Мусас шен къомах лаьцна доьхуш

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Исраиланхой тоба яьккхина, шайн дуьхьа йолу некъ тӀе юхабевлча, Муса шайн къоман юкъара шен уггаре диках кхоьллина итт ткъе стаг хаьржира, массо а шен Кхиошхочунна дийца, шайн къоман хьалхе хьакъ маьл хьажархьама. Аллахо цуьнан хьалха аьлла заманна аьлла, цуьнгахьа цхьаьнакхетарна дӀабевлча, цара элира: «О Муса, тхоьга Аллах дӀаьхьал хьажа!» Цара Аллахна тӀехь чӀогӀа тӀе ца хьажар хийцира, Цунна хьалха хьалха дика адеп а дӀаяьккхира. Цаьрга хьалха тӀекхечира чӀогӀа дӀадолуш йолу тӀом, тӀаккха уьш дӀакхаьчира, дийна а йоцу.

Муса, цаьрна дуьхьа Аллахна хьалха тӀехь а доьхуш, цӀаьххьана дӀа а ца хьоьжуш, хьанна къамел дора: «Сан Дела! Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а, Хьо цаьрна дӀахӀотта хьалха хӀаллакдина хир дара». ТӀаккха уьш шайн къомна хьалха гечдар дехарна йолу хӀаллакх хилла, церан хьалха цаьрна гӀалат хилла. «Тхо хӀаллакдо Ахь тхох цхьаболчу Iовдалш лелийначуьнца?» — маьӀна: цхьаболчу маьӀна ца хууш, дика ойла йоцу, цхьаболчу Iовдалшна тӀехь хӀумма а ца кхеташ, цаьрна гӀалат хиларна тхо хӀаллакдо Ахь?

Муса Аллахна хьалха доьхуш, хьалха хьалхе вуьйла а, гӀалат диначунна геч а деш, церан гӀалат хиларна шайн ойла ца кхеташ хилар, диначу хьалха аьлла-дарна цаьрна цхьаьнакхетар хилар, цаьрна дин дӀадаккхалур ду-те бохуш кхерам хилар, хьалха кхетийра: «Иза хӀумма а яц, Хьан сынам яц — Ахь цуьнанца Вуьйла, Ахь цуьнанца нисделла болу кхетар, Ахь цуьнанца нисделла болу кхетар». «Хьо ву-кх тхан доладийриг, гечдехьа тхуна, къинхетам бехьа тхох, Хьо ву-кх уггар дика гечдийриг». МаьӀна: гечдарна хьалха а, къинхетам бехьа хьалха а Хьо ву; сагӀа лоранчуьнгахь а, Хьо уггаре къобал хиларе, уггаре сийлахь хиларе.

ХӀара санна Муса ала лаьара: «Сан Дела, тхо массо а хьалха дуьхьа цхьа деъна ду — Хьан тӀаьххьара бойла кхочушдар, Хьоьца иэман хилар; хьан ойла а, нисдар а долуш волу, Ахь дина къобал хиларе тӀаьххьара хьалха веъна волу стаг, вайн юкъара сихха некъах доьлур вац. Цунах чӀогӀа ойла йоцу, шен кхетам лар ца дина, сынамо дӀадехкина стаг ду — и шиъ хӀумма а цуьнан гӀалат долу сибаташ ду. Амма хӀунда а, Хьо уггаре къинхетам беш волу, уггаре дика гечдийриг ву. Гечдехьа тхуна, къинхетам бехьа тхох».

Аллахо цуьнан доьхург къобалдина, дийна хилла хӀаллакхина тӀехь дӀахьайра, церан гӀуллакхашна гечдина.

Мусас шен дуьхьа тӀаьхьара дӀахӀоттина: «Яздехьа тхуна хӀокху дуьненахь диканиг» — хьехам луш йолу гӀиллакх, цхьаьнакхетар долу ризкъ, дика амал. «Ахиратахь а диканиг» — Аллахо шен дикачу дуьненан къамелчарна дӀахӀоттийна саваб. «Баккъалла а, тхо Хьоьга нисделла-кх» — тхо шайн гӀалаташ дӀа а лоьхуш, Хьоьга юхабевлла; тхо массо гӀуллакхашкахь Хьоьга юхабевлла.

Аллахе элира: «Сан азаб Ас кхиор ду, Сан лаам хиллачунна» — хӀаллакх хиларна шен гӀуллакхашца а, цуьнан хьалхе кхеташ а волчу, бахьанашка тӀера хӀаллакх цхьаьнакхетчу стаганна. «Сан къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна» — лоруш долчу а, лоруш доцу дуьненан а; дикача а, вончу а; иэман болушча а, къийлачу а. ХӀокху къинош юкъара схьадаьккхина хӀума а яц, Аллахан къинхетам цуьнга ца кхачаш, Цуьнан сагӀа а, дика а цуьнанна тӀе ца кхачаш. Амма дуьненахь а, ахиратахь а бахьан хиларе кхочушдолу хӀокху къинхетамна лахар, массо а стаганна ца ло.

Цуьндела элира: «ТӀаккха Ас язйир ду и къинхетам кхерам болчу къиношех ларлуш, юкъанна а, кхуьнанна а дӀахӀоттачу закат луш, Тхан аяташна тешаш болчарна». Аллахан аяташна теша хьалха маьӀна кхета а, цуьнанна тӀаьхьал хьажа а ю. Цунах ду, Набий (с.а.в.) шен хьалха а, шен махка а — динан хьалха а, цуьнан боцуш а — зӀе а, чулацам а тӀе а лоьхуш, шен хьалхе хьажа.

Имам Ибн Касира тафсир

Али ибн Аби Талха Ибн Аббаса тӀера хӀара аятан маьӀна дийцира: Аллахо Мусас шен къомах итт ткъе стаг хаьржарна амр дина, Мусас итт ткъе стаг хаьржира, цаьрца хьалха а дӀабевлла, шайн Делаца дуьхьа доьхуш. Цара Аллахна доьхучуьра хӀара аьлла: «О Аллах, тхуна хьалха цхьаьнакхетар доцу хӀума ло тхуна, тӀаккха тхуьнга тӀаьхье а цхьаьнакхетар ца ло». Аллахна церан доьхург дика ца кхетира.

«Сан Дела, Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а...» — аят. Суддий элира: Аллахо Мусас исраилан къомах цхьаболчу нахашца шен хьалха кхача, тельце поклонение диначунна гечдар дехарна амр дина, заманна аьлла. Мусас шен къомах шен хьалха хьалха тӀе итт ткъе стаг хаьржира, тӀаккха цаьрца гечдар дехарна дӀавелла. Цу урынга кхача, цара элира: «О Муса, тхо Хьоьца теша ца долу, хьалха Аллахна лаьцна, магахь а, Хьо тхуна хьажа».

ТӀаккха цаьрга кхечира гӀаттам, тӀаккха уьш кхелла. Муса вуьйла а, Аллахна дуьхьа доьхуш а, элира: «Сан Дела, Аллахан дикачу нахах дӀахӀаллакдина-кх! Сан къомца тӀекхача яха тӀаьхье, со хӀун алийра?»

«Сан Дела, Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а...» — аят. Мухаммад ибн Исхак элира: Мусас исраиланхой юкъара уггаре дика итт ткъе стаг хаьржира, цаьрга элира: «Аллахан хьалха дӀаваьлла, кхечуьнга лаьцна хӀинца тоба е, шун къоман тӀаьхье тӀе юхабевллачу нахах лаьцна тоба деха. Мохьк ларде, шайн хийла а, гӀиллакхаш а дикаде». ТӀаккха цаьрца Синай тӀе дӀабевлла, шен Дела дӀаьххьал аьллачу заманна; Муса Аллахан ижазат а, хьалха кхеташ а боцуш хьалха а ца вуьй.

Цхьаьнакхетарна дӀабевлча, уьш шен амраш кхочушдина, цаьрца кхечира, шен Делаца цхьаьнакхетарна дӀавелла. Цара Мусага, санна ма аьлла, элира: «Тхона доьхуш хьажа, тхан Дела гӀуллакх хеза». Мусас элира: «Ас дийр ду». Муса тӀехь кхача, цуьнан кӀайла чухула гора тӀе хьала а хьоьжуш, даьсна гора чӀогӀа чулаьцна.

Муса дӀаваьлла, цуьнанна дӀа а хьажа, къоманашка элира: «ТӀехь дӀадевла». Аллахо Мусага къамел дечу хенахь, Мусан хьолам тӀе чӀогӀа, хьажа ца луш, нур дуьйцу. Цуьнан хьалха хьуьн дуьйцуш тӀе дӀахӀоттийна. Къоманаш дӀа а кхечира, тӀаккха чулаьцна, сажда дина; Мусага амраш а, дӀасахьажар а, «хӀара е, хӀара ма е» бохург хеза.

Мусас шен гӀуллакх кхочушдина а, кӀайла дӀахӀоттийна а, цуьнанна гӀаттам дӀадаьккхира, цуьнан хьалха йиш йолу аьлла. Мусас цаьрга юхавелла, цара элира: «Тхо Хьоьца теша ца долу, хьалха Аллах магахь!» ТӀаккха цаьрна тӀекхечира гӀаттам — иза цо гӀаттам ю, — тӀаккха церан са хьалха дӀа а кхечира, массо а кхелла. Муса шен Делан хьалха доьхуш, доьхуш а, дехарца а, ала: «Сан Дела, Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а...» — Аллахан амраш ца кхочуш, гӀалат дина-кх; вайн къоман юкъара тӀаьхье а дӀахӀаллакдине хуьлуй?»

Суфьян ас-Саурий элира: Абу Исхак, Амара ибн Абд ас-Салули тӀера, Али ибн Аби Талибан, Аллах реза хилла волчу, хӀара аьлла: «Муса, Харун, Шабр а, Шубайр а, цхьаьнакхетарна кхача гора бахьара. Харун саьрг тӀе сийна, тӀаккха Аллахо цуьнан са дӀаэца». Муса исраиланхой юкъе юхаверзча, цара элира: «Харун хьан?» Цо элира: «Аллахо цуьнан са дӀаэца».

Цара элира: «Хьо цуьнан дӀаэцар ду, хьуна цуьнан гӀиллакх а, гӀуллакх а хаза ца хилла». Муса элира: «Шаьш лаьцна волу стаг хаьржа». Цара итт ткъе стаг хаьржира. Аллахан аят тӀе хӀара ю: «Мусас шен къомах итт ткъе стаг хаьржира».

Цаьрца кхача, цара элира: «О Харун, хьо хӀунна кхелла?» Цо элира: «Суна хӀумма а дина вац, амма Аллахо сан са дӀаэца». Цара элира: «О Муса, хӀинца тхо гӀалат ца дийр ду». ТӀаккха цаьрна тӀекхечира гӀаттам. Муса, лаьттах юхаверзуш, оьхуш элира: «Сан Дела, Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а...

Тхо хӀаллакдо Ахь тхох цхьаболчу Iовдалша дина долчу хӀуманца? Иза Хьан сынам бен яц — Ахь цуьнанца Вуьйла, Ахь цуьнанца нисделла». Аллахо уьш дийна хилийра, массо а набийшца хилийра». ХӀара хьехам чӀогӀа а, хаза а ду. Амма Амара ибн Абд хьан хӀумма а ца вуьй, со цуьнга тӀе ца кхеташ.

Шуъба а цу хьехам дийцира Абу Исхак тӀера, цуьнанна шен къомара цхьа стаг тӀе дӀаваьлла, Али тӀера, хӀара дийцарна.

Ибн Аббас, Мужахид, Катадат, Ибн Журайж элира: Цаьрна тӀекхечира гӀаттам, хӀунда аьлча, цара шайн къом цхьаьна телец поклонение деш хиларх дӀа ца хилла, цаьрна тӀе вонна тӀера ца кховдийна. ХӀара къамел Мусас: «Тхо хӀаллакдо Ахь тхох цхьаболчу Iовдалша дина долчу хӀуманца?» — аьлла хиларца цхьаьна кхочуш хуьлу.

«Иза хӀумма а яц, Хьан сынам яц» — маьӀна, Хьан имтихан а, сынам а, тӀахӀаллакдар а. Ибн Аббас, Саид ибн Жубайр, Абу-ль-Алия, Рабиъ ибн Анас, тӀаккха кхечу сәләф а, хьалхе хиллачар а хӀара аьлла. Цуьнан кхин маьӀна йоцуш ю: гӀуллакхаш массо а Хьан амрца ду, хьукм а Хьанна хилла; Хьан лаам хилча, хӀума хуьлу. Ахь лаам хиллачунна йоьхкира, Ахь лаам хиллачунна нийса некъ хьалха йо.

Ахь дӀахӀоттийна стаг нийса некъе хьалхадолуш вац, Ахь нийса некъ хьалха вуьйна стаг дӀахӀоттийна ца ву. Ахь ца ло хӀума ло, Ахь лина хӀума ца оьху. Ханан дарж а, хьукм а массо а Хьанна ду; кхоллам а, амр а Хьанна ду.

«Хьо ву тхан доладийриг, гечдехьа тхуна, къинхетам бехьа тхох, Хьо ву уггар дика гечдийриг». «Гечдар» маьӀна ду: гӀалаташ хьакъ дӀахӀоттор, къинах оьхуш дӀахӀаллак ца дар. «Гечдар» цхьаьна «къинхетам» хьалха хилча, къинхетам маьӀна ду — аьлча, цуьнан цу гӀалат тӀаьхьа ца хьоьжуш хилар. «Хьо ву уггар дика гечдийриг» — гӀалаташна гечдо Хьо бен ву.

«Яздехьа тхуна хӀокху дуьненахь диканиг, ахиратан а» — дуьхьаьнан хьалха йолу чулацам хӀаллакх а, вон а дӀадаккхарна дехар ду; хӀара — дехар йолу махбаран хӀума кхолларна ду.

«Яздехьа тхуна хӀокху дуьненахь диканиг, ахиратан а» — уьш шиъахь диканиг тхуна кхочушде, тӀаккха тхуна хьалха дӀахӀотта. Цуьнан маьӀна Бакъан сурахь хьалха дийцина.

«Баккъалла а, тхо Хьоьга нисделла» — маьӀна, тоба яьккхина, Хьоьга юхабевлла, Хьоьга нийса доьхна. Ибн Аббас, Саид ибн Жубайр, Мужахид, Абу-ль-Алия, Даххак, Ибрахим ат-Таймий, Суддий, Катадат а, кхечар а хӀара аьлла. ХӀара арабийн маттахь а маьӀна ю. Ибн Жарир элира: Ибн Вакиъ хьалха дийцира, цуьнан да хьалха дийцира, Шарик хьалха дийцира, Жабир хьалха дийцира, Абдуллах ибн Нажий Али тӀера, Аллах реза хилла волчу, аьлла: «Яхуди, церан “Баккъалла а, тхо Хьоьга нисделла” бохучух лаьцна, яхуди аьлла». Жабир — Жабир ибн Язид ал-Жуъфий ву, цо кхетам чӀагӀ ца ло.

Аллахо Мусасна жаьп до: «Иза хӀумма а яц, Хьан сынам яц...» — аятан къамел. «Сан азаб Ас кхиор ду, Сан лаам хиллачунна, Сан къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна. ТӀаккха Ас язйир ду и къинхетам кхерам болчу нахашна...» — маьӀна, Ас лаам долу хӀума дийр ду, Ас лаам долу хьукм дийр ду. ХӀокху массо гӀуллакхашкахь хьикмат а, адалат а Хьоьга ду. СубханаХу, Цуьнан бен Дела вац.

«Сан къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна» — хӀара аят чӀогӀа чуьра дӀахӀоьттина, массо хӀуманна чулаьцна ду. Аллахо Арш хьалла цаьрца а, цаьрна тӀе а, хӀара дийцина: «Тхан Дела, Хьан къинхетамо а, хьехамо а массо хӀума чулаьцна». Имам Ахмад элира: Абдус-Самад хьалха дийцира, цуьнан да хьалха дийцира, Журейри тӀера, Абу Абдуллах ал-Жушамий тӀера, Жундуб — Жундуб ибн Абдуллах ал-Бажалий, Аллах реза хилла волчу, — хӀара дийцира: «Цхьа арабий волу стаг шен верблюд дӀахӀоттийна, цуьнан дӀатӀехь кӀалт дӀа а хьоьжуш, тӀаккха Аллахан Элчанан тӀаьхье намаз дина.

Аллахан Элчано намаз дина тӀаьхьа, цо шен верблюд тӀе а кхачийна, цуьнан кӀалт дӀа а йоьхуш, тӀаккха тӀе а хьаьжна, элира: “О Аллах, къинхетам бехьа суна а, Мухаммадна а, тхан къинхетамх цхьаьна а кхин стаг ма дӀахӀотта”. Аллахан Элчано элира: “Шаьш хӀун доьху — нийсачу некъа хьалха йоьхкина стаг ву я шен верблюд?” Цара элира: “Баккъалла, хезна”. Цо элира: “Шаьш чӀогӀа хьалха йолу къинхетам чӀагӀдана лаьцна!

Аллахо эзар къинхетам кхоьллина, церан цхьаъ дуьненахь дӀадаьккхина, хӀокху цхьаьнакхетаран къинхетамца кхолламаш юкъара хьалха хила — жиннаш, нах а, бӀаьргаш а. Аллах шен хьалха товжийна кхечу бӀаьргаш а, юкъара къинхетамаш а кхин дӀахӀоттийна. Шаьш хӀун доьху, нийсачу некъа дӀаваьлла стаг ву я шен верблюд?”» Абу Даудо Али ибн Наср тӀера, Абдус-Самад ибн Абдулварис тӀера хӀара дийцина.

Имам Ахмад а элира: Яхья ибн Саид хьалха дийцира, Сулайман тӀера, Абу Усман тӀера, Набий (с.а.в.) тӀера хӀара: «Аллахан къинхетам эзар ду. Церан цхьаьнакхетар цхьа ду, цуьнанца хӀокху кхолламаш юкъара хьалха хила, цуьнца ваьш-шен къинхетам болу, цуьнца вешаш шайн кӀантех къинхетам болу. Кхин къинхетамаш кӀелла дӀахӀотта дийнахь». Муслимо хӀара хадис дӀахӀоттийна, Сулайман — Сулайман ибн Тархандан а, Давуд ибн Аби Хиндан а, церан шиъ Абу Усман — цуьнан цӀе Абдуррахман ибн Мал ву — тӀера, Салман ал-Фарсий тӀера, Набий (с.а.в.) тӀера.

Имам Ахмад а элира: Аффан хьалха дийцира, Хаммад хьалха дийцира, Асим ибн Бахдала тӀера, Абу Салих тӀера, Абу Хурайра тӀера, Набий (с.а.в.) элира: «Аллахан къинхетам эзар ду, Цуьнгахь токх-къинхетам ду, Шунна цхьа къинхетам лина, цуьнца жиннаш а, нах а, кхолламаш а вешаш дӀабевла. Къияматан де кхача, Цо иза шен къинхетамашца цхьаьна кхуллу». Ахмадо хӀара хадис хӀокху некъ тӀера цхьаъ бен дийцина.

Ахмад элира: Аффан хьалха дийцира, Абдулвахид хьалха дийцира, Аъмаш тӀера, Абу Салих тӀера, Абу Саид тӀера, цо элира: Аллахан Элчано элира: «Аллахан къинхетам эзар ду, цунах цхьаьнакхетар кхолламашна юкъе, цуьнанца нах а, бӀаьргаш а, хьарна а къинхетам бо». Ибн Мажа Ахмад тӀера, Абу Муавия тӀера, Аъмаш тӀера хӀара дийцира.

Хафиз Абу-ль-Касим ат-Табараний элира: Мухаммад ибн Усман ибн Аби Шайба хьалха дийцира, Ахмад ибн Юнус хьалха дийцира, Саад Абу Гайлан аш-Шайбаний хьалха дийцира, Хаммад ибн Аби Сулайман тӀера, Ибрахим тӀера, Сила ибн Зафр тӀера, Хузайфа ибн ал-Яман тӀера, Аллах реза хилла волчу, Набий (с.а.в.) элира: «Соьнан са къоллалла, Аллах Дела, динехь гӀалат долу вон стаг а, дуьненан гӀуллакхашкахь Iовдал стаг а Жаннате дӀавола. Соьнан са къоллалла, шен гӀалаташца Дизза хиларна тӀехь цуьнан гӀуллакхашкахь хӀаллакхе дӀаваьлла стаг а Жаннате дӀавола.

Соьнан са къоллалла, Аллахо Къияматан де цуьнан гӀуллакхашна гечдарца дӀахӀотта, Иблис а цуьнанна тӀехь тӀехь хьалха хила лаьцна». ХӀара хадис чӀогӀа Iер ду; «Саад» со ца вуьй.

«ТӀаккха Ас язйир ду и къинхетам...» — маьӀна: Сан сагӀа а, дика а хиларца Ас церан къинхетам бехьа. Аллах элира: «Шун Деланна шен хьалха къинхетам яздина». «Кхерам болчу нахашна» — сибаташца йолу нахна, уьш Аллах ца тешаш йолу гӀулакхашна кхерам болу, къиношна а, гӀуллакхашна а. «Закат луш болчарна» — дӀахӀоттачу закат.

«Тхан аяташна тешаш болчарна» — теша а, бахьана а йо. Аллахан аяташна тешар цуьнан маьӀна тешар ду.

«ТӀаккха Ас язйир ду и къинхетам кхерам болчу...» — маьӀна: Ас шен дика сагӀа а, къинхетам а цаьрна кхочушдийр ду. «Кхерам болчу» — хьалха хиларан сибаташна: цара Аллаханна шерк лелош, чӀогӀа къинош лелош боцуш. «Закат луш болчарна» — закат саьрма луш, я шайн са дика хийцаш. Аят Маккада кхаьчна бахьан, хӀара ши маьӀна а хила йиш ю. «Тхан аяташна тешаш болчарна» — маьӀна, хьакъ хиларна теша.

Аль-Багавин тафсир

Аллахан къамел: «Мусас шен къомах хаьржира» — шен къомах цхьаболчунна хаьржира; «итт ткъе стаг, Тхан хьалха цхьаьнакхетарна». ХӀара далил ду: церан массо а телецна поклонение дина дац. Суддий элира: Аллахо Мусас исраиланхой юкъара нахашца шен хьалха кхача амр дина, цаьрна телецна поклонение дина хиларна гечдар дехарна. Мусас шен къомах итт ткъе стаг хаьржира.

Цаьрна цу урынга кхача, цара элира: «Тхо Хьоьца теша ца долу, тхона Аллах хьажа магахь!» ТӀаккха цаьрна тӀекхечира гӀаттам, уьш кхелла. Ибн Исхак элира: Мусас уьш шайн гӀуллакхашна тоба дарна хаьржира; цара шайн тӀаьхье йолчу къомах лаьцна тоба дехарна. ХӀара далил ду: церан массо а телецна поклонение дина.

Катадат, Ибн Журайж, Мухаммад ибн Кааб элира: «Цаьрга тӀекхечира гӀаттам» — хӀунда аьлча, уьш шайн къом телецна поклонение дечу хенахь цаьрна тӀехь ца хилла, дика гӀуллакх дехар а, вон гӀуллакхах лардар а ца дина. Ибн Аббас элира: «“Тхо Хьоьца теша ца долу, хьалха Аллах магахь”, аьллачарна гӀаттам тӀекхечира» (аль-Бакара, 2:55) — уьш итт ткъе стаг хаьржар хьалха хилла. Аллахо Мусасна шен къомах итт ткъе стаг хаьржа амр дина; Мусас уьш хаьржира, цаьрца шен Делаца дехар дарна дӀавелла.

Цара доьхуш долчуьра хӀара аьлла: «О Аллах, тхуна хьалха цхьаьнакхетар доцу хӀума ло тхуна, тӀаккха тхуьнга тӀаьхье а цхьаьнакхетар ца ло». Аллахна церан дуьхьа дика ца кхетира, тӀаккха цаьрга тӀекхечира гӀаттам.

Вахб элира: гӀаттам синагӀат дац, амма нах цу чӀогӀачу хьалхе кхечира, церан са кхийра, лийла а, чуьра кӀелла а кхечира, гӀаттамца церан бӀаьргаш дӀахӀотта лар дина. Мусас хӀара хьажа, цаьрна къинхетам бехьа, кхерам а бира, цаьрна кхелла хуьлу бохуш. Церан къинхетамна тӀехь Муса чӀогӀа гӀайгӀанна, хӀунда аьлча уьш дикачу гӀуллакхашна шен хьалха болх беш, шен амрашна тӀаьхье бохуш, цхьаьнакхетарца а хилла. Цу хенахь Муса доьхуш, йиш а йо, шен Деланна хьалха: «Сан Дела, Хьан лаам хиллехьара, Хьоьга кхача хьалха, уьш а, со а...»

Церан телецна поклонение дарна хьалха уьш дӀахӀаллакдине а, со а дӀахӀаллакдина хир дара.

«ХӀаллакдо Ахь тхох цхьаболчу Iовдалша дина долчу хӀуманца?» — телецна поклонение диначарна маьӀна; Муса уьш телецна кхолламца хийцна хиларна кхел хилар бохуш хиъна, хӀара доьхуш дийцира. «Тхо гӀалат диначунна гӀалат дина бохуш, хӀаллакдо Ахь тхох?» Мубаррид элира: «“Тхо хӀаллакдо Ахь цхьаболчу Iовдалша дина долчу хӀуманца”» бохучу тӀехь дехар ду, цуьнан маьӀна: «Тхо ма хӀаллакде». ХӀара дехар ду, Аллахо гӀалат диначунна гӀалат йоцу стаг кхел ца луш хилар Муса хууш волчу хьолехь.

Аллахан къамел: «Иза хӀумма а яц, Хьан сынам яц» — хӀара сынам ду, цуьнанца Iовдалш гӀалат дина; Ахь цуьнанца цхьаболуш долу нах сынама кхечира, тӀаккха гӀалат дина. Кхечу нахах лаьцна, Ахь уьш дин тӀехь чӀагӀ хилийра; хӀара маьӀна ду: «Ахь цуьнанца нийса некъ ло, Ахь цуьнанца нийса некъ ца ло».

«Хьо ву тхан доладийриг» — тхан къинхетам луш, тхан хьалха хьоьжуш, хьалха ларло. «Гечдехьа тхуна, къинхетам бехьа тхох, Хьо ву уггар дика гечдийриг».

«Яздехьа тхуна» — яздехьа, кхочушдехьа. «ХӀокху дуьненахь диканиг» — сагӀа а, дӀахӀоттар а. «Ахиратахь а» — ахиратахь а. «Диканиг» — гечдар а, Жаннат а. «Баккъалла а, тхо Хьоьга нисделла» — Хьоьга тоба а яьккхина, юхабевлла.

Аллахе элира: «Сан азаб Ас кхиор ду, Сан лаам хиллачунна» — Сайна тӀе кхолламаш юкъара лаам хиллачуьнга.

«Сан къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна» — цуьнанна массо хӀума чулаьцна. Хасан а, Катадат а элира: дуьненахь Аллахан къинхетам дикачу а, вончу а кхолламашна тӀекхочу; Къияматан де кхача а, иза хьакъ долчу нахна къинхетам хилла. Атийя ал-Ауфий элира: къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна, амма иза хьакъ хиларе кхочушду кхерам болчу нахна бен дац. Къийлачу стаганна ризкъ ло, иэман болушчунна бахьана цунах ларло — Аллахан къинхетамо къийлачу стаганна а кхачарна; иза ахиратахь кхачча, къинхетам иэман болчарна бен хьакъ хиларе кхочуш хуьлу.

ХӀара, цхьаьна гӀалаташ диначуьнгахь болу цуьнан лаьцна къинхетамца санна ду, хьалха чӀагӀ хиллачу стаг шен лаьцна къинхетам а дӀаверзаш.

Ибн Аббас, Катадат, Ибн Журайж элира: «Сан къинхетамо массо а хӀума шена чулаьцна» аят кхаьчна хенахь, Иблис элира: «Со а цуьнан хӀумма ду». Аллахо элира: «ТӀаккха Ас язйир ду и къинхетам кхерам болчу нахашна, закат луш болчарна, Тхан аяташна тешаш болчарна». Яхудийш а, христианаш а иза шайнна хилар аьлла, церан лаам бира: «Тхо кхерам болу, тхо теша, тхо закат ло». Аллахо иза хӀокху уммата дӀахӀоттийра. Аллах элира: