Ducada Muuse ee dambidhaafka

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Markii Banii Israa'iil toobad keeneen oo ay garashadoodii ku soo noqdeen, Muuse wuxuu iyaga ka dhex doortay toddobaatan nin oo ka mid ahaa kuwa ugu wanaagsan, si ay Rabbigood hortiisa ugu cudurdaaraan qoomkooda. Alle wuxuu u ballanqaaday waqti ay imanayaan. Markii ay yimaadeen, waxay yidhaahdeen: “Muusow, Alle si cad noogu muuji.” Waxay sidaas Alle ugu dhiirradeen dhiirranaan weyn, edeb darro badanna way kula dhaqmeen. Markaasaa gariirkii ku dhacay, wayna suuxeen oo dhinteen.

Nabi Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ma uu joogsan baryada Alle, is-hoosaysiinta iyo u jeedsashada isaga. Wuxuuna yidhi: “Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd, waxaad hore u halaagi lahayd iyaga iyo anigaba,” ka hor intaanay iman oo ay gelin xaalad ay qoomkooda ugu cudurdaaraan, markaas ay iyagu noqdeen daalimiin. “Ma waxaad noo halaagaysaa waxa kuwa maan-gaabka ah ee naga mid ahi faleen?” Yacni: dadka caqligoodu liito, garashadooduna gaaban tahay.

Muuse Alle ayuu baryay, wuxuuna cudurdaar uga dhigay in kuwii Alle ku dhiirranaa aanay lahayn caqli dhammaystiran oo ka celin lahaa hadalkii iyo falalkii ay sameeyeen. Waxa kale oo uu sheegay in fitno ku dhacday, taas oo qofka ku ridda welwelka iyo cabsida ah in diintiisu ka lunto. Markaas ayuu yidhi: “Tani ma aha wax kale ee waa imtixaankaaga; waxaad ku baadiyaysaa cidda aad doonto, waxaadna ku hanuuninaysaa cidda aad doonto. Adigaa ah Gargaareheenna, ee noo dambi dhaaf oo noo naxariiso; Adigaa u wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa.”

Yacni: Adigaa ugu wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa, ugu mudan naxariis, uguna deeqsinimo badan bixinta iyo fadliga. Sidaas ayuu Nabi Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ula jeeday inuu yidhaahdo: “Rabbiyow, ujeeddada ugu horraysa ee dhammaanteen aan leenahay waa inaan addeeciddaada ku sugnaanno oo aan ku rumayno. Qofkii caqligiisa iyo garashadiisu joogto, kuna sugnaada hanuunka aad siisay, weligiis wuxuu ku sugnaanayaa jidka toosan. Qofkii caqligiisu daciifo, aragtidiisuna liidato, fitnaduna leexiso, waa kaas wixii uu sameeyey u sameeyey labadaa sababood dartood.

Si kastaba ha ahaatee, Adigu waxaad tahay kan ugu naxariis badan kuwa naxariista, uguna wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa; ee noo dambi dhaaf oo noo naxariiso.” Alle wuu ka aqbalay baryadiisii, wuxuuna soo nooleeyey iyaga kaddib markay dhinteen, dembiyadoodiina wuu u dhaafay.

Muuse wuxuu ducadiisa ku sii daray: “Oo noo qor wanaag adduunkan,” sida cilmi anfaca, rizqi ballaadhan iyo camal suubban; “iyo Aakhiradaba wanaag,” taas oo ah ajarka uu Alle u diyaariyey addoomadiisa saalixiinta ah. “Annagu adiga ayaan kuu soo noqonay,” yacni: annagoo qiranayna gaabiskayaga, ayaannu kuugu soo noqonay oo arrimahayaga oo dhan kuugu soo jeesannay.

Alle kor ahaaye wuxuu yidhi: “Cadaabkayga waxaan ku ridaa cidda aan doono,” oo ka mid ah kuwa hoogay oo sababihiisa isu bandhigay; “naxariistayduna waxay koobtay wax kasta” oo ka mid ah makhluuqaadka samooyinka iyo dhulka, kuwa wanaagsan iyo kuwa xun, mu'miniinta iyo gaalada. Makhluuqna ma jiro aanay naxariista Alle gaadhin oo aanu fadligiisa iyo sama-falkiisu ku hareerayn. Hase yeeshee, naxariista gaarka ah ee keenta farxadda adduun iyo Aakhiraba ma wada gaadho qof kasta.

Sidaa darteed ayuu yidhi: “Waxaan u qori doonaa kuwa dhawrsada,” kana dhawrsada dembiyada, kuwa yaryar iyo kuwa waaweynba; “kuwa bixiya sakada” waajibka ah oo siiya cidda xaqa u leh; iyo “kuwa rumaysan Aayaadkayaga.” Iimaanka Aayaadka Alle waxaa ka mid ah in la garto macnahooda, lagu camal falo waxa ay farayaan, taasna waxaa ka mid ah in Nebiga (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) dibadda iyo gudahaba lagu raaco arrimaha asalka u ah diinta iyo faracyadeeda.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Cali bin Abii Dalxa ayaa Ibnu Cabbaas ka wariyey tafsiirka aayaddan: Alle wuxuu Muuse faray inuu qoomkiisa ka doorto toddobaatan nin. Wuxuu doortay toddobaatan nin, dabadeedna wuxuu ula baxay meel bannaan si ay Rabbigood u baryaan. Waxyaabihii ay Alle baryeen waxaa ka mid ahaa inay yidhaahdeen: “Allow, na sii wax aanad cidna ina horreysay siin, cidna innaga dambaysana ha siin.” Alle wuu necbaystay ducadaas ay yidhaahdeen.

Markaas ayuu yidhi: “Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd, waxaad hore u halaagi lahayd iyaga iyo anigaba...” aayadda.

As-Suddii wuxuu yidhi: Alle wuxuu Muuse faray inuu u yimaado isaga isagoo wata rag ka mid ah Banii Israa'iil, si ay uga cudurdaaraan caabudiddii weysha. Wuxuu u ballanqaaday waqti, Muusena wuxuu si gaar ah uga doortay qoomkiisa toddobaatan nin, dabadeedna wuxuu ula baxay si ay cudurdaar u bixiyaan. Markii ay meeshaas yimaadeen, waxay yidhaahdeen: “Muusow, ku rumayn mayno ilaa aan Alle si cad u aragno, adigu waad la hadashay ee noo muuji.” Markaasaa danabkii ku dhacay oo way dhinteen.

Muuse ayaa istaagay isagoo ooyaya oo Alle baryaya, wuxuuna yidhi: “Rabbiyow, maxaan ku odhanayaa Banii Israa'iil markaan la kulmo, adigoo halaagay kuwii ugu wanaagsanaa?”

“Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd, waxaad hore u halaagi lahayd iyaga iyo anigaba...” Maxamed bin Isxaaq wuxuu yidhi: Muuse wuxuu Banii Israa'iil ka doortay toddobaatan nin oo ahaa kuwa ugu wanaagsan. Wuxuuna ku yidhi: “Alle u taga oo wixii aad samayseen uga toobad keena; dambidhaafna uga barya kuwii aad gadaashiinna kaga tagteen oo qoomkiinna ah. Sooma, isdaahiriya oo dharkiinnana daahiriya.”

Wuxuu ula baxay buurta Siinaa, si ay u gutaan ballantii uu Rabbigiis u qabtay. Muuse halkaas ma tegi jirin isaga oo aan Alle fasax ka haysan oo aanu ogayn. Toddobaatanku—sida la ii sheegay—markii ay sameeyeen wixii uu faray oo ay ula baxeen kulanka Rabbigiis, waxay Muuse ku yidhaahdeen: “Noo bari inaan maqalno hadalka Rabbigeen.” Wuxuu yidhi: “Waan yeelayaa.”

Markii Muuse buurta ku dhowaaday, tiir daruur ahi buu ku soo degay oo buurtii oo dhan daboolay. Muuse ayaa u dhowaaday, dhexdeedana galay, dabadeedna qoomkii ku yidhi: “Soo dhowaada.” Markii Alle Muuse la hadlayo, wejigiisa waxaa ku dhici jiray iftiin dhalaalaya oo aanu qof bani'aadam ahi eegi karin, sidaas darteedna waxaa loo dhigi jiray xijaab. Qoomkii ayaa soo dhowaaday, markii ay gudaha galeenna way sujuudeen.

Waxay maqleen Alle oo Muuse la hadlaya, oo faraya kana reebaya, kuna leh: “Samee,” iyo “ha samayn.” Markii amarkii loo dhammeeyey Muuse, daruurtii ayaa ka qaaday. Muuse ayaa qoomkii u soo noqday, markaasay ku yidhaahdeen: “Ku rumayn mayno ilaa aan Alle si cad u aragno.” Markaasaa gariirkii—oo ahaa danabkii—ku dhacay, naftoodiina si kedis ah ayay uga baxday, dhammaantoodna way dhinteen.

Muuse ayaa istaagay, Rabbigiis baryaya, ka baryaya oo u gargaarsanaya, wuxuuna yidhi: “Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd, waxaad hore u halaagi lahayd iyaga iyo anigaba.” Way garasho xumaadeen; miyaanaynu halaagaynaa kuwa kale ee Banii Israa'iil ah ee iga dambeeya? Sufyaan Ath-Thawri wuxuu yidhi: Abuu Isxaaq ayaa ii sheegay, isagoo ka wariyey Cimaara bin Cabd As-Saluulii, inuu Cali bin Abii Daalib (Alle haka raalli noqdee) yidhi: Muuse, Haaruun, Shabar iyo Shabiir ayaa u baxay jiir buur ah. Haaruun ayaa sariir ku seexday, markaasuu Alle (cazza wa jalla) naftiisa oofsaday.

Markii Muuse Banii Israa'iil ku soo noqday, waxay yidhaahdeen: “Xaggee buu Haaruun joogaa?” Wuxuu yidhi: “Alle ayaa oofsaday.” Waxay yidhaahdeen: “Adiga ayaa dilay; waxaad naga masayrtay dabcigiisa wanaagsan iyo debecsanaantiisa”—ama eray u dhow. Muuse wuxuu yidhi: “Qofkii aad doontaan doorta.”

Waxay doorteen toddobaatan nin. Taasina waa macnaha hadalka Alle: “Muuse wuxuu qoomkiisa ka doortay toddobaatan nin.” Markii ay u yimaadeen Haaruun, waxay yidhaahdeen: “Haaruunow, yaa ku dilay?” Wuxuu yidhi: “Cidina ima dilin, ee Alle ayaa naftayda oofsaday.”

Waxay Muuse ku yidhaahdeen: “Muusow, maanta ka dib ku caasiyi mayno.” Markaasaa gariirkii ku dhacay. Muuse ayaa midig iyo bidix u jeestay, wuxuuna yidhi: “Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd, waxaad hore u halaagi lahayd iyaga iyo anigaba. Ma waxaad noo halaagaysaa waxa kuwa maan-gaabka ahi naga mid ahi faleen?

Tani ma aha wax kale ee waa imtixaankaaga; waxaad ku baadiyaysaa cidda aad doonto, waxaadna ku hanuuninaysaa cidda aad doonto.” Wuxuu yidhi: Alle ayaa soo nooleeyey, dhammaantoodna nebiyo ka dhigay. Tani waa war aad u yaab badan; Cimaara bin Cabd ma aqaan. Shu'ba ayaa isaguna ka wariyey Abuu Isxaaq, nin ka mid ah Banii Saluulna ka soo wariyey Cali, isagoo sidaas sheegaya.

Ibnu Cabbaas, Mujaahid, Qataada iyo Ibnu Jurayj waxay yidhaahdeen: Gariirku wuxuu ku dhacay sababtoo ah way ka tegi waayeen qoomkoodii markii ay weysha caabudayeen, mana ay canaanan. Hadalka Muuse ee ah “Ma waxaad noo halaagaysaa waxa kuwa maan-gaabka ahi naga mid ahi faleen?” ayaa fasiraaddan taageeraya. Hadalkiisa ah “Tani ma aha wax kale ee waa imtixaankaaga” macnihiisu waa: imtixaankaaga, tijaabadaada iyo baadhitaankaaga.

Sidaas waxaa yidhi Ibnu Cabbaas, Saciid bin Jubayr, Abul-Caaliya, Rabiic bin Anas iyo culimo kale oo badan oo salaf iyo khalafba ah. Macne kale ma laha. Wuxuu leeyahay: arrinku waa arrinkaaga, xukunkuna adigaa leh; wixii aad doontana way dhacayaan. Waxaad baadiyaysaa cidda aad doonto, waxaadna hanuunisaa cidda aad doonto.

Cid aad baadiyaysay ma jiro cid hanuunin karta, cid aad hanuunisayna ma jiro cid baadiyayn karta. Wax aad diidday cid bixin karta ma jirto, wax aad bixisayna cid celin karta ma jirto. Boqortooyada oo dhammi adigaa leh, xukunkuna adigaa leh; abuuridda iyo amarkuba adigaa iska leh.

“Adigaa ah Gargaareheenna, ee noo dambi dhaaf oo noo naxariiso; Adigaa u wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa.” Dambi dhaafku (al-ghafr) waa asturidda iyo inaan dembiga lagu ciqaabin. Marka naxariista lala xuso dambi dhaafka, waxaa loola jeedaa in mustaqbalka aanu qofka ku ridin dembi la mid ah. “Adigaa u wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa” macneheedu waa: adiga mooyee cid dembiyada dhaaftaa ma jirto.

“Oo noo qor wanaag adduunkan iyo Aakhiradaba.” Qaybtii hore ee ducadu waxay ahayd in laga leexiyo waxa laga cabsanayo, tanina waa in la helo waxa la doonayo. “Oo noo qor wanaag adduunkan iyo Aakhiradaba” macnaheedu waa: labadaasba wanaag noogu waajib yeel oo noo xaqiiji. Tafsiirkaas hore ayuu ugu soo qaatay Suuratul-Baqara.

“Annagu adiga ayaan kuu soo noqonay” macnaheedu waa: waan toobad keennay, waan kuu soo noqonnay, waanan kuu jeedsannay. Sidaas waxaa yidhi Ibnu Cabbaas, Saciid bin Jubayr, Mujaahid, Abul-Caaliya, Ad-Dahhaak, Ibraahiim At-Taymii, As-Suddii, Qataada iyo kuwo kale. Waa sida ay luqad ahaanba tahay. Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Ibnu Wakiic ayaa noo sheegay, aabbihiisna wuxuu nooga wariyey Shariik, isaga oo ka wariyey Jaabir, isaga oo ka wariyey Cabdullaah bin Najii, inuu Cali (Alle haka raalli noqdee) yidhi: Yuhuudda waxaa loogu bixiyey Yuhuud, sababtoo ah waxay yidhaahdeen: “Annagu adiga ayaan kuu soo noqonay.” Jaabir—waa Ibnu Yaziid Al-Jucfii—waa daciif.

Alle wuxuu uga jawaabay hadalkii Muuse ee ahaa: “Tani ma aha wax kale ee waa imtixaankaaga...” isagoo yidhi: “Cadaabkayga waxaan ku ridaa cidda aan doono, naxariistayduna waxay koobtay wax kasta, sidaas darteed waxaan u qori doonaa kuwa dhawrsada.” Macnuhu waa: waxaan sameeyaa waxa aan doono, waxaanan xukumi waxa aan doono; xikmad iyo caddaalad baa ku jirta wax kasta oo uu sameeyo. Alle ayaa ka nasahan ceeb, Ilaah xaq ah oo aan isaga ahaynna ma jiro.

Hadalka Alle ee ah “Naxariistayduna waxay koobtay wax kasta” waa aayad muujinaysa baaxad iyo guud ahaansho weyn, sida hadalkiisa uu uga warramay malaa'igaha Carshiga xambaarsan iyo kuwa ku hareeraysan, inay yidhaahdaan: “Rabbiyow, wax walba waxaad ku koobtay naxariis iyo cilmi.”

Imaam Axmed wuxuu yidhi: Cabdus-Samad ayaa noo sheegay, aabbihiisna wuxuu noo sheegay, Al-Juwayriyyina wuxuu ka wariyey Abuu Cabdullaah Al-Jushamii, kaas oo ka wariyey Jundub—waa Ibnu Cabdullaah Al-Bajalii (Alle haka raalli noqdee)—inuu yidhi: Nin reer baadiye ah ayaa yimid, awrkiisiina wuu fariisiyey oo xadhigga ku xidhay, dabadeedna wuxuu ka dambeeyey Rasuulka Alle (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) oo tukaday.

Markii Rasuulku salaadda dhammeeyey, ninkii awrkiisii ayuu u tegay, xadhiggiina ka furay, dabadeedna fuulay oo yidhi: “Allow, aniga iyo Maxamed noo naxariiso, naxariistaadana cid kale ha nagu soo darin.” Rasuulka Alle wuxuu yidhi: “Kee baad u malaynaysaan inuu ka sii lumay, kan mise awrkiisu? Miyaydaan maqal waxa uu yidhi?” Waxay yidhaahdeen: “Haa.”

Wuxuu yidhi: “Wuxuu xayndaab ku wareejiyey naxariis ballaadhan. Alle (cazza wa jalla) wuxuu abuuray boqol naxariisood, hal naxariis ayuu soo dejiyey oo makhluuqaadku isku naxariistaan—jinka, dadka iyo duunyaduba—waxayna agtiisa u hadheen sagaal iyo sagaashan naxariisood. Kee baad u malaynaysaan inuu ka sii lumay, kan mise awrkiisu?” Abuu Daawuud ayaa ku wariyey Cali bin Nasr, isaga oo ka wariyey Cabdus-Samad bin Cabdil-Waarith.

Imaam Axmed wuxuu kaloo yidhi: Yaxya bin Saciid ayaa noo sheegay, Sulaymaan ayaa ka wariyey Abuu Cusmaan, Nebiguna (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Alle wuxuu leeyahay boqol naxariisood; makhluuqaadku hal naxariis ayay isku naxariistaan, naxariistaasna bahalaha duurjoogta ah ayay ubadkooda ugu debecsadaan, sagaal iyo sagaashanka kalena wuxuu u reebay Maalinta Qiyaame.”

Muslim ayaa keligiis weriyey, isagoo ka soo wariyey Sulaymaan—waa Ibnu Tarkhaan—iyo Daawuud bin Abii Hind, labadooduba Abuu Cusmaan—magaciisu waa Cabdur-Raxmaan bin Mull—waxay ka soo wariyeen Salmaan Al-Faarisii, isaga oo Nebiga ka soo wariyey.

Axmed wuxuu yidhi: Cafaan ayaa noo sheegay, Xammaadna wuxuu ka wariyey Caasim bin Bahdala, isaga oo ka wariyey Abuu Saalix, isaga oo ka wariyey Abuu Hurayra, in Nebigu (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) yidhi: “Alle wuxuu leeyahay boqol naxariisood; sagaal iyo sagaashan agtiisa ayay yaallaan, halna idinku dhex dhigay, si aad isugu naxariisataan jinka, dadka iyo makhluuqaadka dhexdooda. Markay Qiyaamuhu dhacdo, wuxuu naxariistaas ku darsan doonaa kuwa kale.” Axmed ayaa keligiis wejigan ku wariyey.

Axmed wuxuu yidhi: Cafaan ayaa noo sheegay, Cabdul-Waaxidna wuxuu noo sheegay, Al-Acmaşna wuxuu ka wariyey Abuu Saalix, isaga oo ka wariyey Abuu Saciid, inuu yidhi: Rasuulka Alle (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Alle wuxuu leeyahay boqol naxariisood; hal qayb ayuu makhluuqaadka dhexdooda u qaybiyey, taas oo ay dadka, duurjoogta iyo shimbiruhu isku naxariistaan.” Ibnu Maajah ayaa ku wariyey Abuu Mucaawiya, isaga oo ka wariyey Al-Acmaş.

Xaafid Abul-Qaasim At-Tabaraani wuxuu yidhi: Maxamed bin Cusmaan bin Abii Shayba ayaa noo sheegay, Axmed bin Yuunusna wuxuu noo sheegay, Sacad Abuu Gaylaan Ash-Shaybaanina wuxuu ka wariyey Xammaad bin Abii Sulaymaan, isaga oo ka wariyey Ibraahiim, isaga oo ka wariyey Silah bin Zufar, isaga oo ka wariyey Xudhayfa bin Al-Yamaan (Alle haka raalli noqdee), in Rasuulka Alle (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee) yidhi: “Kan naftaydu gacantiisa ku jirto ayaan ku dhaartaye, qofka diintiisa xun ee doqonka ku ah noloshiisa adduunyo wuxuu geli doonaa Jannada.

Kan naftaydu gacantiisa ku jirto ayaan ku dhaartaye, qofkii Naartu dembigiisa dartii u gubtay, wuxuu geli doonaa Jannada. Kan naftaydu gacantiisa ku jirto ayaan ku dhaartaye, Alle Maalinta Qiyaame wuxuu bixin doonaa dambi dhaaf uu Ibliis rajayn doono inuu qayb ka helo.” Tani waa xadiis aad u yaab badan; Sacadna ma aqaan.

“Waxaan u qori doonaa kuwa dhawrsada” aayadda, macnaheedu waa: fadli iyo sama-fal xaggiisa ka yimid ayaan ugu sugayaa inay helaan naxariistayda, sida hadalka Alle ee ah: “Rabbigiin wuxuu naxariista naftiisa ku waajib yeelay.” “Kuwa dhawrsada” waa kuwa sifooyinkan leh, waana ummadda Muxammad (nabadgelyo iyo naxariis Alle korkiisa ha ahaatee): waxay ka dhawrsadaan shirkiga iyo dembiyada waaweyn. “Waxayna bixiyaan sakada”—waxaa la yidhi waa sakada nafta, waxaana la yidhi waa sakada maalka; waxaana suuragal ah inay labadaba guud ahaan ka hadlayso, maadaama aayaddu tahay Makki.

“Kuwa rumaysan Aayaadkayaga” macnaheedu waa: way rumaystaan.

Aayadda 201: “Waxaad ku baadiyaysaa cidda aad doonto, waxaadna hanuuninaysaa cidda aad doonto”; Suurat Ghaafir: 7; Suurat Al-Ancaam: 54; sakada.

Tafsiirka Al-Baqawi

Hadalka Alle ee ah “Muuse wuxuu qoomkiisa doortay” macnaheedu waa: wuxuu ka dhex doortay qoomkiisa. Ereyga “qoomkiisa” wuxuu naxwe ahaan ku yimid xaalad la qaadanayo xarafkii xiriirinta oo laga reebay. “Toddobaatan nin, ballantayadii” waxay daliil u tahay inaanay dhammaantood weysha caabudin. As-Suddii wuxuu yidhi: Alle kor ahaaye wuxuu Muuse faray inuu u yimaado isaga isagoo wata koox Banii Israa'iil ah, si ay uga cudurdaaraan caabudiddii weysha.

Muuse wuxuu qoomkiisa ka doortay toddobaatan nin. Markii ay meeshaas yimaadeen, waxay yidhaahdeen: “Ku rumayn mayno ilaa aan Alle si cad u aragno,” dabadeed danabkii ayaa ku dhacay oo way dhinteen. Ibnu Isxaaq wuxuu yidhi: Wuxuu u doortay inay wixii ay sameeyeen uga toobad keenaan, dambidhaafna uga baryaan kuwii qoomkooda ahaa ee ay gadaashooda kaga tageen. Tani waxay muujinaysaa in dhammaantood weysha caabudeen.

Qataada, Ibnu Jurayj iyo Maxamed bin Kacab waxay yidhaahdeen: “Gariirkii ayaa ku dhacay,” sababtoo ah kama ay go'in qoomkoodii markii ay weysha caabudayeen, mana ay amrin wanaagga, xumaantana kama ay reebin. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Toddobaatankii yidhi “Ku rumayn mayno ilaa aan Alle si cad u aragno,” dabadeedna danabku ku dhacay—Suuratul-Baqara, aayadda 55—waxay ahaayeen koox kale oo ka horreysay toddobaatankii gariirku ku dhacay. Alle subxaanahu wa tacaalaa wuxuu Muuse faray inuu qoomkiisa ka doorto toddobaatan nin. Wuxuu doortay oo ula baxay meel bannaan si ay Rabbigood u baryaan.

Waxyaabihii ay baryeen waxaa ka mid ahaa inay yidhaahdaan: “Allow, na sii wax aanad cidna ina horreysay siin, cidna innaga dambaysana ha siin.” Alle wuu necbaystay ducadoodaas, dabadeedna gariirkii ayuu ku riday.

Wahb wuxuu yidhi: Gariirku ma ahayn cod; balse markii ay dadku arkeen haybaddaas, cabsi iyo gariir baa qabsaday, wayna gilgishmeen ilaa kala-goysyadoodu ku sigteen inay kala go'aan. Markii Muuse arkay xaaladdooda ayuu u naxariistay oo ka baqay inay dhintaan. Maqnaanshahoodu aad buu ugu adkaa, maxaa yeelay waxay u ahaayeen wasiirro wanaagga kala shaqeeya, dhegaysta oo adeeca. Markaas ayuu Alle baryay, ooyay oo ka baryay; Alle ayaa gariirkii ka qaaday, wayna degeen oo hadalkii Rabbigood ayay maqleen.

Taasina waa macnaha hadalka Alle ee ah: “Wuxuu yidhi”—yacni Muuse—“Rabbiyow, haddii aad dooni lahayd waxaad hore u halaagi lahayd,” yacni: weysha caabudiddeedii darteed; “aniga iyo iyagaba”—anigana, dilkii aan u geystay ninka reer Masar dartii.

“Ma waxaad noo halaagaysaa waxa kuwa maan-gaabka ahi naga mid ahi faleen?” Waxaa loola jeedaa kuwa weysha caabuday. Muuse wuxuu u yidhi su'aal ahaan, isagoo leh: “Ma kuwa maan-gaabka ahi falalkooda dartood baad noo halaagaysaa?” Al-Mubarrad wuxuu yidhi: Hadalka “Ma waxaad noo halaagaysaa waxa kuwa maan-gaabka ahi naga mid ahi faleen?”

waa su'aal baryo iyo naxariis-doon ah; macnaheedu waa: “Ha na halaagin.” Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuu ogaa in Alle ka caddaalad badan yahay inuu dembiga dembiilaha qof kale ku qabto.

Hadalka Alle ee ah “Tani ma aha wax kale ee waa imtixaankaaga” macnaheedu waa: imtixaankii ay kuwa maan-gaabka ahi ku dhaceen ma ahayn wax kale ee wuxuu ahaa imtixaankaaga iyo tijaabadaada. Qoom baad ku baadiyaysay, wayna ku fitnoobeen; qoom kalena waad hanuunisay oo waad dhowrtay ilaa ay diintaada ku sugnaadeen. Taasina waa macnaha hadalka Alle ee ah: “Waxaad ku baadiyaysaa cidda aad doonto, waxaadna ku hanuuninaysaa cidda aad doonto. Adigaa ah Gargaareheenna,” yacni: Na caawiyaha iyo ilaaliyaha; “ee noo dambi dhaaf oo noo naxariiso; Adigaa u wanaagsan kuwa wax dambi dhaafa.”

“Oo noo qor” macnaheedu waa: noo waajib yeel. “Wanaag adduunkan” waa nicmo iyo caafimaad; “Aakhiradana,” yacni Aakhirada; “wanaag” waa dambi dhaaf iyo Janno. “Annagu adiga ayaan kuu soo noqonay” macnaheedu waa: adiga ayaan kuu toobad keenay.

Alle kor ahaaye wuxuu yidhi: “Cadaabkayga waxaan ku ridaa cidda aan doono,” oo ka mid ah makhluuqaadkayga; “naxariistayduna waxay koobtay wax kasta,” yacni: wax kasta way wada gaadhay. Al-Xasan iyo Qataada waxay yidhaahdeen: Naxariista Alle adduunka waxay koobtaa kuwa wanaagsan iyo kuwa xunba; Aakhiradase waxay u gaar tahay kuwa dhawrsada. Cadiyya Al-Cawfii wuxuu yidhi: Naxariistiisu wax kasta way koobtay, hase yeeshee waxay si gaar ah ugu waajibtaa kuwa dhawrsada.

Gaalka waa la arsaaqaa, mu'miniintana dartood ayaa dhibka looga celiyaa, sababta oo ah naxariista Alle ee mu'miniinta gaadhaysa; sidaas ayuu gaalku adduunka ugu nool yahay. Markuu Aakhirada tagana, naxariistu waxay u sugnaataa mu'miniinta oo keliya, sida qof ku iftiimaya nal qof kale leeyahay marka mulkiilihii nalka wata ka tago. Ibnu Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee), Qataada iyo Ibnu Jurayj waxay yidhaahdeen: Markii ay soo degtay “Naxariistayduna waxay koobtay wax kasta,” Ibliis wuxuu yidhi: “Aniguna waxaas ayaan ka mid ahay.”

Alle subxaanahu wa tacaalaa wuxuu yidhi: “Waxaan u qori doonaa kuwa dhawrsada, kuwa bixiya sakada iyo kuwa rumaysan Aayaadkayaga.” Yuhuudda iyo Nasaaradu way damceen, iyagoo yidhi: “Annaguba waan dhawrsannaa, waan rumaysannahay, sakadana waan bixinnaa.” Markaasuu Alle ummaddan u gaar yeelay, wuxuuna yidhi: