Duaare Muusaa ngam yimɓe makko

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Caggal nde Banii Israa’iila tuubii, ɓe ruttitii e laawol hakkille, Muusaa suɓii e maɓɓe worɓe cappanɗe njeeɗiɗo, ɓen ɓurɓe moƴƴude e maɓɓe, ngam ɓe yaafoto yimɓe maɓɓe yeeso Joomi maɓɓe. Alla waɗani ɓe sahaa nde ɓe maa arde. Nde ɓe ari, ɓe maaki: «Yaa Muusaa, hollu min Alla, e yeeso amen.» Ɓe tiiɗnii Alla tiiɗno mawɗo, tee ɓe waɗani mo ɗum ko feewaani.

Ɗum waɗi nde ɓe nanngaa e ɓaawo laawol, ɓe weltii, ɓe maayi. Muusaa (aleyhi salaam) waɗii ko o heɓa Alla, o torii mo e ɗoƴƴude, o wi'a: «Joomi am, so a muuyunno, a halkiray ɓe tawo ko ɓe arata, e mi kadi.» Ɓe maa arnoo ngam yaafondiral hakkunde maɓɓe e yimɓe maɓɓe, kono kadi ɓe woni jeyaade e waɗde ko boni. «A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen ɓe hakkille famɗi?»

ɗum firti: ɓe famɗi e hakkille, ɓe ɓuri laaɓaade e miijooji. Muusaa ɗoƴƴitii Alla, o yaafitanii ɓe ko ɓe waɗi, sabu ɓe tiiɗnoo Alla, kono ɓe alaa hakkille timmuɗo, hakkille nde haɗata ɓe e ko ɓe wi’i e ko ɓe waɗi. Kadi o firti ko jarribagol heɓi ɓe, ngol neɗɗo huli e mum, huli kadi mo wonde diina makko maa majja. O wi’i: «Ɗum wonaa si jarribagol Maa tan; A majjina heen ko A muuyi, A feewna heen ko A muuyi.

Ko Aan woni joom amen; yaafoo min, yurme min, tee Ko Aan ɓurɗo yaafoɓe.» Maanaa mum: Ko Aan ɓurɗo yaafo, ɓurɗo haanude yurme, ɓurɗo ɓurɗo e hokkuɓe e ɓernde welnde. Ko wa'i no Muusaa (aleyhi salaam) wi'uɗo: «Joomi am, ko faandaare amen fof ko nde min njoga ɗowtugol Maa, min ngoonɗina Ma. Mo hakkille mum e feewal mum timmi, tee o jokka e ko A hokki mo e ballal, o waawi jokkaade e laawol feewal.

Kono mo hakkille mum famɗi, miijooji mum famɗi, tee jarribagol majjinii mo, ko ɗum waɗi ko o waɗi, sabu ɗee sababuuji ɗiɗi. Kono e ɗum fof, Aan woni ɓurɗo yurmeende e yurmoowoɓe, ɓurɗo yaafoɓe; yaafoo min, yurme min.» Alla jaabii ɗaɓɓitaare makko; o wurtinii ɓe e maayde, o yaafii ɓe junuube maɓɓe.

Muusaa ɓeydii e ɗoƴƴaare makko: «Winndan min e nguurndam aduna moƴƴere»—ko e ganndal nafowal, rizqi yaajɗo, e golle moƴƴe. «E laakara moƴƴere»: ɗum ko njoɓdi nde Alla siryii e yimɓe makko laaɓɓe ɓen. «Min tuubanii Ma»: min ruttitii to Ma, min jaɓi min famɗi, min tuubanii Ma e kala ɗemɗe amen.

Alla wi’i: «Njobdi Am heɓata kala mo Mi muuyi»—e yimɓe ɓe laaɓaani, ɗe ngona e sabuɗe mum. «Yurmeende Am yaajii kala huunde» e ko woni e dow e leyɗe, ɓe moƴƴi e ɓe boni, ngoonɗinɓe e yeddiiɓe. Alaa ko sosaa, yurmeende Alla heɓaali ɗum, tee ɓural Makko e moƴƴere Makko heɓaani ɗum. Kono yurmeende keeriiɗo nde waɗata sa’a aduna e laakara, wonaa nde waɗanaa kala neɗɗo.

Ngam ɗum Alla wi’i e mayre: «Mi winndat nde ɓen hulɓe»—ɗiɗɗe junuube, ɗe tokosɗe e mawɗe; «ɓe yoɓata zaka» nde laatii e maɓɓe, ɓe hokku ɗum e jeyɓe mum. «E ɓen ngoonɗinɗo e aayeeje amen.» E timmugol ngoonɗinal e aayeeje Alla ko anndude maanaa mum e golle e ɗowtude ɗum. E ɗum kadi jokkaade Annabi (sallallaahu alayhi wa sallam) e yeeso e ɓaawo, e ɗowte diina e fannuuji mum fof.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Aliyyu bnu Abii Talhaa riwoyii e Ibn Abbaas, e firkitte ndee aaya: Alla yamiri Muusaa o suɓa e yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo. O suɓii worɓe cappanɗe njeeɗiɗo, o yahi e maɓɓe ngam ɓe toroo Joomi maɓɓe. E ko ɓe ɗaɓɓitii Alla, ɓe maaki: «Yaa Alla, hokku min ko A hokkaani gooto adii amen, tee hoto hokku ɗum gooto caggal amen.» Alla yiɗaani ɗaɓɓitaare maɓɓe nde.

[Caggal ɗum Ibn Abbaas firtii aaya nde:] «Joomi am, so A muuyunno, a halkiray ɓe tawo e mi» (al-A‘raaf, 7:155).

As-Suddiy wi’i: Alla yamiri Muusaa o yaha e yimɓe Banii Israa’iila ngam ɓe yaafondira mo e juuɗe koyɗe teel, o waɗani ɓe sahaa. Muusaa suɓii yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo e hakkille mum, caggal ɗum o yahi e maɓɓe ngam ɓe yaafondira. Nde ɓe hewti nokkuure nde, ɓe maaki: «Min ngoonɗinataa ma, yaa Muusaa, haa min yiy Alla e yeeso amen; aɗa haala e Makko, hollu min mo.» Ɓe nanngaa e sa’iika, ɓe maayi.

Muusaa darii, o wuli, o ɗoƴƴitii Alla, o wi’i: «Joomi, ko mi wi’ata Banii Israa’iila so mi hawri e maɓɓe, nde A halkii ɓurɓe moƴƴude e maɓɓe?» [Caggal ɗum o wi’i:] «Joomi am, so A muuyunno, a halkiray ɓe tawo e mi» (al-A‘raaf, 7:155).

Muhammad bnu Ishaaq wi’i: Muusaa suɓii e Banii Israa’iila ɓen ɓurɓe moƴƴude, o wi’i: «Yahdu to Alla, tuubee to Makko sabu ko on waɗi; ɗaɓɓitee tuubagol ngam yimɓe mon ɓe njeyditonnoo caggal mon. Wullee, laɓɓinee, laɓɓinee kolte mon.» O yahi e maɓɓe to Tuuri Siinaa, e sahaa nde Joomi makko waɗani mo. O yaha to Alla tan e yamiroore Makko e anndal Makko.

Worɓe cappanɗe njeeɗiɗo ɓen, ko ɓe wi’i mi heɓi, nde ɓe waɗi ko o yamiri ɓe, ɓe yahi e makko ngam hawrude e Joomi makko, ɓe maaki Muusaa: «Ɗaɓɓitanaa min, min nannga haala Joomi amen.» O wi’i: «Mi waɗan.» Nde Muusaa ɓadii e tundere, saatani goɗɗo e duule wulɓe heɓi tundere nde fof. Muusaa ɓadii, o naatani nder mum, o wi’i yimɓe ɓen: «Ɓadyee.»

So Alla haalanoo e Muusaa, ɓernde Muusaa nde ɓuri ɗee ñande; lewru wulnde njaltata e yeeso makko, neɗɗo no ndiyam kaɓirde ɗum, waawataa ƴeewde ɗum. Sababu ɗum, Alla waɗi hoolaare hakkunde mum e yimɓe ɓen. Yimɓe ɓen ɓadii haa ɓe naati, ɓe ronki, ɓe nanngi ko Alla haalanoo e Muusaa, o yamira mo, o haɗa mo: «Waɗu, hoto waɗu.» Nde Alla timmini mo yamirooje Makko, duule wulɓe ɗee ummii e Muusaa, o ruttitii to maɓɓe.

Ɓe maaki Muusaa: «Min ngoonɗinataa ma haa min yiy Alla e yeeso amen.» Ɓe nanngaa e ɓaawo laawol—ɗum ko sa’iika—ruuhu maɓɓe ndillii, ɓe fof maayi. Muusaa darii, o ɗoƴƴitii Joomi makko, o torii mo e ɓernde welnde, o wi’i: «Joomi am, so A muuyunno, a halkiray ɓe tawo e mi» (al-A‘raaf, 7:155). Ɓe waɗii ko hakkille famɗi.

E min halkiray Banii Israa’iila ɓen caggal amen? Muusaa wi’i: «A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen ɓe hakkille famɗi? Ɗum wonaa si jarribagol Maa tan; A majjina heen ko A muuyi, A feewna heen ko A muuyi» (al-A‘raaf, 7:155). Sufyaan ath-Thawri wi’i: Abuu Ishaaq haalanii mi e hunnduko ‘Amaara bnu ‘Abd as-Saluwli, e hunnduko Ali bnu Abii Taalib (Alla jaɓɓo mo): Muusaa, Haaruuna, Shabru e Shabiiru yahii, ɓe yahi to ley tundere.

Haaruuna jibinii e dow ɗowirde, Alla, Jom mawɗo e tedduɗo, naatni mo e maayde. Nde Muusaa ruttitii to Banii Israa’iila, ɓe maaki mo: «Haaruuna, hol no o woni?» O wi’i: «Alla naatnii mo e maayde.» Ɓe maaki: «Aan halkii mo; aɗa ɓenndii e mo sabu moƴƴere makko e laaɓal makko»—walla kelme nde nanndi e ɗum.

O wi’i: «Suɓee mo yiɗɗuɗon.» O wi’i: ɓe suɓii worɓe cappanɗe njeeɗiɗo. Ɗum woni ko Alla wi’i: «Muusaa suɓii e yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo» (al-A‘raaf, 7:155). Nde ɓe hewti to mo, ɓe maaki: «Yaa Haaruuna, hol mo halki ma?»

O wi’i: «Gooto halkiraali mi; Alla naatnii mi e maayde.» Ɓe maaki: «Yaa Muusaa, min goɗɗitaa e maa e yeeso.» O wi’i: «Ɓe nanngaa e ɓaawo laawol.» Muusaa (aleyhi salaam) fuɗɗii yaha yeeso e caggal, o wi’i: «Joomi am, so A muuyunno, a halkiray ɓe tawo e mi.

A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen ɓe hakkille famɗi? Ɗum wonaa si jarribagol Maa; A majjina heen ko A muuyi, A feewna heen ko A muuyi» (al-A‘raaf, 7:155). O wi’i: Alla wurtinii ɓe e maayde, o waɗi ɓe fof anabi’en. Ɗum ko riwaaya yaawɗo sanne; mi anndaa ‘Amaara bnu ‘Abd.

Shubba riwoyii ɗum e Abuu Ishaaq, e gooto e Banii Saluul, e Ali, o waɗi riwaaya nde.

Ibn Abbaas, Mujaahid, Qataada e Ibn Jurayj ɓe mbi’i: Ɓe nanngaa e ɓaawo laawol sabu ɓe seertaani e yimɓe maɓɓe ɓen e juuɗe koyɗe teel, tee ɓe haɗaani ɓe. Ndeen firti ɗum e kelme Muusaa: «A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen ɓe hakkille famɗi?» E kelme makko: «Ɗum wonaa si jarribagol Maa.» Ɗum firti: jarribagol Maa e ƴeewtagol Maa.

Ɗum ko Ibn Abbaas, Sa’iid bnu Jubayr, Abul-‘Aaliya, Rabii‘ bnu Anas e woɓɓe ganndo’en e salaf e khalaf ɓen ɓe mbi’i. Maanaa mum alaa ko woni e mayre goɗɗum: ko waɗata woni yamiroore Maa tan, ko hukmu woni Maa tan; ko A muuyi wonde, ɗum wonata. A majjina mo A muuyi, A feewna mo A muuyi. Alaa mo feewnina mo A majjini, alaa mo majjinata mo A feewni.

Alaa mo hokki ko A haɗi, alaa mo haɗata ko A hokki. Laamu fof ko Maa, hukmu fof ko Maa; Maa woni Sosɗo e Yamiroowo.

Kelme Alla: «Ko Aan woni joom amen; yaafoo min, yurme min; tee Ko Aan ɓurɗo yaafoɓe» (al-A‘raaf, 7:155). Yafagol ko suuɗde junuubu, tee hoto heɓa mo e njahdi junuubu. So yurmeende yanti e yafagol, ɗum firti hoto Alla waɗa neɗɗo e junuubu ɗuum e yeeso.

«Tee Ko Aan ɓurɗo yaafoɓe» firti: alaa mo yaafo junuube si wonaa Aan.

«Winndan min e aduna moƴƴere, e laakara»—ko jooni ɗaɓɓitaare arande ndee ko ittude ko hulaa; ndee ko ɗaɓɓitaare ngam heɓde ko faandaama.

«Winndan min e aduna moƴƴere, e laakara» firti: waɗu tee tabbitin min e ɗiɗi ɗiɗi moƴƴere. Maanaa ɗum ko ɓeyditii tawo e firkitte mum e suuratu al-Baqara.

«Min tuubanii Ma» firti: min tuubii, min ruttitii, min ruttitii e cakkitii to Ma. Ibn Abbaas, Sa’iid bnu Jubayr, Mujaahid, Abul-‘Aaliya, adh-Dahhaak, Ibraahiim at-Taymii, as-Suddiy, Qataada e woɓɓe ɓe mbi’i ɗum. Ɗum kadi woni maanaa mum e ɗemngal. Ibn Jariir wi’i: Ibn Wakii‘ haalani min; aabi makko haalani min e Shariik, e Jaabir, e ‘Abdullaahi bnu Najii, e Ali (Alla jaɓɓo mo), o wi’i: Yahudaaɓe noddiraa ɗum sabu ɓe maaki: «Min tuubanii Ma.» Jaabir ɗum ko Ibn Yaziid al-Ju‘fiy, o famɗi e jaɓɓitaare.

Alla jaabii Muusaa e wi’eteeɗo: «Ɗum wonaa si jarribagol Maa» ndee, o wi’i: «Njobdi Am heɓata mo Mi muuyi, yurmeende Am yaajii kala huunde; Mi winndat nde ɓen hulɓe» (al-A‘raaf, 7:156). Ɗum firti: Mi waɗata ko Mi muuyi, Mi hukmoto ko Mi faandii; ganndal e adilaare woni e kala ɗum, Subhaanahu, alaa joom goonga si wonaa Kanko.

Kelme Makko: «Yurmeende Am yaajii kala huunde» (al-A‘raaf, 7:156) ko aaya mawɗo e yaajugol e kala huunde; nanndi ko Alla wi’i e habaru malaa’ikuuji ɗe ɗaarata kursi e ɗe ɓadii mo: «Joomi amen, ganndal e yurmeende Maa yaajii kala huunde» (Ghaafir, 40:7). Imaam Ahmad wi’i: ‘Abdus-Samad haalani min; baaba makko haalani min; al-Jurayri haalani min, e Abii ‘Abdillaahi al-Jushamii; o haalani min e Jundub—ko Ibn ‘Abdullaahi al-Bajalii, (Alla jaɓɓo mo)—o wi’i: goɗɗo e bedawaaɓe ari, o wowli al-diibeere makko, o sokki nde, caggal ɗum o juulii caggal Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam).

Nde Nulaaɗo Alla timminii juulde, o yahi to al-diibeere makko, o feɲɲini soklaare nde, o jibinii e mayre, o noddi: «Yaa Alla, yurme mi e Muhammad; hoto waɗu goɗɗo e yurmeende amen.» Nulaaɗo Alla wi’i: «Aɗon miijoo ɓurɗo majjude: ɗum walla al-diibeere makko? A nanngaani ko o wi’i?» Ɓe maaki: «Eey.»

O wi’i: «O hebbi yurmeende yaajnde. Alla sosii cappanɗe njeeɗiɗo yurmeende; o sendii yurmeende gooto, yimɓe, jinneeji, e jawdiire yurmortoo e mum. O accitii to makko yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo. Aɗon miijoo ɓurɗo majjude: ɗum walla al-diibeere makko?»

Abuu Daawud riwoyii ɗum e Ali bnu Nasr, e ‘Abdus-Samad bnu ‘Abdil-Waarith, e sanadu mum.

Imaam Ahmad kadi wi’i: Yahyaa bnu Sa’iid haalani min, e Sulaymaan, e Abii ‘Uthmaan, e Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam), o wi’i: «Alla Jom mawɗo e tedduɗo jogii yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo. Gooto e majje woni nde sosaaɓe yurmortoto e mum, nde jawdiire hirnaare yurmata e ɓiɗɗi mum. O accitii yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo haa ñalnde ñalaande.» Muslim tan riwoyii ɗum; o riwoyii ɗum e hadeeth Sulaymaan—ko Ibn Tarkhaan—e Daawuud bnu Abii Hind, ɗiɗi ɗiɗi e Abii ‘Uthmaan—innngol mum ko ‘Abdur-Rahmaan bnu Mil—e Salmaan al-Faarisii, e Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam).

Imaam Ahmad wi’i: ‘Affaan haalani min; Hammaad haalani min, e ‘Aasim bnu Bahdalah, e Abii Saalih, e Abii Hurayrah; Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam) wi’i: «Alla jogii yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo; yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo woni to Makko, o waɗi e mon gooto nde ɓe jinneeji e yimɓe e ko woni fof yurmortoto e mum. So ñalnde ñalaande hewtii, o ɓeydoto nde to Makko.» Imaam Ahmad tan riwoyii ɗum e laawol ngal.

Ahmad wi’i: ‘Affaan haalani min; ‘Abdul-Waahid haalani min, e al-A‘mash, e Abii Saalih, e Abii Sa’iid; o wi’i: Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam) wi’i: «Alla jogii yurmeende cappanɗe njeeɗiɗo; o sendii e mum yurmeende gooto hakkunde sosaaɓe, e mayre yimɓe, hirnaare e kolooji yurmortoo.» Ibn Maajah kadi riwoyii ɗum e riwaaya Abii Mu‘aawiyah, e al-A‘mash.

Al-Haafidh Abul-Qaasim at-Tabaraanii wi’i: Muhammad bnu ‘Uthmaan bnu Abii Shaybah haalani min; Ahmad bnu Yuunus haalani min; Sa‘d Abuu Ghaylaan ash-Shaybaan waali haalani min, e Hammaad bnu Abii Sulaymaan, e Ibraahiim, e Silah bnu Zufar, e Hudhayfah bnu al-Yamaan (Alla jaɓɓo mo), o wi’i: Nulaaɗo Alla (sallallaahu alayhi wa sallam) wi’i: «Ko e Mo ruuhu am woni e juuɗe mum, binde firoowo e diina mum, e hakkille famɗo e nguurndam makko, maa naata Aljanna. Ko e Mo ruuhu am woni e juuɗe mum, binde mo yiite laaɓii sabu junuubu mum, maa naata Aljanna.

Ko e Mo ruuhu am woni e juuɗe mum, Alla maa yaafo ñalnde ñalaande yafagol ɓurɗo yaajde, nde Iblis maa ɓeydoto e ɗaɓɓude nde, e tinndugol nde heɓa ɗum.» Ɗum ko hadeeth yaawɗo sanne; mi anndaa ‘Sa‘d’ ɗum.

Kelme Makko: «Mi winndat nde ɓen hulɓe» e aaya nde, maanaa mum ko Mi waɗata yurmeende Am heɓana ɓe, e moƴƴere e hokki moƴƴere, hono Alla wi’i: «Joom mon winndii e hoore Makko yurmeende» (al-An‘aam, 6:54). «Ɓen hulɓe» firti: Mi waɗata nde e yimɓe ɓe waɗa ɗee sifaaɗe; ɗum ko ummoraade e leƴɗe Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam), ɓe hulɓe, maanaa ko hulɓe shirk e junuube mawɗe.

«Ɓe yoɓata zaka»—wi’etee ko zaka ruuhu, walla zaka jawdi; ɗum waawi firta ɗiɗi ɗiɗi, sabu aaya nde nderaa e Makkah. «E ɓen ngoonɗinɗo e aayeeje amen» firti: ɓe goongɗina ɗe. Aaya: «A majjina heen ko A muuyi, A feewna heen ko A muuyi» (al-A‘raaf, 7:155); «Ghaafir, 40:7»; «al-An‘aam, 6:54»; zaka.

Tafsiir al-Baghawi

Alla wi’i: «Muusaa suɓii e yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo»—firti: o suɓii ɓe e yimɓe makko. Kelme «e yimɓe makko» arii e ɗemngal ndee sabu ittugol harfu jokkondiral «e». «Ngam sahaa amen.» Ndee aaya hollata wonde wonaa kala yimɓe makko ɓen juuɗi koyɗe teel.

As-Suddiy wi’i: Alla yamiri Muusaa o yaha e yimɓe Banii Israa’iila ngam ɓe yaafondira mo e juuɗe koyɗe teel; Muusaa suɓii e yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo. Nde ɓe ari to nokkuure nde, ɓe maaki: «Min ngoonɗinataa ma haa min yiy Alla e yeeso amen», ɗum waɗi nde ɓe nanngaa e sa’iika, ɓe maayi. Ibn Ishaaq wi’i: O suɓii ɓe ngam ɓe tuubu to Alla sabu ko ɓe waɗi, tee ɓe ɗaɓɓita tuubagol ngam ɓen accitiiɓe e yimɓe maɓɓe. Ɗum hollata wonde ɓe fof waɗi juuɗe koyɗe teel.

Qataada, Ibn Jurayj e Muhammad bnu Ka‘b ɓe mbi’i: Ɓe nanngaa e ɓaawo laawol sabu ɓe seertaani e yimɓe maɓɓe nde ɓe juuɗi koyɗe teel, tee ɓe yamiraani ɓe golle moƴƴe, ɓe haɗaani ɓe golle bonɗe.

Ibn Abbaas wi’i: worɓe cappanɗe njeeɗiɗo ɓen ɓe maaki: «Min ngoonɗinataa ma haa min yiy Alla e yeeso amen», ɓe nanngaa e sa’iika (al-Baqara, 2:55), wonaa worɓe cappanɗe njeeɗiɗo ɓen ɓe nanngaa e ɓaawo laawol. Alla Jom subhaanahu yamiri Muusaa o suɓa e yimɓe makko worɓe cappanɗe njeeɗiɗo; o suɓii ɓe, o yahi e maɓɓe ngam ɓe toroo Joomi maɓɓe. E ko ɓe torii, ɓe maaki: «Yaa Alla, hokku min ko A hokkaani gooto adii amen, tee hoto hokku ɗum gooto caggal amen.» Alla yiɗaani ɗaɓɓitaare maɓɓe nde, o waɗi ɓe nanngaa e ɓaawo laawol.

Wahb wi’i: ɓaawo laawol nde wonaa sawru, kono nde yimɓe ɓen yiyii tedduɗum non, ɓe heɓi ɓaawo e ɓe ranyii, haa haɗi kadi seerɗe maɓɓe wutde, nde ɓe ɓerɗe. Nde Muusaa yi’i ɗum, yurmi ɓe, o hulii maayde maɓɓe. O heɓi caɗeele sanne sabu majjude maɓɓe; ɓe wonnoo e makko ɓe wallitoo mo e moƴƴere, ɓe ɗowtanoo mo, ɓe ɗowtii. Ɗum waɗi o ɗoƴƴitii, o wuli, o torii Joomi makko, o wi’i—maanaa aaya: «Joomi am, so A muuyunno, a halkiray ɓe tawo e mi»—ɗum ko sabu juuɗe koyɗe teel; «e mi»—sabu halkugol Misriyaŋko.

«A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen ɓe hakkille famɗi»—ɗum ko juuɗe koyɗe teel. Muusaa miijii ɓe njillaama sabu juuɗe koyɗe teel, o wi’i ɗum e no naamnooɓe: «A halkir min sabu golle hakkille famɗi ɓen?» Al-Mubarrad wi’i: kelme «A halkir min sabu ko ɓe ngolɗi ɓen» ko naamnal e ɗoƴƴugol ɓernde, maanaa: hoto halku min. Muusaa anndinoo Alla woni ɓurɗo adilaade, o heftataa junuubu neɗɗo to goɗɗo.

Alla wi’i: «Ɗum wonaa si jarribagol Maa»—jarribagol ngol ɓe hakkille famɗi ɓen heɓi; ngol wonaa si ƴeewtagol Maa e jarribagol Maa. A majjinii heen yimɓe, ɓe njarribaa, tee A feewnii yimɓe, A hisnii ɓe haa ɓe tabbitii e diina Maa. Ɗum woni maanaa kelme Makko: «A majjina heen ko A muuyi, A feewna heen ko A muuyi. Ko Aan woni joom amen»—ballitɗo amen e reentinoowo amen; «yaafoo min, yurme min, tee Ko Aan ɓurɗo yaafoɓe» (al-A‘raaf, 7:155).

«Winndan min»—tabbitin min. «E nguurndam aduna moƴƴere»—ni’imaaji e kisal. «E laakara»—maanaa e laakara; «moƴƴere»—yafagol e Aljanna. «Min tuubanii Ma»—min tuubii to Ma.

Alla wi’i: «Njobdi Am heɓata mo Mi muuyi» e sosaaɓe Am; «yurmeende Am yaajii kala huunde»—yurmeende ndee heɓii kala huunde. Al-Hasan e Qataada ɓe mbi’i: yurmeende Makko e aduna heɓata ɓe moƴƴi e ɓe boni; e ñalnde ñalaande ndee ko keeriiɗo e yimɓe hulɓe. ‘Atiyyah al-‘Awfiy wi’i: yurmeende ndee yaajii kala huunde, kono ndee laatii ko e yimɓe ɓe hulɓe tan. Kaaferi heɓata rizqi, tee Alla ittata ɗum e mum sabu ngoonɗinɗo ɓen, sabu yaajugol yurmeende Alla e ngoonɗinɓe; o nguurata e mayre.

So o hewtii laakara, yurmeende nde laatii ko e ngoonɗinɓe tan. Ɗum nanndi e mo ɓernde mum lewru e taaniraare goɗɗo; nde jom lewru ndilli e lewru mum, o acca e niɓɓere.

Ibn Abbaas (Alla jaɓɓo mo), Qataada e Ibn Jurayj ɓe mbi’i: nde aaya «Yurmeende Am yaajii kala huunde» waɗaa, Iblis wi’i: «Mi kadi woni e ɗum.» Alla wi’i: «Mi winndat nde ɓen hulɓe, ɓe yoɓata zaka, e ɓen ngoonɗinɗo e aayeeje amen.» Yahudaaɓe e Nasaarankooɓe ɓen ɗaɓɓitii nde, ɓe maaki: «Minen min hulɓe, min ngoonɗini, min yoɓata zaka.» Alla waɗi nde ngam ummoraade e leƴɗe ndee, o wi’i: