Araarama fi rahmata Rabbi kadhachuu
أَنْتَ وَلِيُّنَا، فَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا، وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ، إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ.
أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
Muusaanis ummata isaa irraa namoota torbaatama beellama keenyaaf filateYeroo sochiin (kirkirri) lafaa isaan qabattu, (Muusaan) ni jedhe: "Gooftaa kiyya! Odoo feetee kana dura isaaniifi anas ni balleessita tureSila waan gowwoonni nurraa ta’an dalaganiin nu balleessitaa? Isheen (fitnattiin) mokkoroodhuma keeti malee homaa mitiIsheedhaan nama feete jalliftee nama feete immoo qajeelchitaAti gargaaraa keenyaNuufis araaramiRahmatas nuuf godhiAti caalaa warra araaramaniiti. Jireenya addunyaa kana keessattiifi kan Aakhiraa keessattis toltuu nuuf katabiNuti gara kee deebineerra." (Rabbiin) ni jedhe: "(kun) adabbii kiyya; naman fedhen isaan tuqaRahmanni kiyyas waan hundaaf ballatteIshee fuulduratti warra Rabbiin sodaatan, zakaa kennaniifi warra keeyyattoota keenyatti amananiifin barreessa."
Mallaatoowwan kadhannaa kanaa: abbaa irree fi eegaa keenya taʼuu kee mirkaneessina (وَلِيُّنَا أَنْتَ), akkasumas gochoota «araarami» (اغْفِرْ), «rahmata nuuf godhi» (ارْحَمْنَا) fi «nuuf barreessi» (اكْتُبْ) jedhu fayyadamna. Kun kadhannaa Muusaa, nagaan isa irratti haa jiraatu, erga ummanni isaa waaqeffannaa jabbii warqee taʼeen qoramee booda ummata isaatiif dhiyeessedha.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
Banuu Israaʼil yeroo tawbatanii gara sirrii taʼanitti deebiʼan, Muusaan isaan keessaa namoota gaggaarii taʼan torbaatama filate, akka isaan Rabbiin biratti ummata isaaniif dhiifama gaafatan. Rabbiin yeroo isaan itti argaman isaaniif murteesse. Yeroo achi gaʼan, «Yaa Muusaa, Rabbiin ifatti nutti argisiisi» jedhan. Kanaaf Rabbiin irratti daangaa darban, naamusa isaas cabsan.
Sochiin lafaa isaan qabatte; isaanis gaggabanii duʼan. Muusaan, nagaan isa irratti haa jiraatu, yeroo sana Rabbiin kadhachuu fi gara Isaatti of gadi qabuu itti fufe; «Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaan yeroo kana dhufanii ummata isaaniif dhiifama gaafachuu isaanii dura, isaanis anas balleessita turte. Ati nu balleessitaa waan gowwoonni nu keessaa hojjetaniif?» jedhe.
Jechuunis: Isaan sammuu dadhabaa fi hubannoo laafaa qabu; nama gowwoota yaada isaanii keessatti tasgabbiin hin jirre. Muusaan Rabbiin kadhatee, warri Isa irratti daangaa darban sammuu guutuu, dubbii fi hojii isaanii irraa isaan deebisu hin qaban jedhee sababii isaanii dhiifama gaafate. Akkasumas isaan qorannoo fi qormaata keessa seenan; namni qorannoo akkasii keessa jiru amantii isaa dhabuu sodaata. Kanaaf akkana jedhe: «Kun qormaata kee malee homaa miti; qormaata kanaan nama feete jallifta, nama feete immoo qajeelchita.
Ati eegaa keenya; nuuf araarami, rahmatas nuuf godhi; ati warra araaraman keessaa hundarra gaarii taatedha.» Jechuunis: Ati nama hunda caalaa araaramta; rahmata gochuuf nama hundarra malu; kennuu fi tola ooluu keessatti hundarra arjaa taatedha. Akka Muusaan, nagaan isa irratti haa jiraatu, jedheetti, kaayyoon jalqabaa keenya hundi ajaja kee hordofuu fi sitti amanuudha. Namni sammuu fi qajeelummaan isaaf kenname, gargaarsa keetiin sirriitti dhaabbate, yeroo hunda qajeelaa taʼee jiraata.
