Musa Awaombea Watu Wake

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Watoto wa Israil walipotubu na kurejea kwenye uongofu wao, Musa alichagua wanaume sabini miongoni mwa watu wake walio bora, ili watoe udhuru kwa ajili ya watu wao mbele ya Mola wao. Allah akawaahidi miadi ambayo wangehudhuria. Walipofika hapo, walisema: “Ewe Musa! Tuonyeshe Allah waziwazi.”

Hivyo wakamthubutu Allah kwa ujasiri mkubwa na wakakosa adabu mbele Yake. Basi tetemeko likawapata, wakapoteza fahamu na kuangamia. Musa (عليه السلام) aliendelea kumsihi Allah kwa unyenyekevu na kwa bidii, akisema: “Mola wangu! Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla hawajafika na kuwa katika hali ya kutoa udhuru kwa ajili ya watu wao; lakini sasa wao ndio wamekuwa madhalimu.

Je, utatuangamiza kwa sababu ya yale waliyoyafanya wapumbavu miongoni mwetu?” Yaani, watu wenye akili dhaifu na fikra za kijinga. Akamwomba Allah kwa unyenyekevu na akatoa udhuru kwamba wale waliothubutu kumkosea Allah hawakuwa na akili timamu ya kuwazuia na maneno na matendo yao. Pia waliingia katika jaribu ambalo mtu anaweza kulihofia, akihofia kupoteza dini yake.

Basi akasema: “Haya si chochote ila ni mtihani wako; kwa huo unampoteza umtakaye na unamwongoza umtakaye. Wewe ndiye Mlinzi wetu. Basi tusamehe na uturehemu, na Wewe ndiye mbora wa wanaosamehe.” Yaani, Wewe ndiye bora zaidi katika kusamehe, ndiye mwenye haki zaidi ya kurehemu, na ndiye mkarimu zaidi katika kutoa na kutendea kwa fadhila.

Ni kana kwamba Musa (عليه السلام) alisema: “Ewe Mola wangu, kusudi kuu lililotuleta sisi sote ni kushikamana na utiifu Wako na kukuamini. Yule ambaye akili na uongofu wake ulipatikana, na akabaki katika uongofu uliomjalia, ameendelea kuwa imara. Ama yule ambaye akili yake ilidhoofika, fikra zake zikawa za kijinga, na jaribu likamgeuza, ndiye aliyefanya aliyoyafanya kwa sababu hizo mbili. Hata hivyo, Wewe ndiye Mwenye kurehemu zaidi na mbora wa wanaosamehe.

Basi tusamehe na uturehemu.” Allah akamjibu ombi lake, akawahuisha baada ya kufa kwao na akawasamehe dhambi zao.

Musa alisema katika ukamilisho wa dua yake: “Na utuandikie katika dunia hii wema”—yaani, elimu yenye manufaa, riziki pana na matendo mema. “Na katika Akhera wema”—ambao ni malipo ambayo Allah amewaandalia waja Wake wema, vipenzi Wake. “Sisi tumerejea Kwako”—yaani, tumerejea Kwako huku tukikiri mapungufu yetu na tukitubu Kwako katika mambo yetu yote. Allah Mtukufu akasema: “Adhabu Yangu nitamsibu nayo nimtakaye,” miongoni mwa wale waliokuwa na mikosi na wakajianika kwa sababu zake.

“Na rehema Yangu imeenea kila kitu”—viumbe wote wa juu na wa chini, wema na waovu, waumini na makafiri. Hakuna kiumbe isipokuwa rehema ya Allah imekifikia na fadhila na ihsani Yake zimekizunguka. Lakini rehema maalumu inayoleta furaha ya dunia na Akhera si ya kila mtu. Ndiyo maana Allah akasema kuihusu: “Basi nitaiandikia wale wanaomcha”—wanaojiepusha na maasi, madogo na makubwa; “na wanaotoa Zaka” inayowajibika kwa wanaostahiki; “na wale wanaoziamini Ishara zetu.”

Ukamilifu wa kuziamini Ishara za Allah ni kuzijua maana yake na kutenda yanayotakiwa nazo. Miongoni mwa hayo ni kumfuata Nabii (صلى الله عليه وسلم) kwa dhahiri na kwa siri katika misingi na matawi ya dini.

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Ali ibn Abi Talha amepokea kutoka kwa Ibn Abbas kuhusu tafsiri ya aya hii kwamba Allah alimwamuru Musa achague wanaume sabini kutoka kwa watu wake. Akachagua wanaume sabini na akatoka nao ili wamuombe Mola wao. Miongoni mwa yale waliyomuomba Allah, walisema: “Ewe Allah! Tupe jambo ambalo hukumpa yeyote kabla yetu wala hutampa yeyote baada yetu.” Allah hakupendezwa na dua hiyo waliyoiomba.

“Ewe Mola wangu! Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla, pamoja nami…” mpaka mwisho wa aya. As-Suddi amesema: Allah alimwamuru Musa aje Kwake akiwa na watu miongoni mwa Wana wa Israil ili watoe udhuru mbele Yake kwa ibada yao ya ndama. Akawaahidi miadi, kisha Musa akachagua watu sabini maalumu miongoni mwa watu wake na kwenda nao ili watoe udhuru.

Walipofika mahali hapo walisema: “Ewe Musa! Hatutakuamini mpaka tumuone Allah waziwazi, kwa kuwa wewe umezungumza Naye; basi tuonyeshe.” Basi radi ikawapiga wakafa. Musa akasimama akilia na kumuomba Allah, akisema: “Mola wangu!

Nitawaambia nini Wana wa Israil nitakapokutana nao, hali umewaangamiza watu wao bora?”

“Ewe Mola wangu! Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla, pamoja nami…” Muhammad ibn Ishaq amesema: Musa alichagua watu sabini walio bora zaidi miongoni mwa Wana wa Israil, akawaambia: “Nendeni kwa Allah, tubuni Kwake kwa yale mliyoyafanya, na muombe toba kwa ajili ya watu wenu mliowaacha nyuma. Fungeni, jitakaseni na zitakaseni nguo zenu.” Akawatanguliza kuelekea Mlima Sinai kwa miadi aliyowekewa na Mola wake.

Musa hakuwa akienda huko isipokuwa kwa ruhusa na ujuzi Wake. Watu hao sabini walimwambia Musa walipokuwa wamefanya alichowaamuru na kutoka pamoja naye kwenda kukutana na Mola wake, kama nilivyosimuliwa: “Tuombee ili tusikie maneno ya Mola wetu.” Akasema: “Nitafanya hivyo.” Musa alipokaribia mlima, nguzo ya wingu ikauangukia mlima na kuufunika wote.

Musa akakaribia, akaingia ndani yake na kuwaambia watu: “Karinieni.” Allah alipokuwa akizungumza na Musa, nuru angavu ilionekana kwenye paji la uso wake, kiasi kwamba hakuna mwanadamu aliyekuwa na uwezo wa kuitazama; hivyo akaweka pazia mbele yake. Watu wakakaribia, na walipoingia walianguka kifudifudi. Wakamsikia Allah akizungumza na Musa, akimwamuru na kumkataza: “Fanya” na “Usifanye.”

Allah alipomaliza kumwelekeza, wingu likaondoka kwa Musa, naye akawageukia. Wakamwambia: “Hatutakuamini mpaka tumuone Allah waziwazi.” Basi tetemeko—yaani, radi—likawapiga, roho zao zikanyang’anywa, nao wote wakafa. Musa akasimama akimsihi Mola wake, akimwomba kwa bidii na kujikurubisha Kwake, akisema: “Ewe Mola wangu!

Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla, pamoja nami.” Walikuwa wamefanya upumbavu; je, tutawaangamiza Wana wa Israil waliobaki baada yangu?

Sufyan ath-Thawri amesema: Abu Ishaq alinisimulia kutoka kwa ‘Umarah ibn ‘Abd as-Sululi, kutoka kwa Ali ibn Abi Talib (رضي الله عنه), aliyesema: Musa, Harun, Shabir na Shabbir waliondoka, wakafika kwenye mteremko wa mlima. Harun akalala kwenye kitanda, na Allah (عز وجل) akamfisha. Musa aliporudi kwa Wana wa Israil, wakamwambia: “Harun yuko wapi?” Akasema: “Allah (عز وجل) amemfisha.”

Wakamwambia: “Wewe ndiye uliyemuua; ulituhusudu kwa sababu ya hulka yake na upole wake”—au maneno yaliyofanana na hayo. Akawaambia: “Basi chagueni mnaowataka.” Wakachagua wanaume sabini. Hivyo ndivyo kauli ya Allah ilivyo: “Na Musa akachagua watu wake wanaume sabini.”

Walipofika kwake, wakasema: “Ewe Harun! Nani aliyekuua?” Akasema: “Hakuna aliyeniua; Allah amenifisha.” Wakamwambia Musa: “Hatutaasi tena baada ya leo.” Kisha tetemeko likawapiga. Musa akaanza kugeuka kulia na kushoto, akasema: “Ewe Mola!

Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla, pamoja nami. Je, utatuangamiza kwa sababu ya yale waliyoyafanya wapumbavu miongoni mwetu? Haya si chochote ila ni mtihani wako; kwa huo unampoteza umtakaye na unamwongoza umtakaye.” Allah akawahuisha na kuwafanya wote Manabii.

Hii ni riwaya ya ajabu sana, na simjui ‘Umarah ibn ‘Abd. Shu‘bah ameipokea kutoka kwa Abu Ishaq, kutoka kwa mtu wa Bani Sulul, kutoka kwa Ali, na akaisimulia. Ibn Abbas, Mujahid, Qatadah na Ibn Jurayj wamesema: Tetemeko liliwapata kwa sababu hawakujitenga na watu wao walipokuwa wakiabudu ndama, wala hawakuwa wamewakataza. Kauli hii inaeleweka kutokana na maneno ya Musa: “Je, utatuangamiza kwa sababu ya yale waliyoyafanya wapumbavu miongoni mwetu?”

na kauli yake: “Haya si chochote ila ni mtihani wako.” Yaani, mtihani na majaribio Yako. Hivyo ndivyo walivyosema Ibn Abbas, Sa‘id ibn Jubayr, Abu al-‘Aliyah, Rabi‘ ibn Anas na wanazuoni wengine wengi wa Salaf na Khalaf. Maana yake ni hii tu: “Jambo lote ni la Kwako, na hukumu ni Yako pekee.

Chochote utakacho hutokea. Unampoteza umtakaye na unamwongoza umtakaye. Hakuna wa kumwongoza uliyempoteza, wala wa kumpoteza uliyemwongoza; hakuna wa kutoa ulichokizuia, wala wa kuzuia ulichokitoa. Ufalme wote ni Wako na hukumu yote ni Yako; uumbaji na amri ni Vyako.”

Kauli Yake: “Wewe ndiye Mlinzi wetu. Basi tusamehe na uturehemu, na Wewe ndiye mbora wa wanaosamehe.” Msamaha (al-ghafr) ni kufunika na kutoadhibu kwa sababu ya dhambi. Rehema inapotajwa pamoja na msamaha, huwa na maana ya kutomuingiza mtu tena katika dhambi kama hiyo siku zijazo.

“Na Wewe ndiye mbora wa wanaosamehe” maana yake ni kwamba hakuna anayesamehe dhambi isipokuwa Wewe.

“Na utuandikie katika dunia hii wema na katika Akhera.” Sehemu ya kwanza ya dua ni kuomba kuondolewa kwa mabaya; hii ni kuomba kupatikana kwa kile kinachotakikana. “Na utuandikie katika dunia hii wema na katika Akhera wema.” Yaani, tuwajibishie na ututhibitishie wema katika dunia na Akhera. Tafsiri ya hilo imetangulia katika Surat al-Baqarah.

“Sisi tumerejea Kwako.” Yaani, tumetubu, tumerejea na tumekuelekea. Hivi ndivyo walivyosema Ibn Abbas, Sa‘id ibn Jubayr, Mujahid, Abu al-‘Aliyah, ad-Dahhak, Ibrahim at-Taymi, as-Suddi, Qatadah na wengine. Hivyo ndivyo neno hilo lilivyo katika lugha.

Ibn Jarir amesema: Ibn Waki‘ alitusimulia, baba yangu akatusimulia, kutoka kwa Sharik, kutoka kwa Jabir, kutoka kwa ‘Abdullah ibn Najiy, kutoka kwa Ali (رضي الله عنه), aliyesema: “Wayahudi waliitwa hivyo kwa sababu walisema: ‘Sisi tumerejea Kwako.’” Jabir hapa ni Ibn Yazid al-Ju‘fi, ambaye ni dhaifu.

Allah akamjibu Musa kuhusu kauli yake: “Haya si chochote ila ni mtihani wako,” kwa kusema: “Adhabu Yangu nitamsibu nayo nimtakaye, na rehema Yangu imeenea kila kitu.” Yaani, Nafanya nitakavyo na nahukumu nipendavyo, na hekima na uadilifu ni Vyangu katika hayo yote. Ametakasika Allah; hapana mola apasaye kuabudiwa kwa haki isipokuwa Yeye.

Kauli Yake: “Na rehema Yangu imeenea kila kitu” ni aya yenye ujumla na upana mkubwa, kama kauli Yake kuhusu wanaobeba Arshi na walio pembezoni mwake: “Mola wetu! Umekienea kila kitu kwa rehema na elimu” (Ghafir 40:7). Imam Ahmad amesema: ‘Abd as-Samad alitusimulia, baba yangu akatusimulia, al-Jurayri kutoka kwa Abu ‘Abdullah al-Jushami, naye akatusimulia Jundub—ambaye ni Ibn ‘Abdullah al-Bajali (رضي الله عنه)—aliyasema: Bedui mmoja alikuja, akampigisha ngamia wake magoti, akamfunga, kisha akaswali nyuma ya Mtume wa Allah (صلى الله عليه وسلم).

Mtume wa Allah alipomaliza kuswali, bedui huyo akaenda kwa ngamia wake, akafungua kifungo chake, akapanda juu yake, kisha akaita: “Ewe Allah! Nihurumie mimi na Muhammad, wala usimshirikishe yeyote katika rehema yetu.” Mtume wa Allah (صلى الله عليه وسلم) akasema: “Je, mnasema huyu amepotea zaidi au ngamia wake? Je, hamkusikia alichosema?”

Wakasema: “Ndiyo.” Akasema: “Hakika ameiwekea mipaka rehema pana. Allah (عز وجل) aliumba rehema mia moja; akateremsha rehema moja ambayo viumbe huhurumiana kwayo—majini, wanadamu na wanyama—na akabakiza rehema tisini na tisa Kwake. Je, mnasema huyu amepotea zaidi au ngamia wake?”

Abu Dawud ameisimulia kupitia Ali ibn Nasr, kutoka kwa ‘Abd as-Samad ibn ‘Abd al-Warith.

Imam Ahmad pia amesema: Yahya ibn Sa‘id alitusimulia kutoka kwa Sulayman, kutoka kwa Abu ‘Uthman, kutoka kwa Mtume (صلى الله عليه وسلم), aliyesema: “Hakika Allah (عز وجل) ana rehema mia moja. Rehema moja miongoni mwazo ndiyo ambayo viumbe huhurumiana kwayo; kwa hiyo wanyama wakali huwajali watoto wao. Na ameziweka rehema tisini na tisa kwa ajili ya Siku ya Kiyama.” Muslim ndiye pekee aliyeisimulia; ameipokea kupitia Sulayman—yaani, Ibn Tarkan—na Dawud ibn Abi Hind, wote wawili kutoka kwa Abu ‘Uthman, ambaye jina lake ni ‘Abd ar-Rahman ibn Mall, kutoka kwa Salman al-Farisi, kutoka kwa Mtume (صلى الله عليه وسلم).

Imam Ahmad amesema: ‘Affan alitusimulia, Hammad kutoka kwa ‘Asim ibn Bahdalah, kutoka kwa Abu Salih, kutoka kwa Abu Hurayrah, kwamba Mtume (صلى الله عليه وسلم) alisema: “Allah ana rehema mia moja. Ana rehema tisini na tisa, na amewawekea rehema moja ili majini, wanadamu na viumbe wengine wahurumiane. Siku ya Kiyama ataiunganisha tena Kwake.” Ahmad ndiye pekee aliyeisimulia kwa njia hii.

Ahmad amesema: ‘Affan alitusimulia, ‘Abd al-Wahid alitusimulia, al-A‘mash kutoka kwa Abu Salih, kutoka kwa Abu Sa‘id, aliyesema: Mtume wa Allah (صلى الله عليه وسلم) alisema: “Allah ana rehema mia moja, na amegawa sehemu moja miongoni mwazo kati ya viumbe; kwa hiyo watu, wanyama wakali na ndege huhurumiana.” Ibn Majah ameisimulia kupitia Abu Mu‘awiyah, kutoka kwa al-A‘mash.

Hafidh Abu al-Qasim at-Tabarani amesema: Muhammad ibn ‘Uthman ibn Abi Shaybah alitusimulia, Ahmad ibn Yunus alitusimulia, Sa‘d Abu Ghilan ash-Shaybani kutoka kwa Hammad ibn Abi Sulayman, kutoka kwa Ibrahim, kutoka kwa Silah ibn Zufar, kutoka kwa Hudhayfah ibn al-Yaman (رضي الله عنه), aliyesema: Mtume wa Allah (صلى الله عليه وسلم) alisema: “Naapa kwa Yule ambaye nafsi yangu iko mkononi Mwake, hakika mtu muovu katika dini yake na mpumbavu katika maisha yake ataingia Peponi. Naapa kwa Yule ambaye nafsi yangu iko mkononi Mwake, hakika yule ambaye Moto umemchoma kwa sababu ya dhambi yake ataingia Peponi.

Naapa kwa Yule ambaye nafsi yangu iko mkononi Mwake, hakika Allah atasamehe Siku ya Kiyama msamaha ambao Iblis atautamani kwa matumaini ya kupata sehemu yake.” Hii ni hadithi ngeni sana; simjui Sa‘d huyu.

Kauli Yake: “Basi nitaiandikia wale wanaomcha” ina maana: Nitaifanya rehema Yangu iwafikie kwa fadhila na ihsani kutoka Kwangu, kama Alivyosema: “Mola wenu amejilazimisha rehema” (Al-An‘am 6:54). “Wale wanaomcha” maana yake ni wale wenye sifa hizo, nao ni Umma wa Muhammad (صلى الله عليه وسلم), ambao wanamcha Allah, yaani wanajiepusha na shirki na madhambi makubwa. “Na wanaotoa Zaka” imesemwa kwamba ni Zaka ya nafsi, na pia imesemwa ni Zaka ya mali. Inawezekana ikajumuisha zote mbili, kwa kuwa aya hii iliteremka Makka. “Na wale wanaoziamini Ishara zetu” yaani, wanazisadiki.

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

Kauli ya Allah: “Na Musa akachagua watu wake” maana yake ni kwamba aliwachagua miongoni mwa watu wake. Neno hilo limewekwa katika hali ya nasibu kwa kuondoa kihusishi. “Wanaume sabini kwa miadi yetu.” Hili ni dalili kwamba si wote waliokuwa wameabudu ndama.

As-Suddi amesema: Allah Mtukufu alimwamuru Musa aje Kwake akiwa na watu miongoni mwa Wana wa Israil ili watoe udhuru Kwake kuhusu ibada ya ndama. Musa akachagua wanaume sabini miongoni mwa watu wake. Walipofika mahali hapo, walisema: “Hatutaokuamini mpaka tumuone Allah waziwazi.” Basi radi ikawapiga wakafa.

Ibn Ishaq amesema: Musa aliwachagua ili watubu Kwake kwa yale waliyoyafanya, na wamwombe Allah awasamehe wale watu wao waliowaacha nyuma. Hili linaonyesha kwamba wote walikuwa wameabudu ndama. Qatadah, Ibn Jurayj na Muhammad ibn Ka‘b wamesema: “Tetemeko liliwapata” kwa sababu hawakujitenga na watu wao walipokuwa wakiabudu ndama, wala hawakuwa wamewaamrisha mema na kuwakataza maovu. Ibn Abbas amesema: Wale sabini waliosema, “Hatutaokuamini mpaka tumuone Allah waziwazi,” na radi ikawapiga (Al-Baqarah 2:55), walikuwa kabla ya wale sabini waliopatwa na tetemeko.

Allah Mtukufu alimwamuru Musa achague wanaume sabini miongoni mwa watu wake; akawachagua na kutoka nao ili wamuombe Mola wao. Katika dua yao walisema: “Ewe Allah! Tupe jambo ambalo hukumpa yeyote kabla yetu wala hutampa yeyote baada yetu.” Allah hakupendezwa na dua hiyo, basi tetemeko likawapiga.

Wahb amesema: Tetemeko halikuwa sauti. Bali watu walipoona utukufu huo waliingiwa na mtetemeko na wakatikisika, viungo vyao karibu vikatengana. Musa alipowaona hivyo aliwahurumia na kuhofu kwamba wangekufa. Alihuzunika sana kwa kuwapoteza, kwa kuwa walikuwa wasaidizi wake katika mema, wakimsikiliza na kumtii.

Ndipo akaomba, akalia, akamsihi Mola wake. Allah akawaondolea tetemeko hilo, wakatulia na wakasikia maneno ya Mola wao. Hiyo ndiyo maana ya kauli Yake (عز وجل): “Akasema”—yaani, Musa: “Ewe Mola wangu! Lau ungetaka, ungewaangamiza kabla” — yaani, kwa ibada ya ndama — “pamoja nami” — yaani, kwa kuua Mkoptiki.

“Je, utatuangamiza kwa sababu ya yale waliyoyafanya wapumbavu miongoni mwetu?” Yaani, wale walioabudu ndama. Musa alidhani wameadhibiwa kwa sababu ya kutengeneza ndama, na akasema hivyo kwa namna ya kuuliza: “Je, utatuangamiza kwa sababu ya kitendo cha wapumbavu?” Al-Mubarrad amesema: Kauli “Utatuangamiza kwa sababu ya yale waliyoyafanya wapumbavu miongoni mwetu” ni swali la kuomba huruma, yaani: “Usituangamize.”

Musa alijua kwamba Allah Mtukufu ni Mwadilifu mno asiweze kumwadhibu mtu kwa kosa la mwingine. Kauli Yake: “Haya si chochote ila ni mtihani wako” maana yake ni jaribu ambalo wapumbavu waliingia ndani yake; halikuwa chochote ila mtihani na majaribio Yako. Kwa mtihani huo uliwapoteza baadhi ya watu wakafanya fitna, na ukawaongoza wengine na kuwahifadhi mpaka wakabaki katika dini Yako. Hiyo ndiyo maana ya kauli Yake: “Kwa huo unampoteza umtakaye na unamwongoza umtakaye.

Wewe ndiye Mlinzi wetu”—Msaidizi na Mhifadhi wetu. “Basi tusamehe na uturehemu, na Wewe ndiye mbora wa wanaosamehe.”

“Na utuandikie”—yaani, tuwajibishie—“katika dunia hii wema”: neema na afya. “Na katika Akhera wema”: yaani, katika Akhera. “Wema” maana yake ni msamaha na Pepo. “Sisi tumerejea Kwako” maana yake ni tumetubu Kwako. Allah Mtukufu akasema: “Adhabu Yangu nitamsibu nayo nimtakaye” miongoni mwa viumbe Vyangu.

“Na rehema Yangu imeenea kila kitu”—imekizunguka kila kitu. Al-Hasan na Qatadah wamesema: Rehema Yake imeenea wema na waovu duniani, lakini Siku ya Kiyama itakuwa maalumu kwa wachamungu. ‘Atiyyah al-‘Awfi amesema: Rehema Yake imeenea kila kitu, lakini linawastahiki tu wale wanaomcha. Hii ni kwa sababu kafiri hupewa riziki na huzuiliwa madhara kwa sababu ya waumini, kutokana na upana wa rehema ya Allah kwa waumini; hivyo anaishi ndani ya rehema hiyo.

Atakapofika Akhera, rehema itakuwa ya waumini pekee, kama mtu anayepata mwanga kutoka kwenye taa ya mwingine kisha mwenye taa anapoondoka nayo hubaki gizani. Ibn Abbas (رضي الله عنهما), Qatadah na Ibn Jurayj wamesema: Aya “Na rehema Yangu imeenea kila kitu” ilipoteremka, Iblis alisema: “Mimi ni miongoni mwa hicho kila kitu.” Ndipo Allah Mtukufu akasema: “Basi nitaiandikia wale wanaomcha, na wanaotoa Zaka, na wale wanaoziamini Ishara zetu.” Basi Wayahudi na Wakristo wakaitamani, wakasema: “Sisi tunamcha Allah, tunaamini na tunatoa Zaka.” Allah akaifanya rehema hiyo iwe ya Umma huu, akasema: