાએ તેમને આ હાલતમાં જોયા, ત્યારે તેમના પર દયા આવી અને તેમને મૃત્યુ પામવાનો ભય થયો. તેમના સાથીઓ ગુમાવવાથી તેઓ દુઃખી થયા, કારણ કે તેઓ ભલાઈનાં કામોમાં તેમના મદદગાર, આજ્ઞાકારી અને અનુસરનારા હતા. ત્યારે મૂસાએ દુઆ કરી, રડ્યા અને પોતાના રબને વિનંતી કરી.

અલ્લાહે તેમની પરથી એ ધ્રુજારી દૂર કરી; તેઓ શાંત થયા અને પોતાના રબની વાણી સાંભળી.

«તેણે કહ્યું»—એટલે કે મૂસાએ કહ્યું: «હે મારા રબ! જો તારી ઇચ્છા હોત, તો તેમને પહેલાં જ નષ્ટ કરી દીધા હોત»—અર્થાત્, વાછરડાની ઉપાસના કરવા બદલ; «અને મને પણ»—કિબ્તી વ્યક્તિની હત્યા બદલ. «શું અમારી કૌમના મૂર્ખ લોકોએ જે કર્યું તેના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ?» એટલે વાછરડાની ઉપાસના કરનારાઓ.

મૂસાને લાગ્યું કે વાછરડો બનાવવાને કારણે તેમને સજા થઈ છે. તેમણે પ્રશ્નરૂપે કહ્યું: શું મૂર્ખ લોકોએ કરેલા કૃત્યના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ? મુબર્દે કહ્યું: «તેમણે જે કર્યું તેના કારણે અમને નષ્ટ કરીશ?» આ દયાભરી વિનંતીરૂપ પ્રશ્ન છે, એટલે કે: અમને નષ્ટ ન કર.

મૂસા (અ. સ.) જાણતા હતા કે અલ્લાહ એટલો ન્યાયી છે કે એક ગુનેગારના ગુનાને કારણે બીજાને પકડે નહીં.

અલ્લાહના ફરમાન «આ તો તારી કસોટી જ છે»નો અર્થ છે: જે કસોટીમાં મૂર્ખ લોકો પડ્યા, તે તારી અજમાયશ અને પરીક્ષા સિવાય કંઈ નહોતી. તેના દ્વારા તેં એક સમૂહને ભટકવા દીધો અને તેઓ કસોટીમાં પડ્યા; જ્યારે બીજા સમૂહને માર્ગદર્શન આપ્યું અને તેમને તેમના ધર્મ પર અડગ રાખ્યા. આ જ «તેના દ્વારા તું જેને ઇચ્છે તેને ભટકાવે છે અને જેને ઇચ્છે તેને માર્ગદર્શન આપે છે»નો અર્થ છે. «તું જ અમારો વાલી છે»—અમારો સહાયક અને રક્ષક.

«તેથી અમને માફ કર અને અમારા પર દયા કર; તું માફ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.»

«અને અમારા માટે લખી દે» એટલે અમારા માટે અનિવાર્ય કર. «આ દુનિયામાં ભલાઈ» એટલે નેઅમત અને સલામતી; «અને આખિરતમાં ભલાઈ» એટલે માફી અને જન્નત. «નિશ્ચિત જ અમે તારી તરફ પાછા ફર્યા છીએ» એટલે અમે તારી તરફ તૌબા કરીને પાછા ફર્યા છીએ.

અલ્લાહે કહ્યું: «હું મારી યાતના મારા સર્જનોમાંથી જેને ઇચ્છું તેને પહોંચાડું છું; અને મારી રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે»—એટલે તે દરેક વસ્તુમાં વ્યાપેલી છે. હસન અને કતાદાએ કહ્યું: દુનિયામાં અલ્લાહની રહમત નેક અને બદકાર બંનેને આવરી લે છે; પરંતુ કિયામતના દિવસે તે ફક્ત તકવા રાખનારાઓ માટે હશે. અતિય્યા અલ-ઔફીએ કહ્યું: રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે, પરંતુ તે માત્ર તકવા રાખનારાઓ માટે જ અનિવાર્ય થાય છે. કાફિરને પણ રિઝ્ક આપવામાં આવે છે અને મોમીનોના કારણે તેની પાસેથી સજા ટાળી દેવામાં આવે છે; આમ, અલ્લાહની રહમતની વ્યાપકતાથી તે જીવન જીવે છે.

પરંતુ જ્યારે તે આખિરતમાં પહોંચશે, ત્યારે રહમત ખાસ મોમીનો માટે અનિવાર્ય થશે—જેમ કોઈ બીજાના દીવાના પ્રકાશમાં રહેનાર વ્યક્તિ, દીવો ધરાવનાર પોતાનો દીવો લઈ જાય ત્યારે અંધકારમાં રહી જાય.

ઇબ્ન અબ્બાસ (ર. અ.), કતાદા અને ઇબ્ન જુરૈજે કહ્યું: જ્યારે «મારી રહમત દરેક વસ્તુને આવરી લે છે» આયત ઊતરી, ત્યારે ઇબ્લીસે કહ્યું: «હું પણ એ દરેક વસ્તુમાં સામેલ છું.» પછી અલ્લાહે કહ્યું: «તેથી હું તેને તેમના માટે લખીશ જેઓ તકવા રાખે છે, ઝકાત આપે છે અને અમારી આયતો પર ઈમાન લાવે છે.» યહૂદીઓ અને ખ્રિસ્તીઓએ પણ તેની આશા રાખી અને કહ્યું: «અમે તકવા રાખીએ છીએ, ઈમાન લાવીએ છીએ અને ઝકાત આપીએ છીએ.» પરંતુ અલ્લાહે આ રહમત આ ઉમ્મત માટે નક્કી કરી અને કહ્યું: