Муса пәйғәмбәрҙең доғаһы

Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире

Шәйех әс-Сәғди яҙа: «Муса Аллаһҡа мөрәжәғәт итеп, берҙән-бер Яҡлаусыһы Уның булыуын таныны (Вилайя), халҡының ҡылыҡтары өсөн ғәфү һораны һәм ике донъяла ла именлек теләне».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Ибн Кәсир аңлата: «“Худнә иләйк” тигән һүҙҙәр “беҙ тәүбә иттек һәм Һиңә ҡайттыҡ” тигәнде аңлата. Аллаһ иһә Үҙенең рәхмәте һәр нәмәне солғап алыуын хәбәр итте».

Әл-Багави тәфсире

Аллаһ Тәғәләнең: «Муса үҙ ҡәүеменән һайлап алды…» тигән һүҙҙәре, йәғни үҙ халҡынан, тигәнде аңлата; «ҡәүеменән» һүҙе бәйләүесте ҡулланмау өсөн төшөм килештә килгән.

«…Беҙ билдәләгән ваҡытҡа етмеш кешене…» Был аят Исраил тоҡомонан булғандарҙың барыһы ла быҙауға табынмағанына дәлил булып тора.

Әс-Сүдди әйтте: Аллаһ Тәғәлә Мусаға Исраил тоҡомонан бер төркөм кешене һайлап алырға бойорҙо. Улар араһындағы аҡылһыҙҙар быҙауға табынған өсөн, һайланған кешеләр үҙ халҡы өсөн Аллаһтан тәүбә һорарға тейеш ине. Муса бының өсөн етмеш ирҙе һайлап алды.

«…Ә ҡасан…» улар билдәләнгән урынға барып етте, улар: «Эй, Муса! Аллаһты асыҡтан-асыҡ күрмәйенсә, һиңә ышанмаясаҡбыҙ», — тинеләр. Ошо өсөн уларҙы ер тетрәүе тотто һәм уларҙың барыһы ла һәләк булды.

Ибн Исхак әйтте: Муса уларҙы үҙҙәре ҡылған эштәре өсөн Аллаһҡа тәүбә менән мөрәжәғәт итеү һәм артта ҡалған халҡы араһындағы кешеләр өсөн ғәфү һорау маҡсатында һайланы. Был уларҙың барыһының да быҙауға табыныуын күрһәтә. Ҡатәдә, Ибн Джурайдж һәм Мөхәммәт бин Ҡәғб әйттеләр:

«…уларҙы ер тетрәүе тотто…» сөнки улар халҡы быҙауға табынғанда уларҙан айырылмаған, яҡшылыҡҡа өндәп, яманлыҡтан тыймаған.

Ибн Ғәббәс әйтте: «Аллаһты асыҡтан-асыҡ күрмәйенсә, һиңә ышанмаясаҡбыҙ», — тигән һәм ошо өсөн язаға дусар булған етмеш ир ер тетрәүе тотҡан был етмеш ирҙән алда булған. Аллаһ Тәғәлә Мусаға (ғәләйһис-сәләм) үҙ халҡынан етмеш ир һайлап алырға бойорҙо, һәм ул уларҙы һайланы. Шунан улар Раббыһына доға ҡылыу өсөн асыҡ урынға юл тотто. Раббыһынан һорағандарының араһында уларҙың: «Эй, Аллаһ!

Беҙгә бығаса бер кемгә лә бирмәгән нәмәне бир һәм унан һуң бер кемгә лә бирмә!» — тигән һүҙҙәре лә бар ине. Аллаһ Тәғәлә уларҙың доғаһынан риза булманы, шуға күрә уларҙы ер тетрәүе тотто.

Үәһб әйтте: «Был ер тетрәү тауыш түгел ине. Кешеләр был күренеште күргәс, уларға йәшен һуҡты. Улар ҡалтырана башланы, шул тиклем ныҡ тетрәнделәр, хатта быуындары бер-береһенән айырылып китә яҙҙы. Муса быны күргәс, уларҙы йәлләне һәм үлеп ҡуйырҙар тип ҡурҡты.

Ул уларҙы юғалтырға теләмәне, сөнки улар изге эштәрҙә уның ярҙамсылары, тыңлаусан һәм буйһоноусан кешеләр ине. Шунан ул Раббыһына илап, йәшерен генә доға ҡылды, ялбарҙы, һәм Аллаһ уларҙы был тетрәүҙән ҡотҡарҙы. Улар Раббыһының һүҙҙәрен ишетте». «…Һәм ул әйтте…» йәғни Муса пәйғәмбәр:

«…“Раббым! Әгәр Һин теләһәң, уларҙы ла, мине лә быға тиклем үк һәләк итер инең…”» — быҙауға табынғандары өсөн.

«…“(һәм) мине лә улар менән бергә…”» — ҡибтыйҙы үлтергәнем өсөн.

«…“Арабыҙҙағы аҡылһыҙҙар ҡылған эштәре өсөн беҙҙе һәләк итәһеңме?”…» йәғни быҙауға табынғандарҙың ҡылығы өсөн.

Муса уларҙы быҙауға табыныуҙары өсөн язаға тарттыралар тип уйлаған. Ул: «Аҡылһыҙҙар ҡылған эштәр өсөн беҙҙе һәләк итәһеңме?» — тип һорау рәүешендә әйткән.

Әл-Мубәррид әйтте: Аллаһ Тәғәләнең «Арабыҙҙағы аҡылһыҙҙар ҡылған эштәре өсөн беҙҙе һәләк итәһеңме?» тигән һүҙҙәре һорау формаһында белдерелгән ярлыҡау үтенесе булып тора, йәғни «беҙҙе һәләк итмә» тигәнде аңлата. Муса пәйғәмбәр (ғәләйһис-сәләм) Аллаһ Тәғәләнең ғәҙелерәк икәнен һәм берәүҙе уның үҙ ҡылығы булмаған нәмә өсөн язаламауын белгән.

«…“Был — Һинең һынауың ғына…”» йәғни аҡылһыҙҙарҙың ҡылғаны — Һинең һынауың һәм имтиханың ғына. Шуның менән Һин ҡайһы бер кешеләрҙе тура юлдан яҙҙыраһың, улар быға алдана; ә ҡайһы берҙәрен тура юлға күндерәһең һәм уларҙы Үҙеңдең динеңдә нығытасаҡ итеп һаҡлайһың. Шуға күрә Аллаһ Тәғәлә әйтә:

«…“Уның менән теләгән кешеңде юлдан яҙҙыраһың, теләгән кешеңде тура юлға күндерәһең. Һин — беҙҙең Яҡлаусыбыҙ…”» — Ярҙәмсе һәм Һаҡлаусы.

«…“Беҙҙе ғәфү ит һәм беҙгә рәхимле бул, Һин — ғәфү итеүселәрҙең иң яҡшыһы”…» «Һәм беҙҙең өсөн яҙ…» йәғни беҙгә мотлаҡ ит. «…“был донъяла изгелек…”» — яҡшылыҡ һәм именлек.

«…“һәм Ахирәттә…”» йәғни Ахирәттә лә беҙгә изгелек яҙ; был — ғәфү һәм Йәннәт.

«…“Ысынлап та, беҙ Һиңә тәүбә менән ҡайттыҡ!”…» йәғни Һиңә тәүбә итеп мөрәжәғәт иттек. «…Ул әйтте…» йәғни Аллаһ:

«…“Минең язам — теләгәнемә бирә торған язам…”» — Үҙем яралтҡандар араһынан. «…“ә Минең рәхмәтем солғай…”» йәғни үҙ эсенә ала. «…“һәр нәмәне”…»

Әл-Хәсән һәм Ҡатәдә әйттеләр: «Аллаһтың рәхмәте был донъяла изгелек ҡылыусыны ла, гонаһ ҡылыусыны ла үҙ эсенә ала, әммә Ахирәттә ул фәҡәт Уның язаһынан һаҡланғандарға ғына тәғәйенләнә».

Ғатыййә әл-Ғәүфи әйтте: «Аллаһтың рәхмәте бөтә нәмәне солғап алырға һәләтле, ләкин ул мотлаҡ рәүештә Уның язаһынан һаҡланғандарға ғына тейеш була». Шуға күрә был донъяла ризыҡ хатта кәферҙәргә лә бирелә. Аллаһ мөьминдәргә ҡарата айырыуса ҙур рәхмәт күрһәтеү сәбәпле, кәферҙәр ҙә был тормоштоң тиерлек шундай уҡ нигмәттәрен ала. Әммә Ҡиәмәт көнө еткәс, рәхмәт фәҡәт мөьминдәргә генә насип була.

Был — башҡа берәүҙең яҡтыртҡысы яҡтылығынан файҙаланған, әммә теге кеше киткәндә үҙ яҡтыртҡысы менән бергә яҡтылығын да алып киткән кешегә оҡшай.

Ибн Ғәббәс (Аллаһ унан һәм уның атаһынан разый булһын), Ҡатәдә һәм Ибн Джурайдж әйттеләр: «“Минең рәхмәтем һәр нәмәне солғай” аяты иңгәс, Иблис: “Мин дә быға инәм”, — тине».

«…“Шуға күрә уны Мин язаһымдан һаҡланғандарға, тейешле кешеләргә үҙ ихтыяры менән зәкәт биргәндәргә һәм Беҙҙең аяттарыбыҙға иман килтергәндәргә яҙам”…»

Йәһүдтәр һәм христиандар ҙа Аллаһтың рәхмәтенә эләгергә теләне һәм: «Беҙ гонаһтарҙан һаҡланабыҙ, зәкәт бирәбеҙ һәм иман килтерәбеҙ», — тине. Әммә Аллаһ быны был өммәт өсөн генә билдәләне һәм былай тине: