Мусаның халкы өчен догасы
أَنْتَ وَلِيُّنَا، فَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا، وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ، إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ.
أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ
Аудионы йөкләп булмады. Соңрак кабатлап карагыз.
Муса, тауга барганда кавеме эченнән җитмеш ирне үзе белән алды. Ул ирләрне зилзәлә тоткач, ягъни Аллаһуның тауга төшкән нуры белән көеп үлгәч, Муса әйтте: "Ий Раббым! Әгәр ул ирләрне вә мине һәлак итәргә теләсәң, әлбәттә, аларның миңа юлдаш булуларыннан элек һәлак итәр идең. Я Рабби! Безләрдән гакылсызлар кылган эш өчен безне һәлак итәрсеңме? Аларның Сине күрергә теләүләре Үзең теләгән бер фетнә сынаудыр, аның белән Үзең теләгән кешене адаштырырсың вә Үзең теләгән кешене һидәяткә салырсың. Син генә безнең ярдәмчебезсең, безне ярлыка вә рәхмәт кыл! Син ярлыкаучыларның иң хәерлесесең!" Я Рабби! Безгә һидәятле күркәм тормышны нәсыйб ит! Һәм ахирәттә күркәм тормышны бир! Тәхкыйк без Синең хөкемнәреңә итагать иттек, туры юлыңа күнелдек! Аллаһу тәгалә әйтте: "Үзем теләгән кешегә ґәзабымны ирештерермен һәм рәхмәтем дә киңдер, һәрнәрсәне сыйдырды. Ул рәхмәтебезне кәфердән вә Аллаһ хөкемнәрен бозудан сакланучы тәкъва кешеләргә бик тиз бирербез, ул тәкъва кешеләр зәкятләрен бирерләр һәм Безнең аятьләребезгә ышанырлар.
Догада Аллаһның бердәнбер Хуҗа һәм Яклаучы булуы таныла (وَلِيُّنَا), аннары «игъфир» (اغْفِرْ), «ирхамнә» (ارْحَمْنَا) һәм «үктәбе» (اكْتُبْ) фигыльләре белән кичерү, рәхим итү һәм хәерле нәрсәләрне насыйп итү сорала. Бу — алтын бозау белән сыналганнан соң Мусаның үз халкы өчен кылган догасы.
Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире
Шәйх әс-Сәгъди яза: «Муса Аллаһка Аның бердәнбер Яклаучы булуын танып мөрәҗәгать итте һәм үз халкының гөнаһларын кичерүне, шулай ук ике дөньяда да иминлек насыйп итүне сорады».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир аңлата: «“Һүднә иләйк” сүзе “Без тәүбә иттек һәм Сиңа кайттык” дигәнне аңлата. Моңа җавап итеп, Аллаһ Үзенең рәхмәте һәрнәрсәне колачлавын хәбәр итте».
Әл-Багави тәфсире
Аллаһ Тәгаләнең: «Муса үз халкыннан сайлап алды…» дигән сүзләре ягъни үз халкыннан дигәнне аңлата; «халык» сүзе бәйлекне кулланмыйча бирелгәнгә күрә табыш килешендә тора.
«…Без билгеләгән вакытка җитмеш ирне…» Бу аять Исраил токымнарының барысы да бозауга табынмаганлыгына дәлил булып тора.
Әс-Сүдди әйтте: Аллаһ Тәгалә Мусага Исраил токымнарыннан бер төркем кешене сайларга кушты. Алар, бозауга табынган акылсыз кешеләр өчен, үз халкы исеменнән Аллаһка тәүбә белән мөрәҗәгать итәргә тиеш иде. Муса моның өчен җитмеш ирне сайлады.
«…Ә алар…» билгеләнгән урынга җиткәч: «И, Муса! Аллаһны ачык күрмичә, сиңа ышанмаячакбыз», — диделәр. Шул сәбәпле аларны тетрәү басты һәм барысы да һәлак булды.
Ибн Исхак әйтте: Муса аларны кылган эшләре өчен Аллаһка тәүбә белән мөрәҗәгать итсеннәр һәм артта калган халкы кешеләрен кичерүне сорасыннар өчен сайлады. Бу исә аларның барысы да бозауга табынганлыгына ишарә итә. Катада, Ибн Җурайҗ һәм Мөхәммәд бин Кәгъб әйттеләр:
«…Аларны тетрәү басты…» чөнки алар бозауга табынган вакытта үз халкыннан аерылмаганнар, аларны хупланганны эшләргә өндәмәгәннәр һәм яман эштән тыймаганнар.
Ибн Габбас әйтте: «Аллаһны ачык күрмичә, сиңа ышанмаячакбыз», — дип әйткән һәм шуннан соң җәзага тартылган теге җитмеш ир тетрәүгә дучар булган бу җитмеш ирдән алдарак булган. Аллаһ Тәгалә Мусага (аңа сәлам булсын) үз халкыннан җитмеш ирне сайларга кушты, һәм ул аларны сайлады. Аннары алар Раббыларына мөрәҗәгать итәр өчен ачык урынга киттеләр. Раббыларыннан сораган нәрсәләренең берсе шул булды: «И, Аллаһ!
Безгә безгә кадәр беркемгә дә бирмәгән нәрсәне бир һәм бездән соң да аны беркемгә бирмә!» Аллаһ Тәгалә аларның догасын хупламады, шуңа күрә аларны тетрәү басты.
Вәһб әйтте: «Бу тетрәү тавыш кына түгел иде. Кешеләр бу күренешне күргәч, аларны яшен сукты. Алар калтырый, тетриләр иде, хәтта буыннары бер-берсеннән аерылып китәрдәй булды. Муса моны күргәч, аларны кызганды һәм үлеп китәрләр дип курыкты.
Ул аларны югалтырга теләмәде, чөнки алар игелекле эшләрдә аның ярдәмчеләре, тыңлаучан һәм буйсынучан иделәр. Шуннан соң ул Раббысына ялварып, елап һәм яшерен генә дога кылды. Аллаһ алардан тетрәүне бетерде, һәм алар Раббыларының сүзләрен ишеттеләр». «…Һәм әйтте…» ягъни пәйгамбәр Муса:
«…“Раббым! Әгәр Син теләсәң, аларны да, мине дә моннан элегрәк һәлак итәр идең…”» бозауга табынганнары өчен. «…“һәм мине дә…”» коптны үтергәнем өчен.
«…“Арадан акылсызлары кылган эшләр өчен безне һәлак итәрсеңме?”» ягъни бозауга табынучыларның гамәлләре өчен.
Муса аларны бозауга табынганнары өчен җәзага тарталар дип уйлады. Ул моны сорау рәвешендә әйтте: «Акылсызлар кылган эшләр өчен безне һәлак итәрсеңме?»
Әл-Мүбәррид әйтте: Аллаһ Тәгаләнең «Арадан акылсызлары кылган эшләр өчен безне һәлак итәрсеңме?» дигән сүзләре — сорау рәвешендә белдерелгән йомшаклык һәм кичерү үтенече, ягъни «безне һәлак итмә» дигән сүз. Муса пәйгамбәр (аңа сәлам булсын) Аллаһ Тәгаләнең гаделрәк булуын һәм берәүне аның үз гөнаһы булмаган өчен җәзаламаячагын белә иде.
«…Бу — бары тик Синең сынавың гына…» ягъни акылсызлар кылган эшләр — Синең сынавың һәм имтиханың гына. Аның ярдәмендә Син кайбер кешеләрне туры юлдан яздырасың, алар моңа алданып китә; ә кайбер кешеләрне туры юлга күндерәсең һәм аларны Үз динеңдә нык итәрлек итеп саклыйсың. Шуңа күрә Аллаһ Тәгалә әйтә:
«…Аның белән теләгән кешеңне адаштырасың һәм теләгән кешеңне туры юлга күндерәсең. Син — безнең Яклаучыбыз…» ягъни ярдәмчебез һәм Саклаучыбыз.
«…Безне кичер һәм безгә рәхимле бул, чөнки Син кичерүчеләрнең иң хәерлесе!» «Безгә яз…» ягъни безнең өчен мәҗбүри ит. «…бу дөньяда яхшылыкны…» игелекне һәм иминлекне.
«…һәм Ахирәттә…» ягъни Ахирәттә дә безгә хәерле нәрсәне — кичерүне һәм Җәннәтне яз.
«…Дөреслектә, без Сиңа тәүбә итеп кайттык!» ягъни Сиңа тәүбә белән мөрәҗәгать иттек. «…Ул әйтте…» ягъни Аллаһ:
«…“Газабым белән теләгән кешемне җәзага тартам…”» дигән сүзләр барлык мәхлүкләреннән теләгәненә кагыла. «…ә Минем рәхмәтем колачлый…» ягъни үз эченә ала. «…һәрнәрсәне…»
Әл-Хәсән һәм Катада әйттеләр: «Аллаһның рәхмәте бу дөньяда изге кешене дә, гөнаһлы кешене дә колачлый, ә Ахирәттә исә Ул газабыннан сакланганнарга гына насыйп була».
Гатыйя әл-Гауфи әйтте: «Аның рәхмәте һәрнәрсәне колачлый ала, әмма ул газабыннан сакланганнарга гына һичшиксез насыйп була». Шуңа күрә бу дөньядагы ризык инкяр итүчеләргә дә бирелә. Аллаһ мөэминнәргә карата зуррак рәхмәт күрсәткәнгә, инкяр итүчеләр дә бу дөньяның нигъмәтләреннән диярлек шул ук дәрәҗәдә файдаланып яшиләр. Әмма Кыямәт көне җиткәч, рәхмәт бары тик мөэминнәргә генә биреләчәк.
Бу, башка берәүнең яктыртучы чыганагыннан яктылык алып торган, ләкин теге кеше киткәч, үз чыганагын үзе белән алып киткән кешегә охшаган.
Ибн Габбас (Аллаһ аннан һәм атасыннан разый булсын), Катада һәм Ибн Җурайҗ әйттеләр: «“Ә Минем рәхмәтем һәрнәрсәне колачлый” дигән аять иңгәч, Иблис: “Мин дә аның эченә керәм”, — диде».
«…Шуңа күрә Мин аны газабымнан сакланганнарга, тиешле кешеләргә үз теләкләре белән зәкят бирүчеләргә һәм Безнең аятьләргә иман китерүчеләргә язачакмын…»
Яһүдиләр һәм христианнар да Аллаһның рәхмәтенә ирешергә теләделәр. Алар: «Без гөнаһлардан сакланабыз, зәкят бирәбез һәм иман китерәбез», — диделәр. Әмма Аллаһ моны бары тик шушы өммәт өчен генә билгеләде һәм әйтте:
«Сахих әл-Бохари»дә (№ 7405) хәдис-и кодси риваять ителә: «Минем рәхмәтем Ачуымнан өстен».