Musa’nın qavmı içün duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

İsrail oğulları tevbe etip, doğru yolğa qaytqandan soñ, Musa olar arasından seçilgen yetmiş adamnı seçti. Olar qavımları namına Rabbileri yanında özür bildirsinler dep, Allah olarğa bulunacaqları bir vaqıt tayin etti. Olar o yerge kelgenlerinde: «Ey Musa, bizge Allahnı aşikâre köster», dediler. Böylece Allahqa qarşı büyük bir cüret kösterip, Oña qarşı edepsizlik ettiler.

Bunıñ üzerine olar [şiddetli] sarsıntığa tutulıp, yıldırım çarpmasından bayılıp öldiler.

Musa (aleyhisselâm) ise Allahqa yalvarıp-yakarıp, Oña teveccüh etip: «Rabbim! Eger isteseñ, olar kelmeden ve qavımları namına özür bildire bilecek vaziyetke kelmeden evel, olar ve meni helâk eter ediñ. O vaqıt olar zalim olurlar edi. İçimizdeki aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi?»

dedi. Yani, aqılları zayıf, düşünceleri naqıs olanlarnıñ yapqanı sebebindenmi? Musa Allahqa yalvarıp, Oña qarşı cüret etkenlerniñ söz ve davranışlarına mani ola bilecek kâmil aqılları olmağanını añdırıp, özür bildirdi. Ayrıca, insanı imtihanğa qoyğan ve dinini yitirip-yitirmeyceginden qorqutqan bir fitnege oğrağanlarını da añlattı.

Şöyle dedi: «Bu, Sen eñdirgen imtihandan başqa bir şey degildir. Onıñnen istegeniñni şaşırtasıñ, istegeniñni de doğru yolğa yöneltesiñ. Sen bizim Himayecimizsiñ, bizi bağışla, bizge merhamet et; Sen bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısıñ». Yani, ey Rabbim, bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısı, merhamet eticilerniñ eñ lâyığı ve lütf edip ihsan eticilerniñ eñ keremlisi Sensin.

Sanki Musa (aleyhisselâm) şöyle dedi: «Ey Rabbim, birinci niyetimiz — hepimizniñ Sana itaat etmesi ve Saña iman etmesidir. Aqılı ve doğru yolı özünde olğan, özüne bergen tevfiqıñda sabit qalğan kimse daima doğru yolda qalır. Lâkin aqılı zayıf, reyi naqıs olup fitne sebebinden yolundan çevrilgen kimse, yapqanını bu eki sebep yüzünden yaptı. Bunıñnen beraber, Sen merhamet eticilerniñ eñ merhametlisi, bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısıñ.

Bizi bağışla ve bizge merhamet et». Allah onıñ duasına icabet etti, olarnı ölümlerinden soñ tiriltti ve günahlarını bağışladı.

Musa duasınıñ soñunda: «Bu dünya hayatında bizge bir iyilik yaz; ahirette de bir iyilik [yaz]. Çünki biz Saña qayttıq», dedi. Dünya hayatındaki iyilik — faydalı ilim, bol rızıq ve salih ameldir. Ahiretteki iyilik ise Allahnıñ salih dostları içün azırlap qoyğan sevabıdır.

«Biz Saña qayttıq» yani: eksiklerimizni iqrar etip, bütün işlerimizde Saña yöneldik.

Allah Taala buyurdı: «Azabımnı istegen kimseme beririm, merhametim ise er şeyni qapladı». Yani, üstki ve aşağıki âlemdeki her şeyni, yahşı ve yamanı, mü’min ve kâfirni. Allahnıñ merhameti yetişmegen ve lütfiyle ihsanı qaplamağan hiç bir mahlûq yoqtır. Lâkin dünya ve ahiret saadetini temin etken hususiy merhamet er keske ait degildir.

Bu sebepten Allah o hususiy merhamet aqqında şöyle buyurdı: «Onı [günahlarnıñ] küçüğinden ve büyüğinden saqınğanlar içün yazacam». «Farz olğan zekâtını aqqı olğanlarğa bergenler içün» ve «ayetlerimizge iman etkenler içün» de. Allahnıñ ayetlerine iman etüvniñ tamamından — olarnıñ manalarını bilmek ve talap etkenlerine amel etmek; bunlar arasında Peyğamberge (sallallahu aleyhi ve sellem) dinniñ esaslarında da, tafsilâtlarında da zahiren ve batınen uymaq da bar.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Ali ibn Ebi Talha, İbn Abbas’tan bu ayetniñ tefsirinde şöyle rivayet ete: Allah Musağa qavmından yetmiş adam seçmesini emir etti. Musa yetmiş adam seçip, Rabbilerinden dua etsinler dep olarnı alıp çıqtı. Allahqa yaptıqları dualardan biri de şöyle edi: «Allahım! Bizge bizden evel hiç kimsege bermedigiñni ber ve bizden soñ da hiç kimsege berme».

Allah olarnıñ bu duasını maqul körmedi. «Rabbim! Eger isteseñ, olarnı ve meni bundan evel helâk eter ediñ...» ayeti.

Es-Suddiy şöyle ayta: Allah Musağa İsrail oğullarından bir toplumnı alıp, buzağığa tapınğanları içün Oña özür bildirmek üzere kelmesini emir etti ve bir vaqıt tayin etti. Musa qavmından yetmiş adamnı hususan seçip, özür bildirmek içün olarnı alıp ketti. Olar tayin etilgen yerge kelgenlerinde: «Ey Musa, Allahnı aşikâre körmegence saña asla inanmaymız. Sen Oña laf ettiñ, endi Onı bizge de köster», dediler.

Bunıñ üzerine olarğa yıldırım urıp, öldiler. Musa ağlayıp, Allahqa dua etip: «Rabbim! İsrail oğullarına qaytıp barğanımda, olarnıñ eñ yahşılarını helâk ettiñ, olarğa ne aytacam?» dedi.

«Rabbim! Eger isteseñ, olarnı ve meni bundan evel helâk eter ediñ...»

Muhammed ibn İshaq şöyle ayta: Musa İsrail oğullarından eñ yahşı yetmiş adamnı seçti ve olarğa: «Allahqa ketip, yapqanıñız içün tevbe etiñ, arqañızda qaldırğan qavmıñıznı da tevbe etmesi içün dua etiñ. Oruç tutıñ, temizleniñ ve kiyimleriñizni temiz etiñ», dedi. Olar ile Rabbisi tayin etken vaqıt içün Sina dağına ketti. Musa Rabbisiniñ izni ve bilgisi olmadan Oña kelmez edi.

Rivayet etilgenine köre, yetmiş adam Musağa emir etilgenlerni yapıp, Rabbisiyle körüşmek içün oña qoşulğanlarında, Musağa: «Bizim içün Rabbimizden sözini eşitmekni iste», dediler. Musa: «Yapacam», dedi. Musa dağğa yaqınlaşqanda, bulıt sütününiñ diregi dağnıñ bütün üstüni qapladı. Musa yaqınlaşıp, bulıt içine kirdi ve qavmına: «Yaqın keliñ», dedi.

Allah Musağa laf etkeninde, Musanıñ maŋlayında öyle bir parlaq nur peyda ola edi ki, Ademoğullarından hiç kimse oña baqa almay edi; bu sebepten aralarına bir perde qoyula edi. Qavm yaqınlaşıp, bulıt içine kirgenlerinde, secdege yıqıldılar ve Allahnıñ Musağa laf etkenini, oña «yap» ve «yapma» dep emir ve nehiy bergenini eşittiler. Allah Musağa emir etkenlerini bitirgen soñ, bulıt Musanıñ üstünden çekildi. Musa olarnıñ yanına qaytqanda, olar oña: «Allahnı aşikâre körmegence saña inanmaymız», dediler.

Bunıñ üzerine olarğa sarsıntı — yani, yıldırım — urdı. Canları uçup ketti ve hepisi öldi. Musa ayaqqa turıp, Rabbisine yalvardı, dua etti ve Oña niyaz etip: «Rabbim! Eger isteseñ, olarnı ve meni bundan evel helâk eter ediñ», dedi.

Olar aqılsızlıq ettiler. Arqamızda qalğan İsrail oğullarını da helâk etemizmi?

Sufyan es-Sevriy Ebu İshaq’tan, o da Amara ibn Abd es-Seluliy’den, o da Ali ibn Ebi Talib’ten (radiyallahu anhu) şöyle rivayet ete: Musa, Harun, Şebir ve Şebber kettiler. Dağnıñ eteğine barıp, Harun bir yataq üstüne yatqanda, Allah Azze ve Celle onıñ canını aldı. Musa İsrail oğullarına qaytqanda, olar: «Harun qayda?» dediler.

Musa: «Allah Azze ve Celle onı vefat ettirdi», dedi. Olar: «Sen onı öldürdiñ; onıñ şekilini ve yumşaqlığını qıskandıñ», yahut buna beñzegen bir söz ayttılar. Musa: «İstegen kimseñizni seçiñ», dedi. Olar yetmiş adam seçtiler.

İşte Allahnıñ «Musa qavmından yetmiş adam seçti» degeni budır. Olar Harunnıñ yanına kelgenlerinde: «Ey Harun, seni kim öldürdi?» dediler. Harun: «Meni kimse öldürmedi, lâkin Allah canımnı aldı», dedi. Olar: «Ey Musa, bundan soñ saña asla qarşı çıqmaymız», dediler.

Bunıñ üzerine olar sarsıntığa tutulıp, Musa sağğa-sola dönerek: «Ey Rabbim! Eger isteseñ, olarnı ve meni bundan evel helâk eter ediñ. İçimizdeki aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi? Bu, Senin imtihanıñdan başqa bir şey degildir: onıñnen istegeniñni şaşırtasıñ, istegeniñni ise doğru yolğa yöneltesiñ», dedi.

Allah olarnı tiriltti ve olarnıñ er birini peyğamber yaptı. Bu pek ğarip bir rivayettir; Amara ibn Abd’ni tanımayım. Şu’be de Ebu İshaq’tan, o da Benî Selul’dan bir adamdan, o da Ali’den buna beñzegen rivayetni rivayet etti.

İbn Abbas, Mücahid, Qatada ve İbn Cureyc aytqanlarına köre, olar sarsıntığa tutulğan sebep — qavımları buzağığa tapınğanında, olar qavımlarından ayrılmağanı, olarnı bu işten qaytarmamağanı edi. Bu izahat Musanıñ «İçimizdeki aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi?» degen sözlerine uyğun kele. «Bu, Senin imtihanıñdan başqa bir şey degildir» degeni, ya Rabbim, bu Senin imtihanıñ, sınağıñ ve tecrübeñdir, manasına kele.

Bunı İbn Abbas, Said ibn Cubeyr, Ebu’l-Aliye, Rebi ibn Enes ve salaf ile halef âlimlerinden başqaları aytqanlar. Bunıñ bundan başqa manası yoqtır. Yani: «Emir de, hüküm de yalñız Saña aittir. Sen ne isteseñ, o olur. İstegeniñni şaşırtasıñ, istegeniñni doğru yolğa yöneltesiñ.

Sen şaşırtqan kimsege doğru yol kösterici yoqtır; Sen doğru yolğa yöneltken kimseyi de şaşırtıcı yoqtır. Bermemekni istegeniñe berilmez, bergenini ise kimse toqtataalmaz. Bütün mülk ve hüküm Saña aittir. Yaratmaq ve emir etüv de Sağanıñdır».

«Sen bizim Himayecimizsiñ, bizi bağışla ve bizge merhamet et; Sen bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısıñ» ayetindeki «ğafr» — örtmek ve günah sebebinden ceza bermemektir. «Bağışlama» merhamet ile beraber kelgeninde, merhametten murat — kişiniñ kelecekte şunıñ kibi bir günahqa yene düşmesine yol bermemektir. «Sen bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısıñ» yani, günahları yalñız Sen bağışlayasıñ.

«Bu dünya hayatında ve ahirette bizge bir iyilik yaz» degen dua, birinci qisımda zarar ve belânıñ uzaqlaştırılmasını, bu qısımda ise murat etilgen şeyniñ elde etilmesini talap ete. «Bu dünya hayatında ve ahirette bizge bir iyilik yaz» yani, eki alemde de bizge bir iyilikni vacip et ve sabit eyle. Bunıñ tefsiri Baqara suresinde evelden kelgen edi.

«Biz Saña qayttıq» yani, Saña tevbe ettik, qayttıq ve yöneldik. Bunı İbn Abbas, Said ibn Cubeyr, Mücahid, Ebu’l-Aliye, ed-Dahhak, İbrahim et-Teymiy, es-Suddiy, Qatada ve başqaları aytqanlar. Bu söz lügat bakımından da bu manadadır. İbn Cerir şöyle rivayet ete: Ali (radiyallahu anhu) aytqan: «Yahudiyler “Biz Saña qayttıq” degenleri içün yahudiyler dep adlandırılğan». Cabir — Cabir ibn Yezid el-Cu’fiy — zayıf raviydir.

Allah, Musanıñ «Bu, Senin imtihanıñdan başqa bir şey degildir» degen sözine cevap olaraq şöyle buyurdı: «Azabımnı istegen kimseme beririm, merhametim ise er şeyni qapladı; onı taqva saipleri içün yazacam». Yani, Allah istegenini yapar ve murat etkenini hüküm eter; bunıñ ep birinde hikmet ve adalet Oña aittir. O, pak ve yücedir, O’ndan başqa ilâh yoqtır.

«Merhametim er şeyni qapladı» — bu, er şeyni içine alğan ve umumi bir ayettir. Allah, Arşnı taşığanlar ve onıñ etrafında olğanlar aqqında haber bergeninde de şöyle buyura: «Rabbimiz! Sen rahmet ve ilim bakımından er şeyni qapladıñ». İmam Ahmed şöyle rivayet ete: Ebu Abdullah el-Cuşemiy, Cundub ibn Abdullah el-Beceliy’den (radiyallahu anhu) rivayet etti: Bir bedeviy keldi, devesini çöktürip, ayağından bağladı, soñ Resulullahnıñ (sallallahu aleyhi ve sellem) arqasında namaz qıldı.

Resulullah namaznı bitirgen soñ, bedeviy devesiniñ yanına barıp, bağını çözdü, üstüne mindi ve: «Allahım, maña ve Muhammedge merhamet et, merhametiñde bizge hiç kimseyi ortaq etme», dep nida etti. Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem): «Sizce, bu kimse daha şaşqınmı, yoqsa devesimi? Ne aytqanını eşitmediñizmi?» dedi.

Olar: «Evet», dediler. Resulullah: «O, keñ merhametni daralttı. Allah Azze ve Celle yüz merhamet yaratıp, olardan birini mahlûqlar arasına indirdi. Bu merhamet sebebinden mahlûqlar — cinler, insanlar ve ayvanlar — bir-birlerine merhamet ete.

Doksan toqquz merhametni ise yanında saqladı. Sizce, o şaşqınmı, yoqsa devesimi?» dedi. Ebu Davud bu rivayetni Ali ibn Nasr’dan, o da Abdussamed ibn Abdilvaris’ten rivayet etti.

İmam Ahmed yene şöyle rivayet ete: Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurdı: «Allah Azze ve Celle’niñ yüz merhameti bar. Olardan biri ile mahlûqlar bir-birlerine merhamet ete; vahşiy hayvanlar da balalarına şefqat kösterir. Doksan toqquzını ise Qıyamet kunüne qadar saqladı». Bu rivayetni yalnız Muslim çıqarğan.

O, onı Süleyman ibn Tarhan ve Davud ibn Ebi Hind rivayetlerinden, ekisi de Ebu Osman — adı Abdurrahman ibn Mill — vasıtasınen, Selman el-Farisiy’den, o da Peyğamberden rivayet ete.

İmam Ahmed, Ebu Salih’ten, o da Ebu Hureyre’den rivayet etkenine köre, Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdı: «Allahnıñ yüz merhameti bar. Onıñ yanında toqquz toqsanı bar, sizge ise bir merhamet bergen. O bir merhamet ile cinler, insanlar ve bütün mahlûqlar bir-birlerine merhamet ete. Qıyamet kunü ol merhametni de yanına alır». Bu rivayetni bu isnadnen yalnız Ahmed rivayet etti.

Ahmed, Ebu Said’den şöyle rivayet ete: Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurdı: «Allahnıñ yüz merhameti bar. Olardan birini mahlûqlar arasında üleştirdi; insanlar, vahşiy hayvanlar ve quşlar onıñnen bir-birlerine merhamet ete». İbn Mace bu rivayetni Ebu Muaviye’den, o da el-A’meş’ten rivayet etti.

Hafiz Ebu’l-Qasım et-Taberani Huzeyfe ibn el-Yeman’dan (radiyallahu anhu) şöyle rivayet ete: Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurdı: «Canım Qudretinde olğan Allahqa yemin etem ki, dininde günahkâr ve yaşayışında aqılsız olğan kimse de cennetke kirecek. Canım Qudretinde olğan Allahqa yemin etem ki, günahı sebebinden ateş onı arıtıp bitirgen kimse de cennetke kirecek. Canım Qudretinde olğan Allahqa yemin etem ki, Allah Qıyamet kunü öyle bir mağfiret eter ki, İblis o mağfiretten özüne de bir pay tiyerni ümit etip, başını uzatır». Bu pek ğarip bir hadistir; «Sa’d» isimli raviyini tanımayım.

«Onı taqva saipleri içün yazacam» degen ayet, Allahnıñ merhametini lütf ve ihsan olaraq olarğa vacip etip, nasip etecegini bildire. Allah taala başqa yerde: «Rabbiñiz merhametni Öz Üstüne yazdı», buyura. «Taqva saipleri» yani, şirkten ve büyük günahlardan saqınğan Muhammed ümmetidir.

«Zekât berirler» — bundan murat nefislerini temizlemek, mal zekâtını bermek yahut ekisidir; çünki bu ayet Mekkede nazil olğan. «Ayetlerimizge iman eterler» yani, olarnı tasdiq eterler.

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Taala «Musa qavmından seçti» buyura. Yani, qavmı arasından seçti; ibaredeki sıfat edatınıñ hazf etilmesi sebebinden lafız nasb halindedir. «Bizim tayin etken vaqıtımız içün yetmiş adam» ifadesinde, qavmınıñ er kesiniñ buzağığa tapınmağanına delil bar.

Es-Suddiy ayta: Allah Taala Musağa İsrail oğullarından bir toplumnı alıp kelmesini emir etti; olar buzağığa tapınğanları içün Allahqa özür bildirecek edi. Musa qavmından yetmiş adam seçti. Olar tayin etilgen yerge kelgenlerinde: «Ey Musa, Allahnı aşikâre körmegence saña inanmaymız», dediler. Bunıñ üzerine olarğa yıldırım urdı ve öldiler.

İbn İshaq ayta: Musa bu adamlarni yapqanları içün tevbe etsinler ve arqalarında qaldırğan qavımları namına tevbeni tilensinler dep seçti. Bu rivayet qavmınıñ episi buzağığa tapınğanını köstere.

Qatada, İbn Cureyc ve Muhammed ibn Ka’b aytqanlarına köre, olar qavımları buzağığa tapınğanında, olardan ayrılmağanları, yahşılıqnı emir etip, yamanlıqtan qaytarmaganları içün sarsıntığa tutulğanlar.

İbn Abbas ayta: «Ey Musa, Allahnı aşikâre körmegence saña inanmaymız», dep, soñ yıldırım çarpqan yetmiş adam Bakara suresiniñ 55-ayetinde zikr etilgenler edi. Olar sarsıntığa tutulğan yetmiş adamdan evel yaşağanlar. Allah subhanehu ve taala Musağa qavmından yetmiş adam seçmesini emir etti. Musa olarnı seçip, Rabbilerine dua etsinler dep alıp çıqtı.

Olar duasında: «Allahım, bizge bizden evel hiç kimsege bermedigiñni ber ve bizden soñ da hiç kimsege berme», dediler. Allah olarnıñ bu duasını maqul körmedi ve olar sarsıntığa tutuldı.

Vehb ayta: Sarsıntı ses degil edi; bu adamlar heybetli manzareni körgenlerinde titremege başladılar ve o qadar sarsıldılar ki, az qala eklemleri ayrılıp ketey edi. Musa bunı körip, olarğa merhamet etti ve ölümlerinden qorqtı. Olar onıñ hayırlı işlerde vezirleri, sözünü tıñlağan ve itaat etken kimseler edi. O vaqıtta Musa olar içün dua etti, ağladı ve Rabbisine yalvardı.

Allah olarğa kelgen sarsıntını ketirdi; olar rahatlandılar ve Rabbileriniñ sözini eşittiler.

«Rabbim! Eger isteseñ, olarnı ve meni bundan evel helâk eter ediñ». Yani, buzağığa tapınğanları sebebinden. «Ve meni» yani, kıptiy [Mısırlı] bir adamnı öldürgenim sebebinden. «İçimizdeki aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi?»

Yani, buzağığa tapınğanlar sebebinden. Musa, olarnıñ buzağığa tapınğanları içün cezalanğanını zan etti ve bu sözni sual şeklinde ayttı: «Aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi?» El-Mubarrid ayta: «Aqılsızlarnıñ yapqanı sebebinden bizni helâk etesiñmi?» degen söz, merhamet tilegen sualdir; manası: «Bizni helâk etme», demektir.

Musa (aleyhisselâm) Allah Taala günahnı yapqan kimse yerine başqasını cezalandıracaq qadar adaletsiz olmağanını bile edi.

«Bu, Senin imtihanıñdan başqa bir şey degildir». Yani, aqılsızlarnıñ içine tüşken imtihan ve sınaq — Senin imtihanıñdan başqa bir şey degildir. Sen bu imtihan ile bazılarını şaşırtıp, fitnege saldıñ; bazılarını ise doğru yolğa yöneltip, dininde sabit ettıñ. «İstegeniñni şaşırtasıñ, istegeniñni doğru yolğa yöneltesiñ.

Sen bizim Himayecimizsiñ» — yani, Yardımcımız ve Qoruyucımız. «Bizi bağışla ve bizge merhamet et; Sen bağışlayıcılarnıñ eñ hayırlısıñ».

«Bizge yaz» — yani, bizge nasip et. «Bu dünya hayatında bir iyilik» — nimet ve afiyet. «Ahirette de» yani, ahirette de «bir iyilik» — mağfiret ve cennet. «Biz Saña qayttıq» yani, Saña tevbe ettik.

Allah Taala buyurdı: «Azabımnı mahlûqlarımdan istegen kimseme beririm. Merhametim ise er şeyni qapladı», yani, er şeyni içine aldı. Hasan ve Qatada aytqanlarına köre, Allahnıñ rahmeti dünya hayatında yahşı ve yaman kimselerni qaplay. Qıyamet kunünde ise yalñız taqva saiplerine mahsus ola.

Atiyye el-Avfiy ayta: Allahnıñ merhameti er şeyni qapladı, lâkin yalñız taqva saiplerine vacip ola. Kâfir de rızıq alır ve Allahnıñ mü’minlerge merhameti keñ olğanı içün, mü’minler vasıtasınen belâ ondan ketirile; bu sebepnen o da merhamet içinde yaşay. Ahirette ise merhamet yalñız mü’minlerge vacip ola. Bu, başqasınıñ çırağınıñ nurından faydalanğan kimsege beñzey: çırağnıñ saibi çırağını alıp ketken soñ, ondan nur qalmaz.

İbn Abbas, Qatada ve İbn Cureyc aytqanlarına köre, «Merhametim er şeyni qapladı» ayeti nazil olğanında, İblis: «Men de o er şeyniñ içindem», dedi. Allah subhanehu ve taala: «Onı taqva saipleri, zekât bergenler ve ayetlerimizge iman etkenler içün yazacam», buyurdı. Yahudiyler ve nasaranlar da onı ümüt etip: «Biz taqva saiplerimiz, iman etemiz ve zekât beremiz», dediler. Lâkin Allah bu merhametni bu ümmetke mahsus etti. Allah şöyle buyurdı: ...