Musa pygamberiň bagyşlanma dogasy

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ysraýyl ogullary toba edip, dogry ýola dolananlarynda, Musa pygamber öz halkynyň iň saýlama adamlaryndan ýetmiş kişini saýlap aldy. Olar öz halky üçin Rebbiniň huzurynda ötünç soramalydylar. Allah olara duşuşjak wagtlaryny belledi. Olar şol ýere baranlarynda: «Eý, Musa!

Bize Allany açyk görkez» diýdiler. Şeýlelikde, olar Alla garşy örän hetdenaşa gitdiler we Oňa edepsizlik etdiler. Şonda güýçli sarsgyn olary tutdy; olar huşdan gidip, heläk boldular.

Musa aleýhissalam bolsa Alladan ýalbar-ýakar edip, Oňa doly ýüzlenmegini dowam etdirdi we: «Rebbim! Isleseň, olar gelmezlerinden we halklaryndan ötünç soraýjak ýagdaýda bolmazlaryndan öň, olary heläk edip bilerdin. Onda olaryň özleri zalymlar bolardylar. Biziň aramyzdaky akylsyzlaryň eden işi üçin bizi heläk edermiň?»

diýdi. Ýagny, akyl taýdan ejiz, düşünjesi kem adamlaryň eden işi üçinmi? Musa Alla garşy hetden geçenleriň aýdýan we edýän zatlaryndan saklajak kämil akyllarynyň ýokdugyny aýdyp, Alladan ýalbardy we ötünç sorady. Şeýle hem bu synag sebäpli adamyň imanyny ýitirmekden gorkup biljekdigini aýdyp: «Bu diňe Seniň synagyňdyr: onuň bilen islän kişiniňi azaşdyrýarsyň, islän kişiniňi bolsa dogry ýola gönükdirýärsiň.

Sen biziň howandarymyzdyrsyň. Bizi bagyşla, bize rehim et. Sen bagyşlaýanlaryň iň haýyrlysydyrsyň» diýdi. Ýagny, bagyşlamaga iň mynasyp, rehim etmäge iň laýyk, eçilýänleriň we ýagşylyk edýänleriň iň sahawatlysy Sensiň. Musa aleýhissalamyň diýmek islän zady şudur: «Rebbim, biziň hemmämiziň baş maksatymyz Seniň tabşyryklaryňa boýun bolmak we Saňa iman etmekdir.

Kim akylyny we dogry düşünjesini ulanyp, oňa berlen üstünlik bilen dogry ýolda galan bolsa, ol hemişe dogry ýoldadyr. Akyly gowşak, pikiri kem bolup, synag sebäpli ýolundan sowlan adam bolsa, şol iki sebäbe görä şeýle işi etdi. Muňa garamazdan, Sen rehimdarlaryň iň rehimlysydyrsyň we bagyşlaýanlaryň iň haýyrlysydyrsyň. Bizi bagyşla, bize rehim et».

Allah onuň dilegini kabul etdi, olary ölenden soň direltdi we günälerini bagyşlady.

Musa dogasynyň dowamynda: «Bu dünýäde bize ýagşylyk ýaz» diýdi. Munuň içine peýdaly ylym, giň rysgal we salyh amal girýär. «Ahyrýetde hem ýagşylyk» diýmek, Allanyň Öz salyh dostlary üçin taýýarlan sogabydyr. «Biz Saňa toba edip dolandyk» diýmek, kemçiliklerimizi boýun alyp, ähli işlerimizde Saňa ýüz tutduk diýmekdir.

Beýik Allah şeýle diýdi: «Azabymy islän kişime ýetirerin» — ýagny, betbagt bolup, azaba eltýän sebäplere ýüz uran kişä. «Rahmetim bolsa ähli zady gurşap aldy» — ýokarky we aşaky älemdäki ähli zady, ýagşy-ýamany, imanly-inkär edijini gurşap aldy. Allahyň rahmeti ýetmedik, Onuň pazly-keremi we ýagşylygy gurşap almadyk hiç bir mahluk ýokdur. Emma dünýäde we ahyretde bagta ýetirýän aýratyn rahmet her kime degişli däldir.

Şonuň üçin Allah şol rahmet barada: «Men ony günäleriň ulusyndan-da, kiçisinden-de saklanýanlara ýazaryn» diýdi. «Zekäti berýärler» — ony berilmäge mynasyp kişilere berýärler. «Olar aýatlarymyza iman getirýärler» diýen söz barada aýdylanda bolsa, Allahyň aýatlaryna imanyň kämil bolmagy olaryň manysyny bilmegi we talap edýän zatlaryna amal etmegi öz içine alýar. Munuň içine-de dini esaslarda we şahalarda Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) daşyndan-da, içinden-de yzyna eýermek girýär.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Ali ibn Abu Talha Ibn Abbasyň bu aýatyň düşündirişi barada şeýle diýendigini habar berýär: «Allah Musa öz halkyndan ýetmiş erkek kişini saýlamagy buýurdy. Ol ýetmiş kişini saýlap alyp, olar bilen bir ýere çykdy; olar Rebbilerine doga etmelidiler. Doga edenlerinde: “Eý, Allahym! Öň hiç kime bermedik zadyňy bize ber we bizden soň hiç kime-de berme” diýdiler.

Allah olaryň bu dogasyny halamady». Soňra: «Rebbim! Isleseň, olary-da, meni-de mundan öň heläk edip bilerdin» diýen aýat gelýär.

Suddiniň aýtmagyna görä, Allah Musa Ysraýyl ogullaryndan göle çokunandyklary üçin ötünç sorajak bir topar adam bilen huzuryna gelmegi buýrup, oňa wagt belläpdir. Musa öz halkynyň içinden ýetmiş kişini aýratyn saýlap alypdyr we olar bilen ötünç soramak üçin ýola çykypdyr. Şol ýere baranlarynda: «Eý, Musa! Allany açyk görýänçäk, saňa iman etmeris.

Sen Onuň bilen gepleşdiň, bize-de Ony görkez» diýipdirler. Şonda ýyldyrym olary urup, öldüripdir. Musa aglap, Alla doga edip: «Rebbim! Ysraýyl ogullarynyň ýanyna baranymda, olaryň iň saýlama adamlaryny heläk edenim üçin olara näme diýerin?»

diýipdir. Soňra ol: «Rebbim! Isleseň, olary-da, meni-de mundan öň heläk edip bilerdin» diýipdir.

Muhammet ibn Ishagyň aýtmagyna görä, Musa Ysraýyl ogullarynyň iň saýlama ýetmiş kişisini saýlapdyr we olara: «Baryň-da, eden işiňiz üçin Alla toba ediň; yzyňyzda galdyran halkyňyzyň tobasynyň kabul edilmegini Ondan diläň. Oraza tutuň, tämizleniň we eşikleriňizi arassalaň» diýipdir. Ol olary Rebbiniň bellän wagtynda Sinaý dagyna alyp gidipdir. Musa Rebbiniň rugsady we bilimi bolmasa, ol ýere barmazdy.

Aýdylyşyna görä, ýetmiş adam Musa buýran zatlaryny berjaý edip, Rebbiniň duşuşygyna onuň bilen bile çykanda, oňa: «Biziň üçin Rebbimiziň sözüni eşider ýaly dileg et» diýipdirler. Musa: «Edäýin» diýipdir.

Musa daga golaýlaşanda, bulut sütüni onuň üstüne düşüp, tutuş dagy gaplapdyr. Musa golaýlaşyp, buludyň içine giripdir-de, adamlara: «Golaýlaşyň» diýipdir. Alla Musa bilen gepleşende, onuň maňlaýyna şeýle bir nur düşer eken welin, Adam ogullaryndan hiç kim oňa seredip bilmez eken. Şonuň üçin nur bilen olaryň arasyna perde goýlupdyr.

Adamlar golaýlaşyp, buludyň içine girenlerinde, sežde edip ýykylypdyrlar. Olar Allanyň Musa buýruk berip, gadagan edýän sözlerini: «Şuny et, muny etme» diýip aýdýandygyny eşidipdirler. Allah Musa bilen işini tamamlandan soň, bulut ondan aýrylypdyr. Musa olaryň ýanyna gelipdir.

Olar: «Allany açyk görýänçäk, saňa iman etmeris» diýipdirler. Şonda sarsgyn — ýagny, ýyldyrym — olary tutup, janlaryny alyp gidipdir; hemmesi ölüpdir. Musa Rebbine ýalbar-ýakar edip, Oňa dileg edipdir we: «Rebbim! Isleseň, olary-da, meni-de mundan öň heläk edip bilerdin.

Olar akylsyzlyk etdiler; meniň yzymda galan Ysraýyl ogullaryny-da heläk edermiň?» diýipdir.

