क्षमा, दया र दुवै लोकको भलाइ

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

जब इस्राईलका सन्तानले तौबा गरे र सही मार्गमा फर्किए, तब मूसा (अलैहिस्सलाम) ले उनीहरूमध्येका उत्तम सत्तरी जना पुरुषलाई आफ्नो कौमका तर्फबाट आफ्ना रबसमक्ष क्षमायाचना गर्नका लागि छाने। अल्लाहले उनीहरू उपस्थित हुने एउटा निश्चित समय तोकिदिनुभयो। जब उनीहरू त्यहाँ पुगे, उनीहरूले भने: “हे मूसा, हामीलाई अल्लाहलाई प्रत्यक्ष देखाऊ।” यसरी उनीहरूले अल्लाहप्रति ठूलो दुस्साहस गरे र उहाँसामु शिष्टाचारहीन व्यवहार गरे।

त्यसपछि भूकम्पले उनीहरूलाई समात्यो, उनीहरू बेहोस भए र मृत्यु भए।

मूसा (अलैहिस्सलाम) अल्लाहसमक्ष विनम्रतापूर्वक प्रार्थना गर्दै, उहाँकै सामु आफूलाई समर्पित गर्दै यसो भनिरहनुभयो: «हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू उपस्थित भएर आफ्नो कौमका लागि क्षमायाचना गर्ने अवस्थामा पुग्नुअघि नै उनीहरू र मलाई नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो। के हामीमध्येका मूर्खहरूले गरेको कामका कारण तिमी हामी सबैलाई नष्ट गर्नेछौ?» अर्थात्, कमजोर बुद्धि र अपरिपक्व विवेक भएका मानिसहरूका कारण के हामीलाई नष्ट गर्नेछौ?

यसरी उहाँले अल्लाहसमक्ष विन्ती गर्नुभयो र अल्लाहप्रति दुस्साहस गर्नेहरूको बुद्धि पूर्ण थिएन, त्यसैले उनीहरूलाई उनीहरूले भनेका र गरेका कुराबाट रोक्ने विवेक थिएन भनी आफ्नो कौमको तर्फबाट क्षमा माग्नुभयो। उनीहरूमाथि यस्तो परीक्षा पनि आइपरेको थियो जसले मानिसलाई विचलित पार्न र उसको धर्म हराउने डर उत्पन्न गर्न सक्छ। त्यसैले उहाँले भन्नुभयो: «यो त तिम्रो परीक्षा मात्र हो; यसद्वारा तिमी जसलाई चाहन्छौ पथभ्रष्ट गर्छौ र जसलाई चाहन्छौ सुमार्ग देखाउँछौ। तिमी नै हाम्रा संरक्षक हौ; अतः हामीलाई क्षमा गर र हामीमाथि दया गर।

क्षमा गर्नेहरूमध्ये तिमी नै सर्वश्रेष्ठ हौ।» अर्थात्, क्षमा गर्नेहरूमध्ये तिमी नै सबैभन्दा उत्तम, दया गर्न सबैभन्दा योग्य, र अनुग्रह प्रदान गर्ने तथा उदारता देखाउनेहरूमध्ये सबैभन्दा उदार हौ। मानौँ, मूसा (अलैहिस्सलाम) ले भन्नुभएको होस्: “हे मेरा रब! सुरुमा हाम्रो साझा उद्देश्य तिम्रो आज्ञापालन र तिमीमाथिको ईमान कायम राख्नु नै हो।

जसले बुद्धि र सही समझ पाएर तिमीले दिएको मार्गदर्शनमा स्थिरता अपनायो, ऊ सीधा मार्गमा रह्यो। तर जसको बुद्धि कमजोर थियो र विचार अपरिपक्व थियो, उसलाई परीक्षाले विचलित गर्‍यो; उसले ती दुई कारणले त्यो काम गर्‍यो। तैपनि तिमी सबैभन्दा बढी दया गर्ने र क्षमा गर्नेहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ हौ। अतः हामीलाई क्षमा गर र हामीमाथि दया गर।”

अल्लाहले उनको दुआ स्वीकार गर्नुभयो, उनीहरूलाई मृत्युपछि जीवित पार्नुभयो र उनीहरूका पाप क्षमा गर्नुभयो।

आफ्नो दुआको अन्त्यमा मूसा (अलैहिस्सलाम) ले भन्नुभयो: «र हाम्रो लागि यस संसारमा भलाइ लेखिदेऊ» अर्थात् लाभदायक ज्ञान, प्रशस्त जीविका र सत्कर्म; «र आखिरतमा पनि भलाइ» अर्थात् अल्लाहले आफ्ना सत्कर्मी प्रियजनहरूका लागि तयार पार्नुभएको प्रतिफल। «निश्चय नै हामी तिमीतिर फर्केका छौँ» अर्थात् हामी आफ्ना कमीहरू स्वीकार गर्दै फर्केका छौँ र हाम्रा सबै मामिलामा तिमीतिरै समर्पित भएका छौँ।

अल्लाहले भन्नुभयो: «म आफ्नो यातना जसलाई चाहन्छु उसमाथि पार्छु»—अर्थात् जो दुर्भाग्यशाली छ र यातनाका कारणहरूतर्फ अग्रसर हुन्छ, उसमाथि। «र मेरो दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ»—उच्च र निम्न सबै सृष्टि, धर्मी र दुष्ट, ईमानवाला र काफिर सबैमा। अल्लाहको दया हरेक सृष्टिसम्म पुगेको छ र उहाँको अनुग्रह तथा उपकारले सबैलाई घेरेको छ। तर संसार र आखिरतको सुख प्रदान गर्ने विशेष दया सबैका लागि होइन।

त्यसैले अल्लाहले भन्नुभयो: «म त्यो दया तिनीहरूका लागि लेख्नेछु, जो पापका साना र ठूला रूपबाट बच्नेछन्, अनिवार्य जकात त्यसका हकदारहरूलाई दिनेछन्, र हाम्रा आयतहरूमाथि ईमान राख्नेछन्।» अल्लाहका आयतहरूमाथि ईमानको पूर्णतामा तिनको अर्थ बुझ्नु र तिनको मागअनुसार कर्म गर्नु पनि पर्छ। त्यसमा धर्मका मूल सिद्धान्त र शाखाहरूमा नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को बाह्य र आन्तरिक रूपमा अनुसरण गर्नु पनि पर्दछ।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

अली इब्न अबी तल्हाले इब्न अब्बासबाट यस आयतको तफ्सिरमा वर्णन गरेका छन्: अल्लाहले मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई आफ्नो कौमबाट सत्तरी जना छान्न आदेश दिनुभयो। उहाँले सत्तरी जना छान्नुभयो र उनीहरूलाई लिएर अलग ठाउँमा जानुभयो, ताकि उनीहरूले आफ्ना रबसँग दुआ गरून्। उनीहरूले अल्लाहसँग गरेका दुआमध्ये यो पनि थियो: “हे अल्लाह! हामीलाई त्यस्तो कुरा देऊ, जुन तिमीले हामीभन्दा अघि कसैलाई दिएका छैनौ र हामीपछि कसैलाई नदेऊ।” उनीहरूको यो दुआ अल्लाहलाई अप्रिय भयो।

«हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू र मलाई यसअघि नै नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो» आयत। अस-सुद्दीले भने: अल्लाहले मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई इस्राईलका केही सन्तानलाई साथमा लिएर आउन आदेश दिनुभयो, ताकि उनीहरूले बाछोको पूजा गरेको विषयमा उहाँसमक्ष क्षमायाचना गरून्। अल्लाहले उनीहरूका लागि समय तोक्नुभयो।

मूसा (अलैहिस्सलाम) ले आफ्नो कौमबाट सत्तरी जना पुरुष छाने र उनीहरूलाई लिएर क्षमायाचना गर्न जानुभयो। जब उनीहरू त्यस ठाउँमा पुगे, उनीहरूले भने: “हे मूसा, हामीले अल्लाहलाई प्रत्यक्ष नदेखेसम्म तिमीमाथि ईमान ल्याउनेछैनौँ। तिमीले उहाँसँग कुरा गरेका छौ, त्यसैले हामीलाई उहाँ देखाऊ।” तब चट्याङले उनीहरूलाई समात्यो र उनीहरू मरे।

मूसा (अलैहिस्सलाम) रुँदै उठ्नुभयो, अल्लाहसँग दुआ गर्नुभयो र भन्नुभयो: “हे मेरा रब! तिमीले मेरा कौमका उत्तम मानिसहरूलाई नष्ट गरिसकेपछि उनीहरूसँग भेट्दा म इस्राईलका सन्तानलाई के जवाफ दिऊँ?”

«हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू र मलाई यसअघि नै नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो»। मुहम्मद इब्न इस्हाकले भने: मूसा (अलैहिस्सलाम) ले इस्राईलका सन्तानमध्ये सबैभन्दा उत्तम सत्तरी जना छानेर भन्नुभयो: “जाऊ, तिमीहरूले गरेका कामका लागि अल्लाहसमक्ष तौबा गर र आफूले पछाडि छोडेका आफ्ना कौमका मानिसहरूका लागि तौबा स्वीकार गरिदिन उहाँसँग माग। रोजा बस, आफूलाई पवित्र बनाऊ र आफ्ना कपडाहरू पनि पवित्र बनाऊ।”

उनीहरूलाई उहाँले सीनाइ पर्वततिर लिएर जानुभयो। त्यो उहाँका रबले तोक्नुभएको भेटघाटको समय थियो; उहाँ अल्लाहको अनुमति र जानकारीबिना त्यहाँ जानुहुन्नथ्यो। उनीहरूले आफूलाई आदेश दिइएको कुरा पूरा गरेर आफ्नो रबसँग भेट्न उहाँसँगै निस्केपछि, ती सत्तरी जनाले मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई भने—मलाई यो कुरा वर्णन गरिएको छ—“हाम्रो लागि अनुरोध गर्नुहोस्, ताकि हामी आफ्ना रबको वाणी सुनौँ।” उहाँले भन्नुभयो: “म त्यसो गर्नेछु।”

जब मूसा (अलैहिस्सलाम) पर्वतको नजिक पुग्नुभयो, बादलको एउटा स्तम्भ उहाँमाथि खस्यो र पूरा पर्वतलाई ढाक्यो। उहाँ नजिक पुग्नुभयो, त्यसमा प्रवेश गर्नुभयो र मानिसहरूलाई भन्नुभयो: “नजिक आओ।” अल्लाहले मूसा (अलैहिस्सलाम) सँग कुरा गर्नुहुँदा उहाँको निधारमा चम्किलो प्रकाश देखापर्थ्यो, जसलाई आदमका सन्तानमध्ये कसैले हेर्न सक्दैनथ्यो। त्यसैले उहाँलाई पर्दाले छेकियो।

मानिसहरू नजिक गए र त्यसभित्र पस्दा सज्दामा परे। उनीहरूले अल्लाहले मूसा (अलैहिस्सलाम) सँग कुरा गरिरहनुभएको सुने—उहाँलाई आदेश दिँदै र निषेध गर्दै: “यो गर, त्यो नगर।” उहाँका लागि तोकिएको कुरा पूरा भएपछि मूसा (अलैहिस्सलाम) बाट बादल हट्यो र उहाँ उनीहरूकहाँ फर्कनुभयो। उनीहरूले उहाँलाई भने: “हामीले अल्लाहलाई प्रत्यक्ष नदेखेसम्म तिमीमाथि ईमान ल्याउनेछैनौँ।”

तब भूकम्प—अर्थात् चट्याङ—ले उनीहरूलाई समात्यो, उनीहरूका प्राण अचानक निस्किए र सबै मरे। मूसा (अलैहिस्सलाम) उठ्नुभयो, आफ्नो रबलाई पुकार्दै, दुआ गर्दै र विन्ती गर्दै भन्नुभयो: «हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू र मलाई यसअघि नै नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो।» उनीहरूले मूर्खता गरे।

के हामीपछि बाँकी रहेका इस्राईलका सन्तानलाई पनि नष्ट गर्नेछौँ?

सुफ्यान अस-सौरीले भने: मलाई अबू इस्हाकले, उनले अमारह इब्न अब्द अस-सलूलीले र उनले अली इब्न अबी तालिब (रजियल्लाहु अन्हु) बाट बयान गरेका छन्: मूसा, हारून, शबर र शुबैर प्रस्थान गरे र पर्वतको फेदीमा पुगे। हारून एउटा खाटमा सुते र अल्लाह, उहाँ महिमावान् र उच्च हुनुहुन्छ, ले उनको प्राण लिनुभयो। मूसा (अलैहिस्सलाम) इस्राईलका सन्तानकहाँ फर्केपछि उनीहरूले भने: “हारून कहाँ छन्?” उहाँले भन्नुभयो: “अल्लाहले उनको प्राण लिनुभयो।”

उनीहरूले भने: “तिमीले नै उनलाई मारेका हौ। तिमीले उनको सृष्टि र कोमल स्वभावप्रति ईर्ष्या गर्‍यौ”—वा यस्तै कुनै शब्द भने। उहाँले भन्नुभयो: “तिमीहरूले जसलाई चाहन्छौ छान।” उनीहरूले सत्तरी जना छाने। अल्लाहको यो भनाइ यही हो: «मूसाले आफ्नो कौमबाट सत्तरी जना पुरुष छाने»।

जब उनीहरू हारूनकहाँ पुगे, उनीहरूले भने: “हे हारून, तिमीलाई कसले मार्‍यो?” उनले भने: “कसैले मलाई मारेको होइन, अल्लाहले मेरो प्राण लिनुभयो।” उनीहरूले भने: “हे मूसा, आजदेखि हामी अवज्ञा गर्नेछैनौँ।” त्यसपछि भूकम्पले उनीहरूलाई समात्यो।

मूसा (अलैहिस्सलाम) दायाँबायाँ फर्कँदै भन्न लाग्नुभयो: “हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू र मलाई यसअघि नै नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो। के हामीमध्येका मूर्खहरूले गरेका कामका कारण हामीलाई नष्ट गर्नेछौ? यो त तिम्रो परीक्षा मात्र हो; यसद्वारा तिमी जसलाई चाहन्छौ पथभ्रष्ट गर्छौ र जसलाई चाहन्छौ सुमार्ग देखाउँछौ।”

अली (रजियल्लाहु अन्हु) ले भने: अल्लाहले उनीहरूलाई जीवित पार्नुभयो र उनीहरू सबैलाई नबी बनाउनुभयो। यो अत्यन्तै अनौठो रिवायत हो, र अमारह इब्न अब्दलाई म चिन्दिनँ। शुबाले पनि अबू इस्हाकबाट, उनले बनी सलूलका एक व्यक्तिबाट र उनले अलीबाट यही रिवायत गरेका छन्।

इब्न अब्बास, मुजाहिद, कतादा र इब्न जुरैजले भने: उनीहरूलाई भूकम्पले समात्नुको कारण उनीहरू आफ्ना कौमबाट अलग भएनन्, जबकि उनीहरू बाछोको पूजा गरिरहेका थिए; न त उनीहरूले त्यो पूजा गर्न रोके, न त उनीहरूलाई त्यसबाट निषेध गरे। मूसा (अलैहिस्सलाम) को भनाइ «के हामीमध्येका मूर्खहरूले गरेका कामका कारण हामीलाई नष्ट गर्नेछौ?» ले यस अर्थलाई समर्थन गर्छ।

«यो त तिम्रो परीक्षा मात्र हो» अर्थात् तिम्रो परीक्षा, जाँच र परीक्षण हो। इब्न अब्बास, सईद इब्न जुबैर, अबू अल-आलिया, रबी इब्न अनस तथा सलफ र खलफका अन्य विद्वानहरूले यही भनेका छन्। यसको अर्को अर्थ छैन। यसको आशय हो: कामको अधिकार तिम्रै हो, निर्णय पनि तिम्रै हो।

तिमीले चाहेको कुरा हुन्छ। तिमी जसलाई चाहन्छौ पथभ्रष्ट गर्छौ र जसलाई चाहन्छौ सुमार्ग देखाउँछौ। जसलाई तिमीले पथभ्रष्ट गर्‍यौ, उसलाई सुमार्ग देखाउने कोही छैन; र जसलाई तिमीले सुमार्ग देखायौ, उसलाई पथभ्रष्ट गर्ने कोही छैन। तिमीले रोकेको कुरा दिने कोही छैन र तिमीले दिएको कुरा रोक्ने कोही छैन।

सम्पूर्ण राज्यसत्ता तिम्रै हो र सम्पूर्ण निर्णयाधिकार तिम्रै हो। सृष्टि र आदेश तिम्रै हुन्।

«तिमी नै हाम्रा संरक्षक हौ; अतः हामीलाई क्षमा गर र हामीमाथि दया गर। क्षमा गर्नेहरूमध्ये तिमी नै सर्वश्रेष्ठ हौ।» «मग्फिरत» को अर्थ पापलाई ढाक्नु र त्यसका कारण दण्ड नदिनु हो। क्षमा र दया सँगसँगै उल्लेख हुँदा दयाको आशय भविष्यमा उसलाई त्यस्तै पापमा फेरि नपार्नु हो।

«क्षमा गर्नेहरूमध्ये तिमी नै सर्वश्रेष्ठ हौ» अर्थात् पापहरू क्षमा गर्ने तिमीबाहेक कोही छैन।

«र हाम्रो लागि यस संसारमा भलाइ लेखिदेऊ र आखिरतमा पनि»—दुआको पहिलो भाग अनिष्ट हटाउनका लागि थियो, र यो भाग चाहिएको कुरा प्राप्त गर्नका लागि हो। «र हाम्रो लागि यस संसारमा भलाइ लेखिदेऊ र आखिरतमा पनि» अर्थात् दुवै लोकमा भलाइ हाम्रो लागि अनिवार्य र स्थायी बनाइदेऊ। यसको तफ्सिर सूरह अल-बकरामा पहिले उल्लेख भइसकेको छ।

«निश्चय नै हामी तिमीतिर फर्केका छौँ» अर्थात् हामीले तौबा गर्‍यौँ, फर्कियौँ र तिमीतिर समर्पित भयौँ। इब्न अब्बास, सईद इब्न जुबैर, मुजाहिद, अबू अल-आलिया, अद-दह्हाक, इब्राहीम अत-तैमी, अस-सुद्दी, कतादा र अन्य धेरैले यही भनेका छन्। भाषिक रूपमा पनि यसको यही अर्थ हुन्छ। इब्न जरीरले भने: इब्न वकीले हामीलाई बयान गरे; उनले भने: मेरा पिता, शरिकबाट, उनले जाबिरबाट, उनले अब्दुल्लाह इब्न नाजीबाट र उनले अली (रजियल्लाहु अन्हु) बाट बयान गरे: “यहूदीहरूलाई यहूदी यस कारण भनियो कि उनीहरूले भने: «निश्चय नै हामी तिमीतिर फर्केका छौँ»।”

यहाँ जाबिर भनेका जाबिर इब्न यजीद अल-जअ्फी हुन्, जो कमजोर रावी हुन्।

मूसाको «यो त तिम्रो परीक्षा मात्र हो» भन्ने भनाइको जवाफमा अल्लाहले भन्नुभयो: «म आफ्नो यातना जसलाई चाहन्छु उसमाथि पार्छु र मेरो दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ, त्यसैले म त्यो दया धर्मपरायणहरूका लागि लेख्नेछु।» अर्थात् म जे चाहन्छु त्यही गर्छु र जे चाहन्छु त्यसैको निर्णय गर्छु; ती सबैमा मेरो हिक्मत र न्याय छ। उहाँ पवित्र हुनुहुन्छ, उहाँबाहेक कोही पूज्य छैन।

«र मेरो दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ»—यो व्यापकता र सर्वसमावेशिताको महान् आयत हो। यसैगरी, अल्लाहले अर्श बोक्ने र त्यसका वरिपरि रहेका फरिश्ताहरूको भनाइबारे जानकारी दिँदै भन्नुभएको छ: «हे हाम्रा रब! तिम्रो दया र ज्ञानले हरेक वस्तुलाई समेटेका छन्» (गाफिर: ७)।

इमाम अहमदले बयान गरेका छन्: हामीलाई अब्दुस्समदले, उनलाई उनका पिता, उनलाई अल-जरीरीले, उनलाई अबू अब्दुल्लाह अल-जुशमीले र उनलाई जुन्दुब—उनी जुन्दुब इब्न अब्दुल्लाह अल-बजली (रजियल्लाहु अन्हु) हुन्—ले बयान गरे: एक देहाती मानिस आए। उसले आफ्नो सवारी जनावरलाई बसालेर बाँध्यो र त्यसपछि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) पछाडि नमाज पढ्यो। अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले नमाज पूरा गरेपछि ऊ आफ्नो सवारीकहाँ गयो, त्यसको डोरी खोल्यो, चढ्यो र भन्यो: “हे अल्लाह! म र मुहम्मदलाई दया गर र हाम्रो दयामा अरू कसैलाई सहभागी नगर।”

तब अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: “तिमीहरूका विचारमा ऊ बढी पथभ्रष्ट हो कि उसको ऊँट? के तिमीहरूले उसले भनेको सुनेनौ?” उनीहरूले भने: “सुनेका छौँ।” उहाँले भन्नुभयो: “उसले विशाल दयालाई साँघुरो बनायो। निश्चय नै अल्लाह, उहाँ महिमावान् र उच्च हुनुहुन्छ, ले एक सय दया सृष्टि गर्नुभयो।

तीमध्ये एउटा दया उहाँले तल पठाउनुभयो, जसद्वारा सृष्टिका जीवहरू—जिन्न, मानिस र जनावरहरू—एकअर्काप्रति दयालु हुन्छन्। र उहाँले उनान्सय दया आफ्नै पासमा राख्नुभयो। अब भन, ऊ बढी पथभ्रष्ट हो कि उसको ऊँट?” अबू दाऊदले अली इब्न नस्रबाट र उनले अब्दुस्समद इब्न अब्दुल वारिसबाट यही रिवायत गरेका छन्।

इमाम अहमदले यो पनि बयान गरेका छन्: हामीलाई यह्या इब्न सईदले, उनलाई सुलेमानले, उनलाई अबू उस्मानले र उनले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट बयान गरे: “निश्चय नै अल्लाह, उहाँ महिमावान् र उच्च हुनुहुन्छ, सँग एक सय दया छन्। तीमध्ये एउटै दयाद्वारा सृष्टिका जीवहरू एकअर्काप्रति दयालु हुन्छन्; जङ्गली जनावरहरू पनि आफ्ना बच्चाहरूप्रति माया देखाउँछन्। र उहाँले उनान्सय दया कियामतको दिनका लागि राख्नुभएको छ।” यो हदीस केवल मुस्लिमले मात्र उल्लेख गरेका छन्।

उनले यसलाई सुलेमान—उनी सुलेमान इब्न तरखान हुन्—र दाऊद इब्न अबी हिन्द, दुवैबाट; उनीहरूले अबू उस्मान—उनको नाम अब्दुर्रहमान इब्न मिल हो—बाट; उनले सलमान अल-फारसी (रजियल्लाहु अन्हु) बाट र उनले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट बयान गरेका छन्।

इमाम अहमदले यो पनि बयान गरेका छन्: हामीलाई अффानले, उनलाई حمّادले, उनलाई आसिम इब्न बहदलहले, उनलाई अबू सालिहले र उनलाई अबू हुरैरहबाट बयान गरे कि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: “अल्लाहका लागि एक सय दया छन्। उहाँसँग उनान्सय छन् र तिमीहरूबीच एउटै राख्नुभएको छ, जसद्वारा तिमीहरू जिन्न, मानिस र अरू सृष्टिका जीवहरूबीच एकअर्काप्रति दयालु हुन्छौ। कियामतको दिन उहाँले त्यसलाई पनि आफूसँग मिलाउनुहुनेछ।” यो रिवायत यसै सनदबाट केवल अहमदले गरेका छन्।

अहमदले भने: हामीलाई अффानले, उनलाई अब्दुल वाहिदले, उनलाई अल-अमशले, उनलाई अबू सालिहले र उनलाई अबू सईदले बयान गरे कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: “Аллाहын нэг зуун нигүүлсэл бий. Тэрээр тэдгээрийн нэгийг бүх бүтээлийн дунд хуваарилсан бөгөөд үүгээр मानिस, जङ्गली जनावर र चराहरूले एकअर्काप्रति दया देखाउँछन्।” इब्न माजाले अबू मुआवियाबाट, उनले अल-अमशबाट यसै हदीसको रिवायत गरेका छन्।

हाफिज अबू अल-कासिम अत-तबरानीले भने: हामीलाई मुहम्मद इब्न उस्मान इब्न अबी शैबाले, उनलाई अहमद इब्न युनुसले, उनलाई सअ्द अबू गैला अश-शैबानीले, उनलाई हम्माद इब्न अबी सुलेमानले, उनलाई इब्राहीमले, उनलाई सिलह इब्न जुफरले र उनलाई हुजैफा इब्न अल-यमान (रजियल्लाहु अन्हु) ले बयान गरे कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: “जसको हातमा मेरो प्राण छ, त्यसको कसम! धर्मका विषयमा दुष्ट र जीविकाका मामिलामा मूर्ख मानिस पनि अवश्य स्वर्गमा प्रवेश गर्नेछ। जसको हातमा मेरो प्राण छ, त्यसको कसम! पापका कारण आगोले उसलाई पूर्ण रूपमा डढाइसकेको मानिस पनि अवश्य स्वर्गमा प्रवेश गर्नेछ।

जसको हातमा मेरो प्राण छ, त्यसको कसम! कियामतको दिन अल्लाहले यस्तो क्षमा प्रदान गर्नुहुनेछ कि त्यसको आशा गर्दै इब्लिस पनि घाँटी तन्काउनेछ।” यो अत्यन्तै अनौठो हदीस हो, र सअ्दलाई म चिन्दिनँ।

«त्यसैले म त्यो दया धर्मपरायणहरूका लागि लेख्नेछु» आयतको अर्थ हो: म आफ्नो अनुग्रह र उपकारस्वरूप उनीहरूका लागि आफ्नो दया अनिवार्य र सुनिश्चित गर्नेछु। अल्लाहले यसैगरी भन्नुभएको छ: «तिमीहरूका रबले आफ्नै माथि दया अनिवार्य गर्नुभएको छ» (अल-अन्आम: ५४)। «धर्मपरायणहरूका लागि» अर्थात् यी विशेषताहरू भएका मानिसहरूका लागि; उनीहरू मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) का उम्मत हुन्, जो शिर्क र ठूला पापहरूबाट बच्दछन्। «र जकात दिन्छन्»—यसबाट आत्माको जकात वा धनको जकात अभिप्रेत हुन सक्छ; आयत मक्की भएकाले दुवै अर्थ समेटिएको पनि हुन सक्छ। «र हाम्रा आयतहरूमाथि ईमान राख्छन्» अर्थात् तिनलाई सत्य ठान्छन्।

अल्-बगवीको तफ्सिर

अल्लाहको भनाइ «मूसाले आफ्नो कौमलाई छाने» को अर्थ हो: उनले आफ्नो कौममध्येबाट छाने। यहाँ विशेषणको अक्षर «बाट» हटाइएकाले «कौम» कर्मकारकमा आएको छ। «हाम्रो तोकिएको समयका लागि सत्तरी जना पुरुष»—यसबाट उनीहरू सबैले बाछोको पूजा गरेका थिएनन् भन्ने प्रमाण मिल्छ। अस-सुद्दीले भने: अल्लाहले मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई इस्राईलका केही सन्तानलाई साथमा लिएर आउन आदेश दिनुभयो, ताकि उनीहरूले बाछोको पूजा गरेको विषयमा उहाँसमक्ष क्षमायाचना गरून्।

मूसा (अलैहिस्सलाम) ले आफ्नो कौमबाट सत्तरी जना पुरुष छाने। जब उनीहरू त्यस ठाउँमा पुगे, उनीहरूले भने: “हामीले अल्लाहलाई प्रत्यक्ष नदेखेसम्म तिमीमाथि ईमान ल्याउनेछैनौँ।” त्यसपछि चट्याङले उनीहरूलाई समात्यो र उनीहरू मरे। इब्न इस्हाकले भने: मूसा (अलैहिस्सलाम) ले उनीहरूलाई आफूले गरेका कामका लागि तौबा गर्न र पछाडि छोडेका आफ्ना कौमका मानिसहरूको तौबा स्वीकार गरिदिन अल्लाहसँग माग्नका लागि छानेका थिए।

यसले उनीहरू सबैले बाछोको पूजा गरेका थिए भन्ने देखाउँछ। कतादा, इब्न जुरैज र मुहम्मद इब्न कअबले भने: उनीहरूलाई भूकम्पले समात्नुको कारण उनीहरूका कौमले बाछोको पूजा गर्दा उनीहरू अलग भएनन्, उनीहरूलाई राम्रो कामको आदेश दिएनन् र नराम्रो कामबाट रोकेनन्।

इब्न अब्बासले भने: “हामीले अल्लाहलाई प्रत्यक्ष नदेखेसम्म तिमीमाथि ईमान ल्याउनेछैनौँ” भनेका सत्तरी जना, जसलाई चट्याङले समात्यो (अल-बकरा: ५५), भूकम्पले समातेका सत्तरी जनाभन्दा पहिलेका थिए। अल्लाह, उहाँ पवित्र र सर्वोच्च हुनुहुन्छ, ले मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई आफ्नो कौमबाट सत्तरी जना छान्न आदेश दिनुभयो। उहाँले उनीहरूलाई छान्नुभयो र आफ्ना रबसँग दुआ गर्नका लागि अलग ठाउँमा लैजानुभयो। उनीहरूले गरेका दुआमध्ये यो पनि थियो: “हे अल्लाह!

हामीलाई त्यस्तो कुरा देऊ, जुन तिमीले हामीभन्दा पहिले कसैलाई दिएका छैनौ र हामीपछि कसैलाई नदेऊ।” उनीहरूको यो दुआ अल्लाहलाई अप्रिय भयो र भूकम्पले उनीहरूलाई समात्यो। वह्बले भने: भूकम्प कुनै आवाज थिएन। तर उनीहरूले त्यो भयावह दृश्य देखेपछि डरले काँपे, विचलित भए र थरथराए, यहाँसम्म कि उनीहरूका जोर्नीहरू छुट्टिन लागे।

मूसा (अलैहिस्सलाम) ले यो देखेपछि उनीहरूमाथि दया गर्नुभयो र उनीहरू मर्नेछन् भनी डराउनुभयो। उनीहरू गुमाउँदा उहाँलाई ठूलो दुःख लाग्यो, किनकि उनीहरू असल काममा उहाँका सहयोगी तथा आज्ञाकारी थिए। त्यसपछि उहाँले दुआ गर्नुभयो, रुनुभयो र आफ्नो रबसँग विन्ती गर्नुभयो। अल्लाहले उनीहरूबाट त्यो कम्पन हटाइदिनुभयो, उनीहरू शान्त भए र आफ्ना रबको वाणी सुने।

त्यसैले अल्लाह, उहाँ शक्तिशाली र महान् हुनुहुन्छ, ले भन्नुभयो: «उनले भने»—अर्थात्, मूसाले भने—«हे मेरा रब! यदि तिमीले चाहेको भए, उनीहरू र मलाई यसअघि नै नष्ट गरिदिएको भए हुन्थ्यो»—अर्थात् बाछोको पूजा गर्ने बेलामै—«र मलाई पनि»—अर्थात् मिश्रका किब्ती मानिसलाई मारेको कारण।

«के हामीमध्येका मूर्खहरूले गरेका कामका कारण हामीलाई नष्ट गर्नेछौ?» अर्थात् बाछोको पूजा गर्नेहरूले गर्दा। मूसा (अलैहिस्सलाम) ले बाछोलाई अपनाएको कारण उनीहरूलाई दण्ड दिइएको हो भनी ठानेर प्रश्नको रूपमा यो कुरा भन्नुभयो। अल-मुबर्रिदले भने: «मूर्खहरूले गरेका कामका कारण के हामीलाई नष्ट गर्नेछौ?»

भन्ने भनाइ दयाको याचना गर्ने प्रश्न हो, जसको आशय हो: “हामीलाई नष्ट नगर।” मूसा (अलैहिस्सलाम) लाई राम्ररी थाहा थियो कि अल्लाह न्यायशील हुनुहुन्छ र अपराधीको अपराधको कारण अरूलाई दण्ड दिनुहुन्न।

अल्लाहको भनाइ «यो त तिम्रो परीक्षा मात्र हो» अर्थात् मूर्खहरू परेको परीक्षा तिम्रो परीक्षा र जाँचबाहेक केही थिएन। यसद्वारा तिमीले केही मानिसलाई पथभ्रष्ट पार्‍यौ र उनीहरू परीक्षामा परे; अरूलाई सुमार्ग देखायौ र उनीहरूलाई आफ्नो धर्ममा स्थिर राख्यौ। यही «यसद्वारा तिमी जसलाई चाहन्छौ पथभ्रष्ट गर्छौ र जसलाई चाहन्छौ सुमार्ग देखाउँछौ» को अर्थ हो। «तिमी नै हाम्रा संरक्षक हौ» अर्थात् हाम्रा सहायक र रक्षक हौ।

«अतः हामीलाई क्षमा गर र हामीमाथि दया गर। क्षमा गर्नेहरूमध्ये तिमी नै सर्वश्रेष्ठ हौ।»

«र हाम्रो लागि लेखिदेऊ» अर्थात् हाम्रो लागि अनिवार्य गरिदेऊ। «यस संसारमा भलाइ» अर्थात् अनुग्रह र कुशलता। «र आखिरतमा पनि भलाइ» अर्थात् आखिरतमा क्षमा र स्वर्ग। «निश्चय नै हामी तिमीतिर फर्केका छौँ» अर्थात् हामी तिमीतिर तौबा गरेर फर्केका छौँ।

अल्लाहले भन्नुभयो: «म आफ्नो यातना जसलाई चाहन्छु उसमाथि पार्छु»—आफ्ना सृष्टिमध्ये जसलाई चाहन्छु। «र मेरो दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ» अर्थात् यसले हरेक वस्तुलाई समेटेको छ। अल-हसन र कतादाले भने: संसारमा अल्लाहको दया धर्मी र दुष्ट दुवैमा व्याप्त छ, तर कियामतको दिन यो धर्मपरायणहरूका लागि मात्र हुनेछ। अतिय्या अल-औफीले भने: दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ, तर धर्मपरायणहरूका लागि मात्र अनिवार्य हुनेछ।

किनकि काफिरलाई पनि जीविका दिइन्छ र ईमानवालाहरूका कारण अल्लाहको दयाको व्यापकताले उसबाट विपत्ति हटाइन्छ, त्यसैले ऊ त्यही दयामा बाँच्दछ। तर आखिरतमा पुग्दा दया ईमानवालाहरूका लागि मात्र अनिवार्य हुन्छ—जसरी बत्तीको उज्यालो त्यसको मालिकले बत्ती लिएर गएसम्म अरूका लागि उज्यालो हुन्छ। इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा), कतादा र इब्न जुरैजले भने: जब «र मेरो दया हरेक वस्तुमा व्याप्त छ» भन्ने आयत अवतरित भयो, तब इब्लिसले भन्यो: “म पनि ती वस्तुमध्ये हुँ।” त्यसपछि अल्लाह, उहाँ पवित्र र सर्वोच्च हुनुहुन्छ, ले भन्नुभयो: «त्यसैले म त्यो दया धर्मपरायणहरूका लागि लेख्नेछु, जकात दिनेहरूका लागि र हाम्रा आयतहरूमाथि ईमान राख्नेहरूका लागि»।

त्यसपछि यहूदी र इसाईहरूले पनि यसको आशा गरे र भने: “हामी धर्मपरायण छौँ, ईमान राख्छौँ र जकात दिन्छौँ।” तर अल्लाहले त्यो यस उम्मतका लागि विशेष गर्नुभयो र भन्नुभयो: