Musanın bağışlanma və mərhəmət duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Bəni-İsrail tövbə edib doğru yola qayıtdıqdan sonra Musa onların arasından seçilmiş yetmiş nəfər seçdi ki, Rəbbinin hüzurunda qövmü adından üzr istəsinlər. Allah onlara hüzuruna gələcəkləri vaxt təyin etdi. Onlar həmin yerə çatanda dedilər: «Ey Musa! Allahı bizə aşkar göstər!»

Beləliklə, Allaha qarşı böyük cəsarət göstərib ədəbsizlik etdilər. Buna görə də onları sarsıntı yaxaladı, huşlarını itirib həlak oldular.

Musa (əleyhissalam) Allaha yalvarmaqda, dua edib Ona üz tutmaqda davam etdi və dedi: «Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, onlar buraya gəlməzdən və qövmü adından üzr istəyəcəkləri vəziyyətə düşməzdən əvvəl onları da, məni də həlak edərdin. Özümüzdən olan səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən?» Yəni: ağlı zəif, düşüncəsi dayaz olanları.

Musa Allaha yalvarıb üzr istəyərək bildirdi ki, Allaha qarşı bu cəsarəti göstərənlərin dediklərini və etdiklərini önləyəcək kamil ağılları yox idi. Həmçinin onlar elə bir sınağa düşmüşdülər ki, insan onunla qarşılaşanda narahat olur və dinini itirməkdən qorxur. Buna görə dedi: «Bu, yalnız Sənin sınağındır. Sən onunla istədiyini azğınlığa aparır, istədiyini də doğru yola yönəldirsən.

Sən bizim Himayəçimizsən! Bizi bağışla və bizə rəhm et! Sən bağışlayanların ən yaxşısısan». Yəni, bağışlayanların ən xeyirlisi, rəhm etməyə ən layiqli olan, bəxş edənlərin və lütf göstərənlərin ən səxavətlisisən. Sanki Musa (əleyhissalam) belə demişdi: «Ey Rəbbim, əvvəlcə hamımızın məqsədi Sənə itaət etmək və Sənə iman gətirməkdir.

Ağlı və doğru düşüncəsi olan, ona bəxş etdiyin müvəffəqiyyətlə doğru yolda qalan kəs düz yoldan dönməmişdir. Ağlı zəif, düşüncəsi dayaz olan və sınağın azdırdığı kəs isə bu iki səbəbə görə belə etmişdir. Bununla belə, Sən rəhm edənlərin ən rəhm­lisi, bağışlayanların ən yaxşısısan. Bizi bağışla və bizə rəhm et!»

Allah onun duasını qəbul etdi, onları ölümlərindən sonra diriltdi və günahlarını bağışladı.

Musa duasını tamamlayaraq dedi: «Bizim üçün bu dünyada yaxşılıq yaz». Bu, faydalı elm, bol ruzi və saleh əməldir. «Axirətdə də yaxşılıq» — Allahın saleh dostları üçün hazırladığı savabdır. «Həqiqətən, biz Sənə üz tutduq» — yəni, nöqsanlarımızı etiraf edərək Sənə qayıtdıq və bütün işlərimizdə Sənə yönəldik.

Uca Allah buyurdu: «Əzabımı istədiyim kəsə düçar edərəm». Yəni, bədbəxt olan və əzaba səbəb olan işləri görən kəsə. «Mərhəmətim isə hər şeyi əhatə etmişdir». O, yuxarı və aşağı aləmdə olan hər şeyi, itaətkarı və günahkarı, mömini və kafiri əhatə edir.

Allahın mərhəməti hər bir məxluqa çatmış, Onun lütfü və ehsanı hər kəsi bürümüşdür. Lakin dünya və axirət səadətini doğuran xüsusi mərhəmət hər kəsə aid deyil. Buna görə Allah onun barəsində belə buyurdu: «Mən onu günahlardan — kiçiyindən də, böyüyündən də — çəkinənlər üçün yazacağam; zəkatı haqq sahiblərinə verənlər və ayələrimizə iman gətirənlər üçün». Allahın ayələrinə iman gətirməyin tamamlanması onların mənasını bilmək və tələblərinə uyğun əməl etməkdir.

Bunlara dinin əsaslarında və qollarında Peyğəmbərə (Allahın ona salavatı və salamı olsun) zahirən və batinən tabe olmaq da daxildir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Əli ibn Əbu Təlhə İbn Abbasdan bu ayənin təfsirində belə rəvayət edir: Allah Musaya qövmündən yetmiş nəfər seçməyi əmr etdi. Musa yetmiş nəfər seçib onları dua etmək üçün kənara apardı. Onların Allaha etdikləri dualardan biri belə idi: «Allahım, bizə bizdən əvvəl heç kəsə vermədiyini ver və bizdən sonra da heç kəsə vermə!» Allah onların bu duasını bəyənmədi.

«Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, bundan əvvəl onları da, məni də həlak edərdin...» ayəsi barədə Səddi dedi: Allah Musaya buzova ibadət etdiklərinə görə üzr istəmək üçün Bəni-İsraildən bir dəstə ilə Onun hüzuruna gəlməyi əmr etdi və onlara vaxt təyin etdi. Musa qövmünün içindən özünün seçdiyi yetmiş nəfəri seçib üzr istəmək üçün özü ilə apardı. Həmin yerə çatanda dedilər: «Ey Musa!

Allahı bizə aşkar göstərməyincə sənə inanmayacağıq. Sən Onunla danışmısan, elə isə Onu bizə göstər!» Onları ildırım vurdu və öldülər. Musa ağlayıb Allaha dua edərək dedi: «Ey Rəbbim! Qövmümlə görüşəndə onlara nə deyəcəyəm? Sən onların seçilmişlərini həlak etmisən!»

«Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, bundan əvvəl onları da, məni də həlak edərdin...» ayəsi barədə Məhəmməd ibn İshaq dedi: Musa Bəni-İsraildən ən yaxşı yetmiş nəfəri seçdi və onlara dedi: «Gedib Allaha tövbə edin, etdiklərinizə görə Ondan bağışlanma diləyin; arxanızda qoyduğunuz qövmünüz üçün də tövbə istəyin. Oruc tutun, paklanın və paltarlarınızı təmizləyin». Onları Rəbbinin təyin etdiyi vaxt üçün Sina dağına apardı.

Musa Rəbbinin izni və xəbəri olmadan ora getməzdi. Mənə çatan məlumata görə, yetmiş nəfər əmr olunanları edib Rəbbi ilə görüşmək üçün onunla yola çıxanda Musaya dedilər: «Bizim üçün Rəbbimizin sözünü eşitməyi istə». Musa dedi: «Edərəm». Musa dağa yaxınlaşanda bulud sütunu onun üzərinə endi və bütün dağı bürüdü.

Musa yaxınlaşıb buludun içinə girdi və qövmə dedi: «Yaxınlaşın». Allah Musa ilə danışanda onun alnından parlaq nur saçardı və Adəm övladından heç kəs ona baxa bilməzdi. Buna görə araya pərdə çəkildi. Qövm yaxınlaşdı; buludun içinə girdikləri zaman səcdəyə qapandılar və Allahın Musa ilə danışdığını, ona «Et!»

və «Etmə!» deyə əmr edib qadağan etdiyini eşitdilər. Allah onunla danışıb işini bitirdikdən sonra bulud Musadan çəkildi. Musa onların yanına gəldi, onlar isə dedilər: «Allahı bizə aşkar göstərməyincə sənə inanmayacağıq!»

Onları ildırım — sarsıntı — yaxaladı, canları bədənlərindən çıxdı və hamısı öldü. Musa ayağa qalxıb yalvararaq, dua edərək və Allaha üz tutaraq dedi: «Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, bundan əvvəl onları da, məni də həlak edərdin». Onlar ağılsızlıq etdilər. Arxamda qalan Bəni-İsraili də həlak edəcəyikmi?

Süfyan əs-Sövri dedi: Əbu İshaq mənə, o da Ümarə ibn Əbd əs-Səlulidən, o da Əli ibn Əbu Talibdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi: Musa, Harun, Şəbbər və Şübeyr yola düşüb dağın ətəyinə gəldilər. Harun çarpayıda yatdı, Allah onu vəfat etdirdi. Musa Bəni-İsrailin yanına qayıdanda onlar dedilər: «Harun haradadır?» Musa dedi: «Allah onu vəfat etdirdi».

Onlar dedilər: «Sən onu öldürdün; onun yaradılışına və mülayimliyinə görə bizə paxıllıq edirdin» — yaxud buna bənzər söz dedilər. Musa dedi: «İstədiyinizi seçin». Onlar yetmiş nəfər seçdilər. Allahın «Musa qövmündən yetmiş nəfər seçdi» kəlamı bu barədədir.

Onlar Harunun yanına çatanda dedilər: «Ey Harun, səni kim öldürdü?» O dedi: «Məni heç kəs öldürmədi, Allah məni vəfat etdirdi». Onlar dedilər: «Ey Musa, bu gündən sonra sənə qarşı itaətsizlik etməyəcəyik». Sonra onları sarsıntı yaxaladı.

Musa sağa-sola dönərək dedi: «Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, bundan əvvəl onları da, məni də həlak edərdin. Özümüzdən olan səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən? Bu, yalnız Sənin sınağındır. Sən onunla istədiyini azğınlığa aparır, istədiyini də doğru yola yönəldirsən».

Rəvayətə görə, Allah onları diriltdi və hamısını peyğəmbər etdi. Bu, çox qəribə rəvayətdir; Ümarə ibn Əbd haqqında məlumatım yoxdur. Şöbə də bunu Əbu İshaqdan, o da Bəni-Səluldan olan bir kişidən, o da Əlidən rəvayət etmiş və rəvayəti qeyd etmişdir.

İbn Abbas, Mücahid, Qətadə və İbn Cüreyc dedilər: Onları sarsıntı ona görə yaxaladı ki, buzova ibadət edərkən qövmlərindən ayrılmamış, onlara bunu qadağan etməmişdilər. Bu izah Musanın «Özümüzdən olan səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən?» sözünə uyğun gəlir.

«Bu, yalnız Sənin sınağındır» — yəni, Sənin imtahanın və sınamağındır. İbn Abbas, Səid ibn Cübeyr, Əbu Aliyə, Rəbi ibn Ənəs və sələf-xələf alimlərinin bir çoxu belə demişlər. Bunun başqa mənası yoxdur: «İş yalnız Sənin işindir, hökm də yalnız Sənindir. İstədiyini azdırır, istədiyini doğru yola yönəldirsən.

Azdırdığını doğru yola yönəldən yoxdur, doğru yola yönəltdiyini azdıran yoxdur. Verdiyinə mane olan, vermədiyini verən yoxdur. Mülk də, hökm də bütünlüklə Sənindir. Yaratmaq və əmr etmək Sənə məxsusdur».

«Sən bizim Himayəçimizsən! Bizi bağışla və bizə rəhm et! Sən bağışlayanların ən yaxşısısan». Bağışlamaq (ğafr) örtmək və günaha görə cəzalandırmamaqdır. Bağışlanma mərhəmətlə yanaşı işlədildikdə, mərhəmət gələcəkdə insanın həmin günaha yenidən düşməməsi deməkdir.

«Sən bağışlayanların ən yaxşısısan» — günahları yalnız Sən bağışlayırsan.

«Bizim üçün bu dünyada yaxşılıq yaz, axirətdə də». Duanın əvvəlki hissəsində zərərli şeyin uzaqlaşdırılması istənilirdi, bu hissədə isə arzu olunanın əldə olunması dilənir. «Bizim üçün bu dünyada yaxşılıq yaz, axirətdə də» — yəni, hər iki aləmdə yaxşılığı bizə vacib et və bizim üçün təsbit et. Bunun təfsiri artıq «Bəqərə» surəsində verilmişdir.

«Həqiqətən, biz Sənə üz tutduq» — yəni, tövbə edib Sənə qayıtdıq və Sənə yönəldik. İbn Abbas, Səid ibn Cübeyr, Mücahid, Əbu Aliyə, Dəhhaq, İbrahim ət-Teymi, Səddi, Qətadə və başqaları belə demişlər. Bu sözün dil baxımından mənası da budur. İbn Cərir dedi: İbn Vəki bizə, o da atasından, o da Şərikdən, o da Cabirdən, o da Abdullah ibn Nəcidən, o da Əlidən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi: «Yəhudilər yalnız “Həqiqətən, biz Sənə üz tutduq” dediklərinə görə yəhudi adlandırılmışlar». Cabir — Cəfidir və zəif ravi sayılır.

Allah Musanın «Bu, yalnız Sənin sınağındır...» sözünə cavab olaraq buyurdu: «Əzabımı istədiyim kəsə düçar edərəm, mərhəmətim isə hər şeyi əhatə etmişdir. Mən onu təqvalı olanlar üçün yazacağam...» Yəni, istədiyimi edər, dilədiyim kimi hökm verərəm. Bütün bunlarda hikmət və ədalət Mənə məxsusdur. Allah pakdır, Ondan başqa ibadətə layiq məbud yoxdur.

«Mərhəmətim hər şeyi əhatə etmişdir» — bu, hər şeyi əhatə edən əzəmətli ayədir. Allahın ərşi daşıyanlar və onun ətrafında olanlar barədə xəbər verdiyi «Ey Rəbbimiz! Sənin mərhəmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir» kəlamı da buna bənzəyir.

İmam Əhməd dedi: Əbdüssəməd bizə, o da atasından, o da Cüreyridən, o da Əbu Abdullah əl-Cüşəmidən, o da Cündəb ibn Abdullah əl-Bəcəlinin (Allah ondan razı olsun) belə dediyini rəvayət etdi: Bir bədəvi gəlib dəvəsini yerə çökdürdü, onun dizbağını bağladı, sonra Allah Rəsulunun (Allahın ona salavatı və salamı olsun) arxasında namaz qıldı. Peyğəmbər namazı bitirdikdən sonra bədəvi dəvəsinin yanına gəldi, dizbağını açdı, dəvəyə minib dedi: «Allahım, mənə və Məhəmmədə rəhm et, mərhəmətimizə heç kəsi şərik etmə!»

Allah Rəsulu (Allahın ona salavatı və salamı olsun) buyurdu: «Sizcə, bu adam, yoxsa onun dəvəsi daha çox azmışdır? Dediyini eşitdinizmi?» Səhabələr: «Bəli», — dedilər. O buyurdu: «O, geniş mərhəməti məhdudlaşdırdı. Allah yüz mərhəmət yaratmışdır; onlardan birini məxluqlar arasında nazil etmişdir.

Onun sayəsində məxluqlar — cinlər, insanlar və heyvanlar — bir-birinə şəfqət göstərirlər. Doxsan doqquz mərhəməti isə Öz yanında saxlamışdır. Sizcə, bu adam, yoxsa onun dəvəsi daha çox azmışdır?» Bu hədisi Əbu Davud Əli ibn Nəsr vasitəsilə Əbdüssəməd ibn Əbdülvarisdən rəvayət etmişdir.

İmam Əhməd həmçinin dedi: Yəhya ibn Səid bizə, o da Süleymandan, o da Əbu Osman vasitəsilə Peyğəmbərin (Allahın ona salavatı və salamı olsun) belə buyurduğunu rəvayət etdi: «Allahın yüz mərhəməti vardır. Onlardan biri ilə məxluqlar bir-birinə rəhm edir, vəhşi heyvanlar da balalarına şəfqət göstərirlər. Doxsan doqquz mərhəməti isə Qiyamət gününə saxlamışdır». Bu hədisi təkcə Muslim rəvayət etmişdir.

O, Süleyman ibn Tərixan və Davud ibn Əbu Hind vasitəsilə, hər ikisi Əbu Osman — onun adı Əbdürrəhman ibn Müldür — vasitəsilə, o da Salman əl-Farisidən, o da Peyğəmbərdən (Allahın ona salavatı və salamı olsun) bu hədisi rəvayət etmişdir.

İmam Əhməd dedi: Əffan bizə, o da Həmmaddan, o da Asim ibn Bəhdələdən, o da Əbu Salehdən, o da Əbu Hüreyrədən rəvayət etdi ki, Peyğəmbər (Allahın ona salavatı və salamı olsun) buyurdu: «Allahın yüz mərhəməti vardır. Onlardan doxsan doqquzu Onun yanındadır. Birini isə sizin aranızda qoymuşdur ki, cinlər, insanlar və bütün məxluqlar bir-birinə rəhm etsinlər. Qiyamət günü gələndə onu da Özünə qatacaq». Bu isnadla bu hədisi yalnız Əhməd rəvayət etmişdir.

Əhməd dedi: Əffan bizə, o da Əbdülvahiddən, o da Əməşdən, o da Əbu Salehdən, o da Əbu Səiddən rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın ona salavatı və salamı olsun) buyurdu: «Allahın yüz mərhəməti vardır. Onlardan birini məxluqlar arasında bölmüşdür; insanlar, vəhşi heyvanlar və quşlar onun sayəsində bir-birinə mərhəmət edirlər». İbn Macə də bu hədisi Əbu Müaviyə vasitəsilə Əməşdən rəvayət etmişdir.

Hafiz Əbul-Qasim ət-Təbərani dedi: Məhəmməd ibn Osman ibn Əbu Şeybə bizə, o da Əhməd ibn Yunusdan, o da Səd Əbu Ğilan əş-Şeybanidən, o da Həmmad ibn Əbu Süleymandan, o da İbrahimdən, o da Sılə ibn Züfərdən, o da Hüzeyfə ibn əl-Yəməndən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın ona salavatı və salamı olsun) buyurdu: «Canım Əlində olana and olsun ki, dinində günahkar və yaşayışında ağılsız olan kəs mütləq Cənnətə girəcək. Canım Əlində olana and olsun ki, günahlarına görə Cəhənnəm odunda yandırılıb təmizlənmiş kəs mütləq Cənnətə girəcək.

Canım Əlində olana and olsun ki, Qiyamət günü Allah elə bir bağışlanma ilə bağışlayacaq ki, İblis də ona çatacağına ümid edərək boynunu uzadacaq». Bu, çox qəribə hədisdir. Bu Sədi tanımıram.

«Mən onu təqvalı olanlar üçün yazacağam...» ayəsi, Allahın mərhəmətini Öz lütfü və ehsanı olaraq onlar üçün vacib edəcəyini bildirir. Allahın «Rəbbiniz mərhəməti Öz üzərinə yazmışdır» kəlamı da belədir.

«Təqvalı olanlar üçün» — yəni, bu sifətlərlə səciyyələnənlər üçün. Bunlar Məhəmməd ümmətidir; onlar şirkdən və böyük günahlardan çəkinirlər.

«Zəkat verənlər» — bunun nəfsin təmizlənməsi zəkatı, yaxud malın zəkatı olduğu deyilmişdir. Ayə Məkkədə nazil olduğuna görə hər ikisini əhatə etməsi də mümkündür.

«Ayələrimizə iman gətirənlər» — yəni, onları təsdiq edənlər. «Bəqərə» surəsinin 201-ci ayəsi; «Ğafir» surəsinin 7-ci ayəsi; «Ənam» surəsinin 54-cü ayəsi; zəkat.

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Musa qövmündən seçdi» kəlamı — yəni, qövmünün içindən seçdi. «Qövmündən» ifadəsində önlük hərfinin ixtisarına görə söz təsirlik halda işlənmişdir. «Təyin etdiyimiz vaxt üçün yetmiş kişi» ifadəsi onların hamısının buzova ibadət etmədiyinə dəlildir.

Səddi dedi: Allah Musaya buzova ibadət etdiklərinə görə üzr istəmək üçün Bəni-İsraildən bir dəstə ilə Onun hüzuruna gəlməyi əmr etdi. Musa qövmünün arasından yetmiş nəfər seçdi. «Onlar həmin yerə çatanda dedilər: “Sənə inanmayacağıq, ta ki, Allahı bizə aşkar görək”.» Sonra ildırım onları vurdu və öldülər.

İbn İshaq dedi: Musa onları etdiklərinə görə tövbə etsinlər və arxalarında qoyduqları qövm üçün də tövbə diləsinlər deyə seçmişdi. Bu, onların hamısının buzova ibadət etdiklərinə dəlalət edir.

Qətadə, İbn Cüreyc və Məhəmməd ibn Kəb dedilər: «Onları sarsıntı yaxaladı» — çünki buzova ibadət edəndə qövmlərindən ayrılmamış, yaxşı işləri əmr etməmiş və pis işlərdən çəkindirməmişdilər.

İbn Abbas dedi: «Sənə inanmayacağıq, ta ki, Allahı bizə aşkar görək», — deyən yetmiş nəfər, «ildırım sizi yaxaladı» (Bəqərə, 2:55) ayəsində zikr olunanlardır; onlar sarsıntının yaxaladığı yetmiş nəfərdən əvvəl olmuşdular. Allah-taala Musaya qövmündən yetmiş nəfər seçməyi əmr etdi. Musa onları seçib Rəbbinə dua etmələri üçün kənara çıxardı. Onların dualarından biri belə idi: «Allahım, bizə bizdən əvvəl heç kəsə vermədiyini ver və bizdən sonra da heç kəsə vermə!»

Allah onların bu duasını bəyənmədi və onları sarsıntı yaxaladı.

Vəhb dedi: Sarsıntı səs deyildi. Həmin qövm o heybəti görəndə titrədi, sarsıldı və az qala oynaqları bir-birindən ayrılacaqdı. Musa onların bu halını görüb onlara rəhm etdi və ölmələrindən qorxdu. Onların itkisi ona ağır gəldi.

Onlar xeyir işlərdə Musanın köməkçiləri, onu dinləyən və ona itaət edən kəslər idilər. Elə bu zaman Musa dua edib ağladı, Rəbbinə yalvardı. Allah onlardan həmin sarsıntını götürdü, onlar sakitləşdilər və Rəbbinin sözünü eşitdilər.

«Dedi» — yəni, Musa dedi: «Ey Rəbbim! Əgər istəsəydin, bundan əvvəl onları həlak edərdin» — yəni, buzova ibadət etmələrindən əvvəl — «və məni də» — qibtini öldürdüyümə görə.

«Özümüzdən olan səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən?» — yəni, buzova ibadət edənlərin etdiklərinə görə. Musa onların buzova ibadət etdiklərinə görə cəzalandırıldıqlarını zənn etmiş və sual şəklində belə demişdi: «Səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən?» Mübərrəd dedi: «Səfehlərin etdiklərinə görə bizi həlakmı edəcəksən» kəlamı şəfqət diləyən sualdır; yəni, bizi həlak etmə. Musa (əleyhissalam) bilirdi ki, Allah-təala günahkarın günahına görə başqasını cəzalandırmaqdan daha ədalətlidir.

Uca Allahın «Bu, yalnız Sənin sınağındır» kəlamı — yəni, səfehlərin düşdüyü bu sınaq yalnız Sənin imtahanın və sınamağındır. Onunla bir qövmü azdırdın və onlar fitnəyə düşdülər, başqa bir qövmü isə doğru yola yönəltdin və onları dinində sabit saxladın. «Sən onunla istədiyini azğınlığa aparır, istədiyini də doğru yola yönəldirsən. Sən bizim Himayəçimizsən!» — yəni, yardımçımız və qoruyucumuz.

«Bizi bağışla və bizə rəhm et! Sən bağışlayanların ən yaxşısısan».

«Bizim üçün yaz» — yəni, bizə vacib et. «Bu dünyada yaxşılıq» — nemət və salamatlıq. «Axirətdə də» — yəni, axirətdə də «yaxşılıq», yəni, bağışlanma və Cənnət. «Həqiqətən, biz Sənə üz tutduq» — yəni, Sənə tövbə etdik.

Allah-taala buyurdu: «Əzabımı yaratdıqlarımdan istədiyim kəsə düçar edərəm. Mərhəmətim isə hər şeyi əhatə etmişdir», yəni, hər şeyə şamil olmuşdur. Həsən və Qətadə dedilər: Allahın mərhəməti dünyada itaətkarı da, günahkarı da əhatə etmişdir; Qiyamət günü isə yalnız təqvalılara məxsus olacaq. Atiyyə əl-Övfi dedi: «Mərhəmətim hər şeyi əhatə etmişdir, lakin yalnız təqvalılara vacib olar».

Kafir də ruzi alır və möminlərə görə Allahın mərhəmətinin genişliyi sayəsində ondan bəla dəf olunur; beləliklə, o, bu mərhəmətin içində yaşayır. Axirətə çatanda isə mərhəmət yalnız möminlərə vacib olacaq. Bu, başqasının lampasının işığından istifadə edən adamın halına bənzəyir: çıraq sahibi çırağını götürəndə işıq da yox olur.

İbn Abbas (Allah hər ikisindən razı olsun), Qətadə və İbn Cüreyc dedilər: «Mərhəmətim hər şeyi əhatə etmişdir» ayəsi nazil olanda İblis dedi: «Mən də həmin şeylərdənəm». Allah buyurdu: «Mən onu təqvalı olanlar, zəkat verənlər və ayələrimizə iman gətirənlər üçün yazacağam». Yəhudilər və xaçpərəstlər də bunu arzulayıb dedilər: «Biz təqvalıyıq, iman gətiririk və zəkat veririk». Allah isə bu mərhəməti bu ümmət üçün müəyyən etdi və buyurdu: «...»