Sufýan as-Sewri Abu Ishakdan, ol Umara ibn Abd as-Saluliden, ol bolsa Ali ibn Abu Talibden (Allah ondan razy bolsun) şeýle habar berýär: «Musa, Harun, Şibr we Şubair ýola çykyp, bir dagyň etegine gelipdirler. Harun düşekde ýatyrka, Allah onuň janyny alypdyr. Musa Ysraýyl ogullarynyň ýanyna dolananda, olar: “Harun nirede?” diýip sorapdyrlar.

Musa: “Allah onuň janyny aldy” diýipdir. Olar: “Sen ony öldürdiň. Sen onuň abraýy we ýumşak häsiýeti sebäpli oňa göriplik etdiň” ýa-da şoňa meňzeş söz aýdypdyrlar. Musa: “Onda özüňiz islän kişini saýlaň” diýipdir. Olar ýetmiş kişini saýlapdyrlar.

Allanyň: “Musa öz halkyndan ýetmiş erkek kişini saýlady” diýen aýaty şudur». Olaryň ýanyna baranlarynda: «Eý, Harun! Seni kim öldürdi?» diýip sorapdyrlar. Harun: «Meni hiç kim öldürmedi, Allah janymy aldy» diýipdir. Olar: «Eý, Musa!

Mundan soň saňa boýun egmezlik etmeris» diýipdirler. Şonda olary sarsgyn tutupdyr. Musa sagyna-soluna seredip: «Eý, Rebbim! Isleseň, olary-da, meni-de mundan öň heläk edip bilerdin. Biziň aramyzdaky akylsyzlaryň eden işi üçin bizi heläk edermiň?

Bu diňe Seniň synagyňdyr: onuň bilen islän kişiniňi azaşdyrýarsyň, islän kişiniňi dogry ýola gönükdirýärsiň» diýipdir. Soňra Allah olary direldip, hemmesini pygamber edipdir». Bu örän täsin habar bolup, Umara ibn Abd barada men bilmeýärin. Şu habary Şu‘ba hem Abu Ishakdan, ol bolsa Salul urugyndan bir adam arkaly Aliden habar beripdir.

Ibn Abbas, Mujahid, Qatada we Ibn Juraýj: «Olary sarsgyn tutmagynyň sebäbi, göle çokunan mahaly öz halklaryndan aýrylmandyklary, olary bu işden saklamandyklary we ýagşylygy buýrup, ýamanlykdan gaýtarmandyklarydy» diýdiler. Bu düşündiriş Musa aleýhissalamyň: «Biziň aramyzdaky akylsyzlaryň eden işi üçin bizi heläk edermiň?» diýen sözüne laýyk gelýär. «Bu diňe Seniň synagyňdyr» diýmek, Seniň synagyň we barlagyňdyr diýmekdir.

Muny Ibn Abbas, Said ibn Jubair, Abu al-Aliýa, Rabi ibn Anas we salaf hem-de halaf alymlarynyň ençemesi aýdypdyr. Munuň başga manysy ýokdur: iş diňe Seniň buýrugyň bilen bolýar, höküm diňe Saňa degişlidir; islän zadyň bolýar. Islän kişiniňi azaşdyrýarsyň, islän kişiniňi dogry ýola gönükdirýärsiň. Azaşdyranyňa ýol görkezjek ýok, dogry ýola gönükdireniňi azaşdyryp biljek ýok.

Bermeýän zadyňy berip biljek, beren zadyňy saklap biljek ýok. Mülk hem, höküm hem bütinleý Saňa degişlidir; ýaradylyş we buýruk Seniňkidir.

«Sen biziň howandarymyzdyrsyň. Bizi bagyşla, bize rehim et. Sen bagyşlaýanlaryň iň haýyrlysydyrsyň» diýen sözünde bagyşlamak günäni örtmegi we onuň üçin jeza bermezligi aňladýar. Bagyşlamak bilen bilelikde rehim dilemek bolsa, geljekde ony şol günäde goýmazlygy aňladýar.

«Sen bagyşlaýanlaryň iň haýyrlysydyrsyň» diýmek, günäleri diňe Senden başga hiç kim bagyşlap bilmez diýmekdir.

«Bu dünýäde we ahyrýetde bize ýagşylyk ýaz» diýen doganyň birinji bölegi zyýanyň öňüni almak hakyndady; bu bölegi bolsa islenýän zady gazanmak hakyndadyr. «Iki dünýäde-de bize ýagşylygy höküm et we ber» diýmekdir. Munuň düşündirişi öň Bakara süresinde geçdi. «Biz Saňa toba edip dolandyk» diýmek, toba etdik, yzyna dolandyk we Saňa ýüzlendik diýmekdir.

Ibn Abbas, Said ibn Jubair, Mujahid, Abu al-Aliýa, Dahhak, Ibrahim at-Taými, Suddi, Qatada we başga alymlar şeýle düşündiripdirler. Bu söz dil taýdan hem şeýle many berýär.

Ibn Jarir şeýle habar berýär: Ibn Wakei bize, kakasy bize, Şarik bize, Jabir bize, ol bolsa Abdullah ibn Najiden Ali (Allah ondan razy bolsun) arkaly gürrüň berdi: «Ýahudylaryň “Biz Saňa toba edip dolandyk” diýendikleri üçin olar “ýahudylar” diýlip atlandyryldy». Jabir — Yezid al-Ju‘fi — gowşak habarçydyr.

Allah Musanyň «Bu diňe Seniň synagyňdyr» diýen sözüne jogap edip: «Azabymy islän kişime ýetirerin, rahmetim bolsa ähli zady gurşap aldy; Men ony takwa bolanlara ýazaryn» diýdi. Ýagny, islän zadymy ederin, islän hökümi çykararyn; ähli işde hikmet we adalat Meniňkidir. Ol ähli kemçiliklerden päkdir; Ondan başga ybadata mynasyp hudaý ýokdur.

«Rahmetim ähli zady gurşap aldy» diýen söz umumylygy we giň gerimi bilen beýik aýatdyr. Allah Arşy göterýänleriň we onuň daş-töweregindäkileriň: «Rebbimiz! Rahmetiň we ylmyň ähli zady gurşap aldy» diýýändiklerini habar beren aýaty hem şoňa meňzeşdir.

Imam Ahmad bize habar berdi: Abdussamad bize, kakasy bize, al-Jurairi bize, Abu Abdullah al-Jushami bize, Jundub — ol Jundub ibn Abdullah al-Bajali (Allah ondan razy bolsun) — bize aýtdy: «Bir çarwa geldi, ulagyny çökertdi, baglady-da, soňra Allahyň Resulynyň (sallallahu aleýhi we sellem) yzynda namaz okady. Resulullah namazyny tamamlandan soň, ulagynyň ýanyna baryp, bagyny çözüp, üstüne mündi-de: “Eý, Allahym! Maňa we Muhammede rehim et, rehimimize başga hiç kimi goşma” diýip seslendi. Resulullah: “Sizden haýsysy has azaşan — olmy ýa-da düýesi?”

diýip sorady. Sahabalar: “Elbetde, eşitdik” diýdiler. Ol: “Ol giň rahmeti çäklendirdi. Allah ýüz rahmet ýaratdy. Olaryň birini mahluklaryň arasynda paýlady; jynlar, adamlar we haýwanlar biri-birine şonuň bilen rehim edýär.

Galan togsan dokuzyny bolsa Öz ýanynda saklady. Sizden haýsysy has azaşan — olmy ýa-da düýesi?” diýdi». Bu hadysy Abu Dawud Ali ibn Nasrdan, ol bolsa Abdussamad ibn Abd al-Warisden şu zynjyr bilen rowaýat edipdir.

Imam Ahmad ýene habar berdi: Ýahýa ibn Said Süleýmandan, ol Abu Usmandan, ol bolsa Pygamberden (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle rowaýat etdi: «Hakykatdan-da, Allahyň ýüz rahmeti bardyr. Olaryň biri bilen mahluklar biri-birine rehim edýär; ýabany haýwanlar hem şonuň bilen çagalaryna mähir edýär. Galan togsan dokuzyny bolsa Kyýamat gününe çenli saklady». Bu hadysy diňe Muslim aýratynlykda rowaýat edipdir.

Ol ony Süleýman — Ibn Tarhan — we Dawud ibn Abu Hindden, ikisi-de Abu Usmandan — onuň ady Abd ar-Rahman ibn Mull — ol bolsa Salman al-Farisiden, Pygamberden (sallallahu aleýhi we sellem) habar beripdir.

Imam Ahmad aýtdy: Affan bize, Hammad bize, Asim ibn Bahdala bize, Abu Salih Abu Huraýradan habar berdi: Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Allahyň ýüz rahmeti bardyr; Onuň ýanynda togsan dokuzysy bar, siziň araňyzda bolsa birini goýdy. Jynlar, adamlar we beýleki mahluklar biri-birine şol rahmet bilen rehim edýär. Kyýamat güni bolanda, Ony Öz ýanyna alar». Bu habary Ahmad diňe şu ýol bilen rowaýat edipdir.

Ahmad aýtdy: Affan bize, Abd al-Wahid bize, al-A‘mash bize, Abu Salih Abu Saidden habar berdi: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Allahyň ýüz rahmeti bardyr. Olardan bir bölegini mahluklaryň arasynda paýlady; adamlar, ýabany haýwanlar we guşlar şonuň bilen biri-birine rehim edýär». Ibn Maja muny Abu Muawiýadan, ol bolsa al-A‘mashdan şu zynjyr bilen rowaýat edipdir.

Hafiz Abu al-Qasim at-Tabarani bize habar berdi: Muhammed ibn Usman ibn Abu Şaýba bize, Ahmad ibn Yunus bize, Sa‘d Abu Gaylan aş-Şaýbani bize, Hammad ibn Abu Süleýman bize, Ibrahim bize, Sila ibn Zufar bize, Hudaýfa ibn al-Yaman (Allah ondan razy bolsun) bolsa Resulullahyň (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýendigini habar berdi: «Janym Onuň elinde bolan Zata kasam edýärin, dini babatda günäkär we ýaşaýyşda akmak adam hem jennete girer. Janym Onuň elinde bolan Zata kasam edýärin, günäsi sebäpli ot bilen arassalanan adam hem jennete girer.

Janym Onuň elinde bolan Zata kasam edýärin, Allah Kyýamat güni şeýle bir bagyşlar welin, Iblis hem şol bagyşlamadan özüne paý ýetmegini umyt eder». Bu örän täsin hadysadyr; Sa‘d barada bolsa men bilmeýärin.

«Men ony takwa bolanlara ýazaryn» diýen aýat, Allahyň rahmetine eýe bolmagy Öz pazly-keremi we ýagşylygy bilen olar üçin höküm etjekdigini aňladýar. Allah: «Rebbiňiz Öz üstüne rahmeti ýazdy» diýýär. «Takwa bolanlara» diýmek, Muhammet pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) ymmaty bolan, şirkden we uly günälerden saklanýanlara diýmekdir.

«Zekäti berýärler» diýen söz barada, munuň nepse degişli zekät bolandygy hem, mal zekätidigi hem aýdylýar. Aýat Mekgede inenligi sebäpli, onuň ikisini-de umumylykda öz içine almagy mümkindir. «Olar aýatlarymyza iman getirýärler» diýmek, olary tassyklaýarlar diýmekdir.

«Rahmetim ähli zady gurşap aldy» (A‘raf, 7:156); «islän kişini azaşdyrýarsyň, islän kişini dogry ýola gönükdirýärsiň» (Gafir, 40:7; An‘am, 6:54); «zekät» (Bakara süresi, 2-nji aýat).

Bagawiniň tefsiri

Allahyň «Musa öz halkyndan saýlap aldy» diýen sözüniň manysy: öz halkynyň içinden saýlap aldy. «Biziň bellän wagtymyz üçin ýetmiş erkek kişini» diýen söz olaryň hemmesiniň göle çokunmandygyny görkezýär. Suddi şeýle diýdi: Allah Musa Ysraýyl ogullaryndan göle çokunandyklary üçin ötünç sorajak birnäçe kişi bilen huzuryna gelmegi buýurdy. Musa öz halkyndan ýetmiş kişini saýlap aldy.

Olar şol ýere baranlarynda: «Eý, Musa! Allany açyk görýänçäk, saňa iman etmeris» diýdiler. Şonda ýyldyrym olary urup, öldürdi. Ibn Ishak: «Musa olary eden işleri üçin Alla toba etmek we yzynda galdyran halky üçin toba dilemek maksady bilen saýlap aldy» diýdi. Bu bolsa olaryň hemmesiniň göle çokunandygyny görkezýär.

Qatada, Ibn Juraýj we Muhammet ibn Ka‘b: «Olary sarsgyn tutdy, sebäbi olar göle çokunan mahaly öz halklaryndan aýrylmandylar, ýagşylygy buýurmandylar we ýamanlykdan gaýtarmandylar» diýdiler. Ibn Abbas: «“Eý, Musa! Allany açyk görýänçäk, saňa iman etmeris” diýen we “Yyldyrym olary tutdy” diýlen ýetmiş adam, sarsgyn tutan ýetmiş adamdan öňki adamlardy. Allah Musa öz halkyndan ýetmiş erkek kişini saýlamagy buýurdy.

Musa olary saýlap alyp, Rebbilerine doga etmek üçin daşary çykdy. Doga edenlerinde: “Eý, Allahym! Öň hiç kime bermedik zadyňy bize ber, bizden soň hiç kime-de berme” diýdiler. Allah olaryň bu dogasyny halamady we olary sarsgyn tutdy» diýdi.

Wahb şeýle diýdi: Sarsgyn ses däldi. Bu adamlar şol haýbatly görnüşi görende titreşip, biynjalyk boldular we bogunlary aýryljak ýaly sandyrapdyrlar. Musa muny görüp, olara rehim edipdir we ölümlerinden gorkupdyr. Olar onuň ýagşylyk işlerinde kömekçileri, gulak asýan we boýun egýän adamlarydy.

Şonda Musa doga edip, aglap, Rebbinden ýalbarýar. Allah olardan sarsgyny aýrypdyr; olar köşeşip, Rebbileriniň sözlerini eşidipdirler.

Allanyň «Musa aýtdy» diýen sözi — ýagny, Musa: «Rebbim! Isleseň, olary göle çokunmazlaryndan öň heläk edip bilerdin; meni-de misrliniň öldürilmegi sebäpli heläk edip bilerdin» diýdi. «Biziň aramyzdaky akylsyzlaryň eden işi üçin bizi heläk edermiň?» diýmegi göle çokunanlara degişli.

Musa olaryň göläni edinendikleri üçin jezalandyrylandyklaryny güman edip, bu sözi sorag görnüşinde aýtdy. Mubarrad: «“Biziň aramyzdaky akylsyzlaryň eden işi üçin bizi heläk edermiň?” diýen söz, rehim-şepagat isläp berlen soragdyr; ýagny, bizi heläk etme. Musa Allahyň günäkäriň günäsini başgasynyň boýnuna ýüklemez derejede adalatlydygyny bilýärdi» diýdi.

«Bu diňe Seniň synagyňdyr» diýen sözüň manysy: akylsyzlaryň içine düşen zat diňe Seniň synagyň we barlagyňdyr. «Onuň bilen bir topary azaşdyrdyň, başga bir topary bolsa dogry ýola gönükdirdiň we diniňde berk sakladyň». «Olar Seniň synagyň bilen azaşýarlar» diýen sözüniň manysy şudur. «Sen biziň howandarymyzdyrsyň» — biziň kömekçimiz we goragçymyzsyň.

«Bizi bagyşla, bize rehim et. Sen bagyşlaýanlaryň iň haýyrlysydyrsyň» diýdi.

«Bize ýaz» — bize höküm et. «Bu dünýäde ýagşylyk» — nygmat we saglyk. «Ahyrýetde hem ýagşylyk» — bagyşlanma we jennet. «Biz Saňa toba edip dolandyk» — Saňa toba etdik diýmekdir.

Allah şeýle diýdi: «Azabymy ýaradanlarymdan islän kişime ýetirerin; rahmetim bolsa ähli zady gurşap aldy» — ýagny, ähli zada ýetdi. Hasan we Qatada: «Allahyň rahmeti dünýäde ýagşy-ýamany gurşap aldy, Kyýamat güni bolsa diňe takwa bolanlara degişli bolar» diýdiler. Atiýýa al-Awfi: «Rahmet ähli zady gurşap aldy, ýöne diňe takwa bolanlara hökman degişli bolar. Kafir hem rysgal alýar, Allahyň rahmeti giň bolany üçin imanlylaryň hatyrasyna ondan bela sowulýar; ol rahmetiň içinde ýaşaýar.

Ahyrete baranda bolsa, rahmet diňe imanlylara degişli bolýar. Bu, çyranyň ýagtysyndan peýdalanyp, soňra çyranyň eýesi ony alyp gidýän adamyň ýagdaýyna meňzeýär» diýdi.

Ibn Abbas, Qatada we Ibn Juraýj: «“Rahmetim ähli zady gurşap aldy” aýaty inende, Iblis: “Men hem şol ähli zadyň içindedirin” diýdi. Şonda Allah: “Men ony takwa bolanlara, zekäti berýänlere we aýatlarymyza iman getirýänlere ýazaryn” diýdi. Ýahudylar we hristianlar bu rahmeti arzuw edip: “Biz takwa bolýarys, iman getirýäris we zekät berýäris” diýdiler. Emma Allah ony şu ymmata degişli etdi» diýdiler.