Namni sammuu dadhabaa fi yaada gowwaa qabu garuu qormaataan irraa garagalee waan kana hojjete; sababoonni isaa lameen kana. Haa taʼu malee, ati warra rahmata godhan hundarra rahmata gooftaadha, warra araaraman hundarra gaarii taatedha; kanaaf nuuf araarami, rahmatas nuuf godhi. Rabbiin kadhannaa isaa qeebalee isaan duʼa isaanii booda jiraachise, cubbuus isaaniif araarame.
Muusaan kadhannaa isaa itti fufee akkana jedhe: «Jireenya addunyaa kana keessatti toltuu nuuf barreessi»; jechuunis beekumsa nama fayyadu, rizqii balʼaa fi hojii gaarii nuuf kenni. «Aakhiraa keessattis toltuu» jechuun waan Rabbiin gabroota Isaa gaggaarii taʼaniif mindaa qopheesse. «Nuti gara keetti deebineerra» jechuun hanqina keenya amannee, dhimma keenya hundaan gara keetti deebiʼanneerra.
Rabbiin ol taʼe akkana jedhe: «Adabbiin kiyya nama ani fedhe tuqa»; nama badiisa keessa jiru, sababoota adabbii isatti fidaniif saaxilame. «Rahmanni kiyyas waan hunda hammatte.» Uumamtoota ol aanaa fi gadi aanaa, nama gaarii fi nama badaa, muʼmina fi kaafira hunda hammatte. Uumamni tokko illee rahmata Rabbiin irraa isa gaʼe malee hin jiru; tola Isaa fi gaarummaan Isaa isa hin haguugin hin jiru.
Haa taʼu malee, rahmanni addaa gammachuu addunyaa fi Aakhiraa fidu nama hundaaf miti. Kanaaf Rabbiin, «Ishee warra cubbuu xixiqqaa fi gurguddaa irraa of eeggatan, zakaa dirqamaa warra isaaf maluuf kennanii fi warra keeyyattoota keenya amananif barreessa» jedhe. Amantii keeyyattoota Rabbiitti guutuu jechuun hiika isaanii beekuu fi waan isaan gaafatan hojii irra oolchuu dabalata; kanas keessaa Nabiicha, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, dhoksaas taʼe mulʼataan, buʼuura amantii fi dameewwan isaa keessatti hordofuun tokko.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Alii ibn Abii Talhaa Ibn Abbaas irraa aayata kana ilaalchisee akkana jedhe: Rabbiin Muusaan ummata isaa keessaa namoota torbaatama filatu ajaje. Innis namoota torbaatama filatee, akka Gooftaa isaanii kadhatan isaan waliin baʼe. Kadhannaa isaanii keessatti, «Yaa Rabbii keenya, waan nama nu dura ture kamiyyuu hin kennine nuuf kenni; nama nu booda dhufuufis hin kennin» jedhan. Rabbiin kadhannaa isaanii kana hin jaallanne.
«Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaanis anas kana dura balleessita turte» (al-A’raaf 7:155) aayata hanga dhumaatti.
As-Suddii akkana jedhe: Rabbiin Muusaan namoota Banuu Israaʼil keessaa muraasa gara Isaatti fidu, waaqeffannaa jabbii warqee irraa dhiifama gaafatan ajaje, yeroo isaan itti dhufan isaaniif murteesse. Muusaan ummata isaa keessaa namoota torbaatama addatti filatee, akka isaan dhiifama gaafatan isaan waliin deeme. Yeroo bakka sana gaʼan, «Yaa Muusaa, hanga Rabbiin ifatti nutti argisiifnutti si hin amannu; ati Isa waliin dubbattetta, kanaaf nuufis Isa argisiisi» jedhan. Balaan isaan qabatte; isaanis duʼan.
Muusaan booʼaa fi Rabbiin kadhachaa dhaabbatee, «Yaa Gooftaa kiyya, yeroo ani Banuu Israaʼilitti deebiʼu, warra isaanii keessaa filatamoo ati balleessiteef maal jedha?» jedhe.
«Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaanis anas kana dura balleessita turte.»
Muhammad ibn Ishaaq akkana jedhe: Muusaan Banuu Israaʼil keessaa namoota torbaatama, warra hundarra gaarii taʼan filatee, «Waan isin hojjettan irraa tawbachuuf gara Rabbiitti deemaatii, ummata keessan keessaa warra duubatti dhiiftaniifis tawbaa Isa kadhadhaa. Soomaa, qulqullaaʼaa, uffata keessanis qulqulleessaa» jedhe. Isaan waliin gara Tuur Siinaa deeme; yeroo Gooftaan isaa isaaf murteesse, inni hayyama fi beekumsa Rabbiitiin malee achi hin dhufu ture.
Akka odeeffannoon natti gaʼetti, namoonni torbaatamni waan isaan ajajaman raawwatanii, Gooftaa isaa qunnamuuf isa waliin yeroo baʼan, Muusaadhaan, «Nuufis dubbii Gooftaa keenyaa dhageenyuuf Isa kadhadhu» jedhan. Innis, «Nan godha» jedhe. Muusaan gaara bira gaʼee yeroo, duumessi akka utubaa taʼe isa irratti buʼee gaara hunda haguughe. Muusaan itti dhiyaatee duumessa sana keessa seene; namootaanis, «Dhiyaadhaa» jedhe.
Yeroo Rabbiin Muusaatti dubbatu, fuula Muusaa irratti ifni cimaa tokko mulʼata ture; ilmaan Aadam keessaa namni kamiyyuu isa ilaalu hin dandaʼu ture. Kanaaf fuula isaa fi namoota gidduutti haguuggiin kaaʼame. Namoonni dhiyaatanii yeroo keessa seenan, sujuudanii Rabbiin Muusaatti dubbatu, isa ajajuu fi dhowwuu dhagaʼan: «Kana godhi, kana hin godhin.» Rabbiin dhimma isaa dubbachuu erga xumuree booda, duumessi Muusaa irraa kaʼe; Muusaan gara isaanii dhufe.
Isaanis Muusaadhaan, «Hanga Rabbiin ifatti nutti argisiifnutti si hin amannu» jedhan. Sochiin lafaa, jechuunis balaan isaan qabatte; lubbuun isaanii isaan keessaa baate, hundis duʼan. Muusaan Gooftaa isaa kadhatee, Isa yaammatee, Isa abdachuun, «Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaanis anas kana dura balleessita turte» jedhe. «Isaan gowwoomaniiru; Banuu Israaʼil duubatti hafan immoo balleessinaa?»
Sufyaan ath-Thawrii akkana jedhe: Abuu Ishaaq, Umaarah ibn Abdis-Salulii irraa, inni immoo Alii ibn Abii Xaalib irraa odeesse, Rabbiin isaan irraa haa jaallatu. Aliin akkana jedhe: Muusaan, Haaruun, Shabruu fi Shabiir waliin gara buʼa gaara tokkootti deeman. Haaruun siree irratti rafee, Rabbiin isa fudhate. Muusaan gara Banuu Israaʼilitti yeroo deebiʼe, «Haaruun eessa jira?»
jedhanii isa gaafatan. Innis, «Rabbiin isa fudhate» jedhe. Isaanis, «Ati isa ajjeefte; uumama isaa fi laafina isaa waan nutti hinaafteef» jedhan; yookaan jecha kana fakkaatu. Muusaan, «Nama feetan filadhaa» jedhe. Isaanis namoota torbaatama filatan.
Kanaaf jechi Rabbii, «Muusaan ummata isaa keessaa namoota torbaatama filate» jedhu kana irratti buʼe. Yeroo Haaruun bira gaʼan, «Yaa Haaruun, eenyutu si ajjeese?» jedhaniin. Innis, «Namni tokko illee na hin ajjeesne; Rabbiitu lubbuu koo fudhate» jedhe.
Isaan Muusaadhaan, «Yaa Muusaa, harʼa booda si hin morminu» jedhan. Sana booda sochiin lafaa isaan qabatte. Aliin akkana jedhe: Muusaan gara mirgaa fi bitaatti garagalaa, «Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaanis anas kana dura balleessita turte. Waan gowwoonni nu keessaa hojjataniif nu balleessitaa?
Kun qormaata kee malee homaa miti; qormaata kanaan nama feete jallifta, nama feete immoo qajeelchita» jedhe. Aliin akkana jedhe: Rabbiin isaan jiraachisee hunduma isaanii nabiyyoota godhe. Oduun kun baayʼee ajaaʼibsiisaadha; Umaarah ibn Abdin ani hin beeku. Shu’bahis Abuu Ishaaq irraa, nama tokko Banuu Salul keessaa taʼe irraa, innis Alii irraa, oduu kana fakkaatu odeesse.
Ibn Abbaas, Mujaahid, Qataadah fi Ibn Jurayj akkana jedhan: Sochiin lafaa isaan qabatte; sababni isaas yeroo ummanni isaanii jabbii waaqeffatan isaan ummata isaanii irraa adda hin baane, isaanis hin dhowwine. Hiikni kun jecha Muusaa, «Waan gowwoonni nu keessaa hojjataniif nu balleessitaa?» jedhuun ni deeggarama. «Kun qormaata kee malee homaa miti» jechuun qormaata, qorannoo fi imtixaana kee malee homaa miti.
Ibn Abbaas, Sa’iid ibn Jubayr, Abul-Aaliyah, Rabii’ ibn Anas fi ulamaaʼota salafaa fi khalafaa keessaa namoonni hedduun akkana jedhaniiru. Hiika biraa hin qabu: dhimichi hundi dhimma kee, murtiin hundi murtii keeti. Wanti ati feetu ni taʼa; nama feete jallifta, nama feete qajeelchita. Nama ati jallifte qajeelchaan hin jiru; nama ati qajeelchite jallessaan hin jiru.
Nama ati dhowwatteef kennitu hin jiru; nama ati kennite dhowwatu hin jiru. Mootummaan hundi kan keeti; murtiin hundi kan keeti. Uumuu fi ajajni kan keeti.
«Ati eegaa keenya; nuuf araarami, rahmatas nuuf godhi; ati warra araaraman hundarra gaarii taatedha.» Araaramuun jechuun dhoksuu fi cubbuu irratti nama hin qabne jechuu dha. Araarri yeroo araarama waliin dubbatamu, gara fuulduraatti nama sana cubbuu fakkaatu keessa akka hin deebifneef rahmata gochuu jechuu dha. «Ati warra araaraman hundarra gaarii taatedha» jechuun cubbuu kan araaramu si malee hin jiru.
«Jireenya addunyaa kana keessatti toltuu nuuf barreessi; Aakhiraa keessattis toltuu» jechuun: kadhannaan kutaa jalqabaa isaa balaa irraa ittisuuf; kutaan kun immoo waan barbaadamu argachuuf. «Nuuf barreessi» jechuun addunyaa fi Aakhiraa keessatti toltuu nuuf dirqama godhi, nuuf murteessi. Hiikni kanaa Suuraa al-Baqaraa keessatti duraan ibsameera.
«Nuti gara keetti deebineerra» jechuun tawbannee, gara keetti deebinee fi gara keetti deebiʼanne. Ibn Abbaas, Sa’iid ibn Jubayr, Mujaahid, Abul-Aaliyah, adh-Dhaxxaak, Ibraahiim at-Taymii, as-Suddii, Qataadah fi namoonni biroon akkana jedhaniiru. Hiikni jecha kanaa afaan keessatti akkuma kana. Ibn Jariir akkana jedhe: Ibn Wakii’ nuuf hime; abbaan isaa nuuf hime; Shariik, Jaabir irraa; inni immoo Abdullaah ibn Najii irraa, inni Alii irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, akkana jedhe: Yihudoonni «Nuti gara keetti deebineerra» jedhanii waan dubbataniif Yihudoota jedhame.
Jaabir kun Jaabir ibn Yaziid al-Ju’fii dha; inni dadhabaadha.
Rabbiin Muusaan, «Kun qormaata kee malee homaa miti» jedhe irratti deebisee akkana jedhe: «Adabbiin kiyya nama ani fedhe tuqa; rahmanni kiyyas waan hunda hammatte. Ishee warra Rabbiin sodaataniif barreessa» (al-A’raaf 7:156). Jechuunis: Ani waanan fedhe nan hojjadha, waanan barbaade nan murteessa; waan hundumaa keessatti ogummaa fi haqa qaba. Rabbiin qulqullaaʼe; Isa malee gabbaramaan dhugaa hin jiru.
«Rahmanni kiyyas waan hunda hammatte» jechuun, hammaataa fi balʼina guddaa qabu. Rabbiin waaʼee warra Arshii baatanii fi warra naannoo isaa jiran irraa akkana jechuun odeesse: «Yaa Gooftaa keenya, rahmataa fi beekumsi kee waan hunda hammate» (Ghaafir 40:7).
Imaam Ahmad akkana jedhe: Abduṣ-Ṣamad nuuf hime; abbaan isaa nuuf hime; al-Jurayrii, Abuu Abdillaah al-Jushamii irraa; inni Jundub, jechuun Jundub ibn Abdillaah al-Bajalii irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, nuuf hime. Jundub akkana jedhe: Namni baadiyyaa tokko dhufee gaala isaa buuse, hidhaa isaa hidhee, ergasii duuba Ergamaa Rabbii, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, salaate.
Ergamaan Rabbii salaata erga xumuranii booda namichi gara gaala isaa dhufee hidhaa isaa hiike, gaala yaabbatee, «Yaa Rabbii, naaf rahmadi; Muhammadis naaf haa rahmatu; rahmata keenya keessatti nama biraa hin qindeessin» jedhe. Ergamaan Rabbii akkana jedhan: «Isin eenyutu caalaa jallataa dha, inni moo gaalli isaa? Waan inni jedhe hin dhageenyee?» Isaanis, «Eeyyee» jedhan.
Innis, «Rahmata balʼaa dhorkitaniittu. Rabbiin rahmataa dhibba uume; tokko ishee buuse, uumamtoonni ittiin walitti laafanii rahmata waliif godhu; jinnoonni, namoonni fi bineensonni ittiin waliif laafu. Rahmataa sagaltamii sagal immoo Isa biratti hambise. Isin eenyutu caalaa jallataa dha, inni moo gaalli isaa?»
jedhan. Abuu Daawudis Alii ibn Naṣr irraa, inni immoo Abduṣ-Ṣamad ibn Abdil-Waarith irraa, karaa kanaan odeesse.
Imaam Ahmad akkasumas akkana jedhe: Yahyaa ibn Sa’iid, Sulaymaan irraa; inni Abuu Usmaan irraa; inni Nabiyyii irraa, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, nuuf hime: «Rabbiin rahmataa dhibba qaba. Uumamtoonni tokkoon ishee waliif rahmata godhu; isheedhaan bineensonni ilmaan isaanii irratti garaa laafu. Rahmataa sagaltamii sagal immoo Guyyaa Qiyaamaa gaʼutti hambise.» Muslim qofatu karaa kanaan isa baase.
Inni Sulaymaan, jechuun Ibn Tarḫaan, fi Daawud ibn Abii Hind lamaan isaanii Abuu Usmaan, maqaan isaa Abdur-Rahmaan ibn Mull, irraa; innis Salmaan al-Faarisii irraa, Nabiyyii irraa, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, odeesse.
Imaam Ahmad akkana jedhe: Affaan nuuf hime; Ḥammaad, Aasim ibn Bahdalah irraa; inni Abuu Ṣaalih irraa; inni Abuu Hurayrah irraa, Nabiyyiin, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, akkana jedhan: «Rabbiin rahmataa dhibba qaba; sagaltamii sagal Isa biratti jira. Isaan keessaa tokko isiniif kenne; isheedhaan jinnoota, namoota fi uumamtoota gidduutti walitti rahmata waliif gootu. Yeroo Guyyaan Qiyaamaa taʼu, rahmata sana Isa bira deebisa.» Ahmad karaa kanaan kophaa isaa odeesse.
Ahmad akkana jedhe: Affaan nuuf hime; Abduulwaahid nuuf hime; al-A’mash, Abuu Ṣaalih irraa; inni Abuu Sa’iid irraa, Ergamaan Rabbii, nagaa fi rahmanni Rabbiin isa irratti haa jiraatu, akkana jedhan: «Rabbiin rahmataa dhibba qaba; tokko ishee uumamtoota gidduutti qooduun, namoonni, bineensonni fi simbirroon ittiin waliif rahmata godhu.» Ibn Maajahis Abuu Mu’aawiyah irraa, inni immoo al-A’mash irraa, karaa kanaan odeesse.
Hafiz Abul-Qaasim aṭ-Ṭabaraanii akkana jedhe: Muhammad ibn Usmaan ibn Abii Shaybah nuuf hime; Ahmad ibn Yuunus nuuf hime; Sa’d Abuu Ghaylaan ash-Shaybaanii, Ḥammaad ibn Abii Sulaymaan irraa; inni Ibraahiim irraa; inni Ṣilah ibn Zufar irraa; inni Huzaifah ibn al-Yamaan irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, Ergamaan Rabbii akkana jedhan: «Isa lubbuun koo harka Isaa jirtuun kakadhe, nama amantii isaa keessatti badii guddaa qabu, jireenya isaa keessatti gowwaa taʼe illee Jannata seena. Isa lubbuun koo harka Isaa jirtuun kakadhe, nama cubbuu isaatiin ibiddi isa qulqulleesse illee Jannata seena.
Isa lubbuun koo harka Isaa jirtuun kakadhe, Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa araarama akkasii araarama; Iblis illee akka araarama sana keessaa qooda argatu abdachuun mijaata.» Hadiisni kun baayʼee ajaaʼibsiisaadha; Sa’d kana ani hin beeku.
«Ishee warra Rabbiin sodaataniif nan barreessa» jechuun, arjummaa fi tola Isaa irraa rahmanni Isaa isaan bira gaʼu akka dirqama taʼuuf murteessa; akkuma Rabbiin, «Gooftaan keessan rahmata of irratti dirqama godhate» (al-An’aam 6:54) jedhe. «Warra Rabbiin sodaatan» jechuun warra cubbuu irraa, xixiqqaa fi guddaa isaa, of eeggatan. «Zakaa kennan» jechuun zakaa kennuu isaanii irratti hiikni tokko zakaa lubbuu qulqulleessuu dha; inni biraan zakaa qabeenyaa dha. Hiikni lamaan isaanii kan hammatu taʼuus ni dandaʼa; aayanni kun Makka keessatti buʼe. «Warra keeyyattoota keenya amanan» jechuun dhugoomsanii fudhatan jechuu dha.
Tafsiira Al-Baghawii
Jechi Rabbii, «Muusaan ummata isaa filate» jedhu, jechuun ummata isaa keessaa filate. Jechi «ummata isaa» qabuun dhimma dhimmaa fakkaata; hiikni isaa «ummata isaa keessaa» dha. «Namoota torbaatama yeroo murteessa keenyaaf» jechuun ummata isaa keessaa namoonni hundi jabbii waaqeffachuu hin turre agarsiisa. As-Suddii akkana jedhe: Rabbiin Muusaan namoota Banuu Israaʼil keessaa muraasa gara Isaatti fidu, waaqeffannaa jabbii warqee irraa dhiifama Isa kadhatan ajaje.
Muusaan ummata isaa keessaa namoota torbaatama filate. Yeroo bakka sana gaʼan, «Hanga Rabbiin ifatti nutti argisiifnutti si hin amannu» jedhan; balaan isaan qabatte, isaanis duʼan. Ibn Ishaaq akkana jedhe: Muusaan akka isaan waan hojjatan irraa tawbatanii, ummata isaanii keessaa warra duubatti dhiisanifis tawbaa kadhataniif isaan filate. Kunis ummanni hundi jabbii waaqeffachuu isaanii agarsiisa.
Qataadah, Ibn Jurayj fi Muhammad ibn Ka’b akkana jedhan: Sochiin lafaa isaan qabatte; sababni isaas ummanni isaanii yeroo jabbii waaqeffatan isaan irraa adda hin baane; waan gaarii akka hin hojjanne hin ajajne, waan badaas akka irraa hin dhowwine.
Ibn Abbaas akkana jedhe: Namoonni torbaatamni «Hanga Rabbiin ifatti nutti argisiifnutti si hin amannu» jedhan, balaan isaan qabatte (al-Baqaraa 2:55), warra sochiin lafaa qabate torbaatama sana dura turan. Rabbiin Muusaan ummata isaa keessaa namoota torbaatama filatu ajaje; innis isaan filatee, akka Gooftaa isaanii kadhatan isaan waliin baʼe. Kadhannaa isaanii keessatti, «Yaa Rabbii keenya, waan nama nu dura ture kamiifuu hin kennine nuuf kenni; nama nu booda dhufuufis hin kennin» jedhan. Rabbiin kadhannaa isaanii kana hin jaallanne; kanaaf sochiin lafaa isaan qabatte.
Wahb akkana jedhe: Sochiin sun sagalee miti. Namoonni sodaachisaa sana yeroo argan, hollannaa fi dhiphina keessa seenan; qaamni isaanii hundi hollate, hanga lafee walitti qabatuu isaanii addaan baʼuuf jedhu. Muusaan kana yeroo arge, isaanitti rahmata godhee duʼa isaanii sodaate. Inni isaan dhabuu isaaniitiif gaddaa ture; isaan hojii gaarii keessatti gorsitoota isaa turan, ajaja isaa dhagaʼanii fudhatu turan.
Sana booda inni kadhatee, booʼee, Gooftaa isaa gaafate; Rabbiinis hollannaa sana isaan irraa kaase. Isaan tasgabbaaʼanii, dubbii Gooftaa isaanii dhagaʼan. Kanaaf Rabbiin, «Inni [Muusaan] jedhe» jedhe.
«Yaa Gooftaa kiyya, utuu ati fedhii qabaattee, isaanis anas kana dura balleessita turte» jechuun, waaqeffannaa jabbii isaanii irraa balleessita turte; «anasis» jechuun, nama Qibxii tokko ajjeesuu kootiin na balleessita turte. «Waan gowwoonni nu keessaa hojjataniif nu balleessitaa?» jechuun warra jabbii waaqeffatan jechuu dha. Muusaan jabbii waaqeffachuu isaaniitiin adabaman jedhee yaade; gaaffii akka dhiyeessuuf akkana jedhe.
Al-Mubarrad akkana jedhe: «Waan gowwoonni nu keessaa hojjataniin nu balleessitaa?» jechuun gaaffii araarsa gaafachuu ti; hiikni isaa, «Nu hin balleessin» jechuu dha. Muusaan, nagaan isa irratti haa jiraatu, Rabbiin nama yakka hojjeteen nama biraa adabuun haqa-qabeessa hin taʼu akka taʼe beeka ture.
Jechi Rabbii, «Kun qormaata kee malee homaa miti» jedhu, qormaata gowwoonni itti kufan, qorannoo fi imtixaana kee malee homaa miti jechuu dha. Isaan keessaa namoota tokko qormaata kanaan jalliftee, kaan immoo qajeelchite; amantii kee irratti isaan dhaabde. Hiikni «qormaata kanaan nama feete jallifta, nama feete qajeelchita» jedhu kana. «Ati eegaa keenya» jechuun: Nu gargaaraa fi nu eeguudha.
«Nuuf araarami, rahmatas nuuf godhi; ati warra araaraman hundarra gaarii taatedha.»
«Nuuf barreessi» jechuun nuuf murteessi. «Jireenya addunyaa kana keessatti toltuu» jechuun qananii fi nageenya. «Aakhiraa keessattis toltuu» jechuun Aakhiraa keessatti toltuu nuuf kenni; toltuun sun araarama fi Jannata dha. «Nuti gara keetti deebineerra» jechuun gara keetti tawbanne.
Rabbiin ol taʼe akkana jedhe: «Adabbiin kiyya uumamtoota koo keessaa nama ani fedhe tuqa; rahmanni kiyyas waan hunda hammatte.» Al-Hasan fi Qataadah akkana jedhan: Rahmanni Rabbiin addunyaa keessatti nama gaarii fi nama badaa hunda hammatte; Guyyaa Qiyaamaatti immoo warra Isa sodaatan qofaaf taati. Atiyyah al-Awfiin akkana jedhe: Rahmanni Isaa waan hunda hammatte; garuu warra Rabbiin sodaatan malee namaaf dirqama hin taatu. Kaafiraaf rizqiin kennama; balʼinni rahmata Rabbiin muʼminootaaf qabuun immoo muʼminoonni sababeeffamanii balaa irraa isaaf deebisu.
Kanaaf kaafirri rahmata keessatti jiraata; garuu yeroo Aakhiraatti geessu, rahmanni sun muʼminoota qofaaf dirqama taati. Kunis nama ibsaa nama biraatiin ifu fakkaata; abbaa ibsaa isaa yeroo fudhatee deemu, inni dukkana keessatti hafa. Ibn Abbaas, Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu, Qataadah fi Ibn Jurayj akkana jedhan: Yeroo «Rahmanni kiyyas waan hunda hammatte» jedhu buʼe, Iblis, «Anis waan sana keessaa tokko» jedhe. Rabbiin ol taʼe immoo, «Ishee warra sodaatan, zakaa kennanii fi keeyyattoota keenya amananif nan barreessa» jedhe.
Yihudoonni fi Kiristaanonni rahmata sana hawwanii, «Nuti ni sodaanna, ni amanna, zakaa ni kennina» jedhan; Rabbiin garuu rahmata kana ummata kanaaf taasisee, akkana jedhe:
«Sahih al-Bukhaari» keessatti (hadith no. 7405) hadiisa qudsii akkana jedhu odeeffameera: «Rahmanni Kiyya dheekkamsa Kiyya caalaa dursiti.»