Mag‘firat va rahmat so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Bani Isroil tavba qilib, to‘g‘ri yo‘lga qaytganlaridan so‘ng, Muso ulardan eng yaxshilaridan yetmish kishini tanladi. Ular qavmlari nomidan Robbilari huzurida uzr aytishlari uchun edi. Alloh ularga hozir bo‘ladigan vaqtni belgiladi. Ular o‘sha joyga kelganlarida: «Ey Muso, bizga Allohni oshkora ko‘rsat», dedilar.

Shu tariqa Allohga nisbatan haddan ziyod jasorat ko‘rsatib, Unga nisbatan odobsizlik qildilar. Shunda ularni dahshatli zilzila tutdi, ular hushlaridan ketib, halok bo‘ldilar.

Muso alayhissalom Allohga yolvorib, tazarru bilan iltijo qilishda davom etdi: «Ey Robbim, agar xohlaganingda, ular bu yerga kelishlaridan va qavmlari nomidan uzr aytishlari mumkin bo‘lgan holatga yetishlaridan oldin ularni halok qilgan bo‘larding. Bizni ichimizdagi esi pastlar qilgan ish tufayli halok qilasanmi?» Ya’ni, aqli zaif, fahmi sayoz kishilar tufaylimi? U Allohga yolvorib, Unga nisbatan haddan oshganlarning aqli komil emasligini, shu sababli ularni aytgan va qilgan ishlaridan qaytaradigan narsa bo‘lmaganini uzr qilib ko‘rsatdi.

Shuningdek, ular insonni yo‘ldan ozdirishi va dinidan ayrilishidan qo‘rqitishi mumkin bo‘lgan sinovga uchragan edilar. Shunday deb iltijo qildi: «Bu faqat Sening sinovingdir. U bilan xohlagan kishingni adashtirasan va xohlagan kishingni hidoyat qilasan. Sen bizning homiyimizsan.

Bizni mag‘firat qil va rahm et. Sen mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisisan». Ya’ni, Sen mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisi, rahm etishga eng loyiq Zot va ehson hamda fazl ko‘rsatuvchilarning eng karamli Zotisan.

Go‘yo Muso alayhissalom shunday degandek edi: «Ey Robbim, eng avvalo, barchamizdan talab qilinadigan narsa Senga itoat etish va Senga iymon keltirishdir. Aql-idroki va to‘g‘ri yo‘li joyida bo‘lib, O‘zing bergan tavfiqqa sobit qolgan kishi hamisha to‘g‘ri yo‘lda bo‘ladi. Aqli zaif, fikri sayoz va sinov tufayli yo‘ldan og‘gan kishi esa mana shu ikki sabab tufayli bu ishlarni qilgan. Shunday bo‘lsa-da, Sen rahm qiluvchilarning eng rahmlisisan va mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisisan.

Bas, bizni mag‘firat qil va rahm et». Alloh uning iltijosini ijobat qildi, ularni o‘limlaridan keyin tiriltirdi va gunohlarini mag‘firat qildi.

Muso duosini davom ettirib: «Bizga bu dunyoda yaxshilikni yozib qo‘y», dedi. Bu — foydali ilm, keng rizq va solih amaldir. «Oxiratda ham yaxshilikni» — Alloh O‘zining solih do‘stlari uchun tayyorlab qo‘ygan savobni, ya’ni mukofotni so‘rashdir. «Albatta, biz Senga qaytdik», ya’ni kamchiliklarimizni e’tirof etib qaytdik va barcha ishlarimizda Senga yuzlandik.

Alloh taolo: «Azobim bilan xohlagan kimsamni jazolayman», dedi. Bu — baxtsiz bo‘lgan va azobga sabab bo‘ladigan ishlarni qilgan kimsalardandir. «Rahmatim esa har bir narsani qamrab olgan»: oliy va quyi olamdagi mavjudotlarni, yaxshini ham, yomonni ham, mo‘minni ham, kofirni ham. Allohning rahmati barcha maxluqlarga yetib borgan, Uning fazli va ehsoni ularni qamrab olgan.

Ammo dunyo va oxirat saodatini keltiradigan xos rahmat hamma uchun emas. Shu bois Alloh bu rahmat haqida: «Uni taqvo qiladiganlarga yozib qo‘yaman», dedi. Ular gunohlarning kichigidan ham, kattasidan ham saqlanadilar; «zakotni beradilar» — uni haqdorlariga ado etadilar; «oyatlarimizga iymon keltiradilar». Allohning oyatlariga iymonning kamoli ularning ma’nolarini bilish va taqozo qilganiga amal qilishdir.

Bunga dinning asoslari va tarmoqlarida Nabiy sollallohu alayhi vasallamga zohiran ham, botinan ham ergashish ham kiradi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Ali ibn Abu Talha Ibn Abbosdan ushbu oyat tafsirida rivoyat qiladi: Alloh Musoga qavmidan yetmish kishini tanlashni buyurdi. U yetmish kishini tanlab, ular bilan birga Robbilariga duo qilish uchun bordi. Ularning Allohga qilgan duolari orasida: «Allohim, bizga bizdan oldin hech kimga bermagan narsangni ber va bizdan keyin hech kimga bermagin», degan so‘zlari ham bor edi. Alloh ularning bunday duolarini ma’qul ko‘rmadi.

«Ey Robbim, agar xohlaganingda, ularni ham, meni ham bundan oldin halok qilgan bo‘larding...» oyati shu haqda nozil bo‘lgan.

Suddiy aytadi: Alloh Musoga Bani Isroildan buzoqqa sig‘inish gunohi uchun uzr so‘raydigan kishilar bilan kelishni buyurdi va ularga vaqt belgiladi. Muso qavmidan o‘zi yaxshi deb bilgan yetmish kishini tanlab, uzr so‘rash uchun ular bilan yo‘lga chiqdi. O‘sha joyga yetganlarida: «Ey Muso, biz Allohni oshkora ko‘rmagunimizcha senga ishonmaymiz. Sen U bilan gaplashgansan, bas, Uni bizga ko‘rsat», deyishdi.

Shunda ularni chaqmoq urdi va ular vafot etdilar. Muso yig‘lab, Allohga duo qildi: «Ey Robbim, qavmimga qaytib borganimda, ularning eng yaxshilarini halok qilganingni ularga nima deb aytaman?» So‘ng: «Ey Robbim, agar xohlaganingda, ularni ham, meni ham bundan oldin halok qilgan bo‘larding», dedi.

Muhammad ibn Ishoq aytadi: Muso Bani Isroildan eng yaxshi kishilarning yetmishtasini tanlab: «Alloh huzuriga boringlar, qilgan ishingiz uchun Unga tavba qilinglar va ortingizda qoldirgan qavmingiz uchun tavba so‘ranglar. Ro‘za tutinglar, poklaninglar va kiyimlaringizni poklanglar», dedi. Ularni Robbi belgilagan vaqt uchun Sinay tog‘iga olib bordi. Muso u yerga faqat Allohning izni va ilmi bilan borar edi.

Ular Muso buyurgan narsalarni qilib, Robbi bilan uchrashuv uchun u bilan yo‘lga chiqqanlarida, Musoga: «Bizga Robbimizning kalomini eshitishimizni so‘rab ber», dedilar. Muso: «So‘rayman», dedi. U tog‘ga yaqinlashganda, bulut ustuni tog‘ni butunlay qopladi. Muso yaqinlashib, uning ichiga kirdi va qavmiga: «Yaqinlashinglar», dedi.

Alloh Muso bilan gaplashganida, uning peshonasida porloq nur paydo bo‘lar, odam bolalaridan hech kim unga qaray olmas edi. Shu sababli uning oldiga parda tortilardi. Qavm yaqinlashib, bulut ichiga kirgach, sajdaga yiqildilar va Allohning Muso bilan gaplashayotganini eshitdilar: «Buni qil, buni qilma», deb buyurar va qaytarar edi. Alloh Musoga buyuradigan ishlarini tugatgach, bulut undan ko‘tarildi.

Muso qavmi tomon qaytdi. Ular: «Ey Muso, Allohni oshkora ko‘rmagunimizcha senga ishonmaymiz», dedilar. Shunda ularni dahshatli zilzila, ya’ni chaqmoq urdi va jonlari uzilib, barchalari vafot etdilar. Muso Robbisiga yolvorib, duo va iltijo qildi: «Ey Robbim, agar xohlaganingda, ularni ham, meni ham bundan oldin halok qilgan bo‘larding.

Ular esi pastlik qildilar. Endi ortimda qolgan Bani Isroilni ham halok qilasanmi?»

Sufyon Savriy Abu Ishoqdan, u Umora ibn Abd as-Saluliydan, u esa Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: «Muso, Horun, Shibr va Shubayr yo‘lga chiqib, bir tog‘ etagiga bordilar. Horun karavotda uxlab qoldi, shunda Alloh azza va jalla uning jonini oldi. Muso Bani Isroilga qaytgach, ular: “Horun qayerda?” deb so‘rashdi.

Muso: “Alloh azza va jalla uning jonini oldi”, dedi. Ular: “Sen uni o‘ldirding. Uning xulqi yumshoqligi va muloyimligi sababli unga hasad qilding”, yoki shunga o‘xshash gap aytishdi. Muso: “Unda o‘zingiz xohlagan kishini tanlanglar”, dedi.

Ular yetmish kishini tanladilar. Alloh taoloning “Muso qavmidan yetmish kishini tanladi” degan oyati shu haqda. Ular Horun huzuriga yetib kelib: “Ey Horun, seni kim o‘ldirdi?” deb so‘rashdi. Horun: “Meni hech kim o‘ldirmadi, Alloh jonimni oldi”, dedi.

Ular: “Ey Muso, bugundan keyin senga itoatsizlik qilmaymiz”, deyishdi. Shunda ularni zilzila tutdi. Muso o‘ngga va chapga qarab: “Ey Robbim, agar xohlaganingda, ularni ham, meni ham bundan oldin halok qilgan bo‘larding. Bizni ichimizdagi esi pastlar qilgan ish tufayli halok qilasanmi?

Bu faqat Sening sinovingdir: u bilan xohlagan kishingni adashtirasan va xohlagan kishingni hidoyat qilasan”, dedi. Alloh ularni tiriltirdi va barchalarini payg‘ambar qildi». Bu juda g‘arib rivoyatdir. Umora ibn Abd esa menga tanish emas.

Shu hadisni Shu’ba ham Abu Ishoqdan, u Bani Saluldan bo‘lgan bir kishidan, u esa Alidan rivoyat qilgan va mazkur voqeani zikr qilgan.

Ibn Abbos, Mujohid, Qatoda va Ibn Jurayj aytishlaricha, ularni zilzila tutishining sababi — ular qavmlari buzoqqa sig‘inganida ulardan ajralmagani, ularni qaytarmagani va munkar ishlaridan man qilmagani edi. Bu fikr Musoning: «Bizni ichimizdagi esi pastlar qilgan ish tufayli halok qilasanmi?» degan so‘ziga mos keladi.

«Bu faqat Sening sinovingdir», ya’ni Sening imtihon va sinovingdir, degan ma’noni Ibn Abbos, Sa’id ibn Jubayr, Abul Oliya, Robi’ ibn Anas hamda salaf va xalaf ulamolaridan bir nechtasi aytgan. Buning boshqa ma’nosi yo‘q: «Ish faqat Sening ishing, hukm faqat Sengadir. Xohlagan narsang bo‘ladi. Xohlagan kishingni adashtirasan, xohlagan kishingni hidoyat qilasan.

Sen adashtirgan kishini hech kim hidoyat qila olmaydi, Sen hidoyat qilgan kishini hech kim yo‘ldan ozdira olmaydi. Sen bermagan narsani hech kim bera olmaydi va Sen bergan narsani hech kim to‘sa olmaydi. Butun mulk Seningdir, hukmning barchasi Senga tegishli. Yaratish ham, amr etish ham Sengadir».

«Sen bizning homiyimizsan. Bizni mag‘firat qil va rahm et. Sen mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisisan». «G‘afron» gunohni yashirish va uning uchun jazolamaslikdir. Mag‘firat bilan birga rahmat zikr qilinsa, bundan gunohkorni kelajakda yana shunday gunohga tushirmaslik nazarda tutiladi.

«Sen mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisisan», ya’ni gunohlarni Sendan boshqa hech kim mag‘firat qila olmaydi.

«Bizga bu dunyoda ham, oxiratda ham yaxshilikni yozib qo‘y». Duoning avvalgi qismi zararli narsani daf etishni so‘rash edi; bu qism esa maqsad qilingan yaxshilikka erishishni so‘rashdir. «Bizga bu dunyoda ham, oxiratda ham yaxshilikni yozib qo‘y», ya’ni har ikkala dunyoda biz uchun yaxshilikni vojib va sobit qil. Bu haqda Baqara surasining tafsirida avval aytib o‘tilgan.

«Albatta, biz Senga qaytdik», ya’ni tavba qilib, Senga qaytdik va Senga yuzlandik. Ibn Abbos, Sa’id ibn Jubayr, Mujohid, Abul Oliya, Zahhok, Ibrohim Taymiy, Suddiy, Qatoda va boshqalar shunday deganlar. Bu so‘z til jihatidan ham shu ma’noni anglatadi. Ibn Jarir aytadi: «Bizga Ibn Vakiy’ rivoyat qildi, unga otasi, unga Sharik, unga Jobir, unga Abdulloh ibn Najiy, u esa Ali roziyallohu anhudan rivoyat qilib aytdi: “Yahudiylar ‘Albatta, biz Senga qaytdik’, deganlari uchun yahudiy deb atalganlar”». Jobir — Ja’fiy ibn Yazid bo‘lib, u zaifdir.

Alloh Musoning: «Bu faqat Sening sinovingdir...» degan so‘zlariga javoban shunday dedi: «Azobim bilan xohlagan kimsamni jazolayman, rahmatim esa har bir narsani qamrab olgan. Bas, uni taqvo qiladiganlarga yozib qo‘yaman...» Ya’ni, Men xohlagan ishimni qilaman va istagan hukmimni chiqaraman. Har bir ishda hikmat va adolat Menga xosdir. Alloh pokdir, Undan o‘zga iloh yo‘q.

«Rahmatim har bir narsani qamrab olgan» — qamrovi va umumiyligi ulug‘ oyatdir. Bu, Arshni ko‘tarib turgan farishtalar va uning atrofidagilar: «Ey Robbimiz, Sen rahmat va ilm bilan har bir narsani qamrab olgansan», deb aytishlari haqidagi oyatga o‘xshaydi.

Imom Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Abdul Samad, unga otasi, unga Jurayriy, unga Abu Abdulloh al-Jushamiy, unga esa Jundub ibn Abdulloh al-Bajaliy roziyallohu anhu xabar berdi: «Bir badaviy kelib, tuyasini cho‘ktirdi, tizginini bog‘ladi, so‘ng Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ortlarida namoz o‘qidi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam namozni tugatgach, tuyasi oldiga borib, bog‘ichini yechdi, tuyaga mindi-da: “Allohim, menga va Muhammadga rahm et, rahmatimizga hech kimni sherik qilma”, deb nido qildi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarningcha, u ko‘proq adashganmi yoki tuyasimi?

Uning nima deganini eshitmadingizmi?” dedilar. Sahobalar: “Ha”, deyishdi. U zot: “U keng rahmatni cheklab qo‘ydi-ku! Alloh azza va jalla yuzta rahmat yaratgan, ulardan bittasini maxluqlar orasiga tushirgan. Jin-u insonlar va hayvonlar bir-birlariga shu rahmat tufayli mehr ko‘rsatadilar.

Qolgan to‘qson to‘qqiz rahmatni esa O‘z huzurida qoldirgan. Sizlarningcha, u ko‘proq adashganmi yoki tuyasimi?” dedilar». Abu Dovud ham bu hadisni Ali ibn Nasr orqali Abdul Samad ibn Abdul Vorisdan rivoyat qilgan.

Imom Ahmad yana rivoyat qiladi: Bizga Yahyo ibn Sa’id, unga Sulaymon, unga Abu Usmon, u esa Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qiladi: «Alloh azza va jallaning yuzta rahmati bor. Shulardan bittasi bilan maxluqlar bir-birlariga rahm qiladilar; yovvoyi hayvonlar ham bolalariga mehribon bo‘ladilar. Qolgan to‘qson to‘qqiz rahmatni esa Qiyomat kuniga qoldirgan». Bu hadisni faqat Muslim rivoyat qilgan.

U Sulaymon — Ibn Tarxon va Dovud ibn Abu Hinddan, ikkalasi Abu Usmon — Abdurrahmon ibn Milldan, u esa Salmon al-Forsiydan, Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilgan.

Imom Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Affon, unga Hammod, unga Osim ibn Bahdala, unga Abu Solih, unga Abu Hurayra, u esa Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan xabar berdi: «Allohning yuzta rahmati bor. Uning huzurida to‘qson to‘qqiztasi qolgan, sizlarga esa bittasini bergan. Jinlar, insonlar va boshqa maxluqlar o‘rtasidagi o‘zaro rahm-shafqat shu rahmat tufaylidir. Qiyomat kuni kelganda, U uni ham O‘z huzuriga qo‘shadi». Bu yo‘l bilan hadisni faqat Ahmad rivoyat qilgan.

Ahmad rivoyat qiladi: Bizga Affon, unga Abdul Vohid, unga A’mash, unga Abu Solih, unga Abu Sa’id xabar berdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Allohning yuzta rahmati bor. Ulardan bittasini maxluqlar orasida taqsimlagan; odamlar, yovvoyi hayvonlar va qushlar bir-birlariga shu sababli rahm qiladilar», dedilar. Ibn Moja ham bu hadisni Abu Muoviya orqali A’mashdan rivoyat qilgan.

Hofiz Abul Qosim Tabaroniy rivoyat qiladi: Bizga Muhammad ibn Usmon ibn Abu Shayba, unga Ahmad ibn Yunus, unga Sa’d Abu G‘aylon ash-Shayboniy, unga Hammad ibn Abu Sulaymon, unga Ibrohim, unga Sila ibn Zufar, unga esa Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhu xabar berdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Jonim Qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, dinidagi fojir va turmushida aqli zaif kishi ham jannatga kiradi. Jonim Qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, gunohlari sababli olovda kuyib, ozib ketgan kishi ham jannatga kiradi.

Jonim Qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, Qiyomat kuni Alloh shunday mag‘firat qiladiki, Iblis ham unga erishish umidida bo‘yin cho‘zadi», dedilar». Bu juda g‘arib hadisdir. Bu yerda zikr qilingan Sa’dni tanimayman.

«Bas, uni taqvo qiladiganlarga yozib qo‘yaman», ya’ni O‘z fazlim va ehsonim ila rahmatimga erishishni ular uchun vojib qilaman. Alloh taoloning: «Robbingiz O‘z zimmasiga rahmatni yozdi», degan oyati ham shunday. «Taqvo qiladiganlarga», ya’ni Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ummatiga, ular shirk va katta gunohlardan saqlanadilar.

«Zakotni beradilar»: bu o‘rinda zakot nafsni poklash, deb ham; mol zakoti, deb ham aytilgan. Oyat Makkada nozil bo‘lganini hisobga olganda, har ikkala ma’noni qamrab olishi ehtimoli bor. «Oyatlarimizga iymon keltiradilar», ya’ni ularni tasdiqlaydilar.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning: «Muso qavmidan...» degan so‘zlari, ya’ni qavmidan tanlab oldi, demakdir. «Yetmish kishini, belgilangan vaqtimiz uchun». Bu oyat ularning hammasi ham buzoqqa sig‘inmaganiga dalildir. Suddiy aytadi: Alloh taolo Musoga Bani Isroildan buzoqqa sig‘inish gunohi uchun uzr so‘raydigan kishilar bilan kelishni buyurdi.

Muso qavmidan yetmish kishini tanladi. Ular o‘sha joyga kelganlarida: «Ey Muso, Allohni oshkora ko‘rmagunimizcha senga ishonmaymiz», dedilar. Shunda chaqmoq ularni urib, ular vafot etdilar. Ibn Ishoq aytadi: Muso ularni qilgan ishlaridan tavba qilishlari va ortlarida qoldirgan qavmlari uchun tavba so‘rashlari maqsadida tanladi. Bu esa qavmning hammasi buzoqqa sig‘inganini ko‘rsatadi.

Qatoda, Ibn Jurayj va Muhammad ibn Ka’b aytishlaricha, «ularni zilzila tutgan»ining sababi — qavmlari buzoqqa sig‘inganda ulardan ajralmaganlari, yaxshilikka buyurib, yomonlikdan qaytarmaganlaridir. Ibn Abbos aytadi: «“Ey Muso, biz Allohni oshkora ko‘rmagunimizcha senga ishonmaymiz”, degan yetmish kishi va ularni chaqmoq urganlar» (Baqara, 2:55) — zilzila tutgan yetmish kishidan avval bo‘lgan. Alloh taolo Musoga qavmidan yetmish kishini tanlashni buyurdi. Muso ularni tanlab, Robbilariga duo qilishlari uchun olib bordi.

Ular duolarida: «Allohim, bizga bizdan oldin hech kimga bermagan narsangni ber va bizdan keyin hech kimga bermagin», dedilar. Alloh ularning bunday duolarini ma’qul ko‘rmadi va ularni zilzila tutdi.

Vahb aytadi: Zilzila ovoz emas edi. Qavm o‘sha haybatli manzarani ko‘rgach, titroq bosdi, qalqib-titrab, bo‘g‘imlari ajralib ketay dedi. Muso buni ko‘rib ularga rahmi keldi va o‘lishlaridan qo‘rqdi. Ularning halok bo‘lishi unga qattiq botdi; ular yaxshilik yo‘lida uning vazirlari bo‘lib, itoatkor va bo‘ysunuvchi edilar.

Shunda u duo qilib, yig‘ladi va Robbisiga yolvordi. Alloh ulardan zilzilani ketkazdi. Ular tinchlanib, Robbilarining kalomini eshitdilar. Alloh azza va jallaning «dedi» degan so‘zi, ya’ni Muso dedi, deganidir.

«Ey Robbim, agar xohlaganingda, ularni bundan oldin halok qilgan bo‘larding» — buzoqqa sig‘inishlaridan oldin. «Va meni ham» — misrlik qibtini o‘ldirishim bilan. «Bizni ichimizdagi esi pastlar qilgan ish tufayli halok qilasanmi?» Ya’ni, buzoqqa sig‘inganlar sabablimi?

Muso ular buzoqni olganlari tufayli jazolangan, deb o‘yladi va bu savolni: «Esi pastlar qilgan ish sababli bizni halok qilasanmi?» degan ma’noda berdi. Mubarrad aytadi: «“Bizni esi pastlar qilgan ish tufayli halok qilasanmi?” degani, rahm-shafqat bilan so‘ralgan iltijodir, ya’ni: “Bizni halok qilma”, demakdir.

Muso alayhissalom Alloh gunohkorning gunohi uchun boshqa kishini jazolashdan adolatliroq ekanini bilgan».

«Bu faqat Sening sinovingdir», ya’ni esi pastlar tushgan holat faqat Sening imtihon va sinovingdir. Sen u bilan bir qavmni adashtirding, ular esa sinovga uchradilar; boshqa qavmni hidoyat qilib, dinida sobit qilding. «U bilan xohlagan kishingni adashtirasan va xohlagan kishingni hidoyat qilasan. Sen bizning homiyimizsan», ya’ni yordamchimiz va asrovchimizsan.

«Bizni mag‘firat qil va rahm et. Sen mag‘firat qiluvchilarning eng yaxshisisan».

«Bizga yozib qo‘y» — biz uchun vojib qil. «Bu dunyoda yaxshilikni» — ne’mat va ofiyatni; «oxiratda ham yaxshilikni», ya’ni mag‘firat va jannatni. «Albatta, biz Senga qaytdik», ya’ni Senga tavba qildik.

Alloh taolo dedi: «Azobim bilan xohlagan kimsamni jazolayman», ya’ni maxluqlarimdan xohlagan kishimni. «Rahmatim esa har bir narsani qamrab olgan», ya’ni har bir narsaga yetgan. Hasan va Qatoda aytadilar: Allohning rahmati dunyoda yaxshi-yomon, solih-fosiq barchani qamrab oladi, Qiyomat kuni esa faqat taqvodorlarga xos bo‘ladi. Atiyya Avfiy aytadi: «Rahmatim har bir narsani qamrab oldi, ammo u faqat taqvodorlarga vojib bo‘ladi.

Kofir rizqlanadi va Allohning mo‘minlarga bo‘lgan keng rahmati sababli ulardan himoyalanadi, shu rahmat ichida yashaydi. Oxiratga borgach esa rahmat faqat mo‘minlarga xos bo‘ladi. Bu xuddi chiroq egasi chirog‘ini olib ketgach, boshqaning chirog‘i nurida turgan kishining holiga o‘xshaydi».

Ibn Abbos roziyallohu anhu, Qatoda va Ibn Jurayj aytadilar: «“Rahmatim har bir narsani qamrab oldi” oyati nozil bo‘lganida, Iblis: “Men ham o‘sha narsalardanman”, dedi. Shunda Alloh taolo: “Bas, uni taqvo qiladiganlarga, zakotni beradiganlarga va oyatlarimizga iymon keltiradiganlarga yozib qo‘yaman”, dedi». Yahudiylar va nasroniylar ham bu rahmatni umid qilib: «Biz taqvo qilamiz, iymon keltiramiz va zakot beramiz», dedilar. Alloh esa uni bu ummatga xos qildi va dedi: