مغفرت ۽ رحمت جي دعا
أَنْتَ وَلِيُّنَا، فَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا، وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ، إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ.
أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ مُوسىٰ پنھنجي قوم مان ستر ڄڻا اسان جي انجام جي وقت لاءِ چونڊيا، پوءِ جنھن مھل انھن کي زلزلي ورتو (ته موسى) چيو ته اي منھنجا پالڻھار جيڪڏھن (تون) گھرين ھا ته ھن کان اڳ انھن کي ۽ خاص مونکي ھلاڪ ڪري ڇڏين ھا، اسان منجھان بي عقلن جيڪي ڪيو تنھن سببان اسانکي ڇو ٿو ھلاڪ ڪرين؟ اِھا تنھنجي پرک (حڪمت) کانسواءِ نه آھي، جنھن کي گھرين تنھن کي ان سان گمراھ ڪندو آھين ۽ جنھن کي گھرندو آھين ھدايت ڪندو آھين، تون اسان جو سنڀاليندڙ آھين تنھنڪري اسانکي بخش ۽ اسان تي ٻاجھ ڪر ۽ تون (سڀ کان) چڱو بخشيندڙ آھين. ۽ اسان لاءِ ھن دُنيا ۾ ۽ آخرت ۾ چڱائي لک ڇوته اسين توڏانھن رُجوع ٿيا آھيون، (الله) فرمايو ته آءٌ پنھنجو عذاب جنھن لاءِ وڻندو اٿم تنھنکي پھچائيندو آھيان، ۽ منھنجي ٻاجھ سڀڪنھن شيء کي شامل آھي، ۽ پوءِ آءٌ پنھنجي ٻاجھ انھن لاءِ لکندس جيڪي پرھيزگاري ڪندا آھن ۽ زڪواة ڏيندا آھن ۽ جيڪي منھنجي آيتن تي ايمان آڻيندا آھن.
هن دعا ۾ الله جي سنڀاليندڙ ۽ حامي هجڻ جو اقرار آهي، ۽ «اغفر» (بخش)، «ارحمنا» (اسان تي رحم ڪر) ۽ «اكتب» (لکي مقرر ڪر) جا دعائيه فعل آهن. هي موسىٰ عليه السلام جي پنهنجي قوم لاءِ، گابي جي پوڄا واري آزمائش کان پوءِ ڪيل دعا آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
جڏهن بني اسرائيل توبه ڪئي ۽ پنهنجي هوش ۽ سڌي واٽ ڏانهن موٽيا، تڏهن موسىٰ انهن مان ستر چونڊيل ماڻهو چونڊيا، ته جيئن اهي پنهنجي قوم جي طرفان پنهنجي رب وٽ عذر پيش ڪن. الله انهن لاءِ هڪ مقرر وقت ٻڌايو، جنهن تي اهي حاضر ٿين. جڏهن اهي اتي پهتا ته چيائون: «اي موسىٰ! اسان کي الله کليل نموني ڏيکار.»
پوءِ اهي الله جي معاملي ۾ وڏي جرئت ڪري ويٺا ۽ ساڻس بي ادبي ڪيائون. پوءِ کين زلزلي اچي ورتو، اهي بيهوش ٿي ڪريا ۽ هلاڪ ٿي ويا.
موسىٰ عليه السلام الله جي حضور ۾ عاجزي ۽ زاري ڪندو رهيو ۽ عرض ڪيائين: «اي منهنجا رب! جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي ۽ مون کي به، سندن اتي اچڻ کان اڳ هلاڪ ڪري ڇڏين ها، جڏهن اهي پنهنجي قوم جي طرفان عذر پيش ڪرڻ واري حالت ۾ هئا؛ پوءِ اهي پاڻ ئي ظالم بڻجي ويا. ڇا تون اسان کي اسان مان بي عقل ماڻهن جي ڪيل عمل سبب هلاڪ ڪندين؟» يعني عقل ۾ ڪمزور ۽ سمجهه ۾ اڻپڪا ماڻهو.
موسىٰ الله جي حضور ۾ زاري ڪئي ۽ عذر پيش ڪيائين ته الله جي حڪم جي بي ادبي ڪندڙن جي عقل پوري نه هئي، جيڪو کين سندن ڪيل ڳالهه ۽ عمل کان روڪي ها. ۽ کين اهڙي آزمائش پيش آئي، جنهن سبب ماڻهوءَ جي دل ۾ وسوسا پيدا ٿين ٿا ۽ کيس پنهنجو دين وڃائڻ جو ڊپ ٿئي ٿو. پوءِ چيائين: «اِها تنهنجي آزمائش کانسواءِ ٻيو ڪجهه ناهي؛ تون ان سان جنهن کي چاهين گمراهه ڪرين ٿو ۽ جنهن کي چاهين هدايت ڪرين ٿو. تون اسان جو سنڀاليندڙ آهين، تنهنڪري اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر، ۽ تون سڀني کان بهتر بخشيندڙ آهين.»
يعني تون بخشڻ وارن کان بهتر، رحم ڪرڻ جو وڌيڪ حقدار ۽ عطا ۽ احسان ڪرڻ وارن کان وڌيڪ ڪرم وارو آهين. ڄڻ ته موسىٰ عليه السلام عرض ڪيو: «اي منهنجا رب! اسان سڀني جو بنيادي مقصد تنهنجي فرمانبرداري اختيار ڪرڻ ۽ توتي ايمان آڻڻ آهي. جنهن کي عقل ۽ سمجهه ملي ۽ جنهن کي توفيق عطا ٿي، سو سڌي واٽ تي قائم رهيو؛ ۽ جنهن جو عقل ڪمزور ٿيو، جنهن جي راءِ ناپخته هئي ۽ جنهن کي آزمائش ڀٽڪائي ڇڏيو، تنهن انهن ٻن سببن ڪري اهو عمل ڪيو.
ان هوندي به تون سڀني کان وڌيڪ رحم ڪندڙ ۽ بهترين بخشيندڙ آهين؛ تنهنڪري اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر.» پوءِ الله سندس دعا قبول ڪئي، کين مرڻ کان پوءِ جيئرو ڪيو ۽ سندن گناهه بخشي ڇڏيا.
موسىٰ پنهنجي دعا جي پڄاڻيءَ ۾ چيو: «۽ اسان لاءِ هن دنيا ۾ ڀلائي لکي مقرر ڪر»، يعني فائديمند علم، وسيع رزق ۽ نيڪ عمل. «۽ آخرت ۾ به ڀلائي» ــ اها ڀلائي آهي، جيڪا الله پنهنجي نيڪ اوليائن لاءِ ثواب طور تيار ڪئي آهي. «بيشڪ اسين تو ڏانهن موٽيا آهيون» ــ يعني پنهنجي ڪوتاهيءَ جو اقرار ڪندي موٽي آيا آهيون ۽ پنهنجن سڀني معاملن ۾ تنهنجي طرف رجوع ڪندڙ آهيون.
الله تعالى فرمايو: «مان پنهنجو عذاب جنهن کي چاهيان ٿو پهچايان ٿو» ــ انهن مان، جيڪي بدبخت آهن ۽ عذاب جا سبب اختيار ڪن ٿا. «۽ منهنجي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي» ــ مٿين ۽ هيٺين جهان، نيڪ ۽ بدڪار، مؤمن ۽ ڪافر، سڀ ان ۾ شامل آهن. ڪا به مخلوق اهڙي ناهي جنهن تائين الله جي رحمت نه پهتي هجي ۽ جيڪا سندس فضل ۽ احسان ۾ نه ڍڪجي هجي. پر اها خاص رحمت، جيڪا دنيا ۽ آخرت جي سعادت جو سبب بڻجي ٿي، هر ڪنهن لاءِ ناهي.
انهيءَ ڪري فرمايائين: «پوءِ اها رحمت انهن لاءِ لکندس جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا» ــ ننڍن ۽ وڏن گناهن کان بچن ٿا؛ «۽ زڪواة ڏين ٿا» ــ جيڪا واجب زڪواة ان جي حقدارن کي ڏين ٿا؛ «۽ جيڪي اسان جي آيتن تي ايمان آڻين ٿا». الله جي آيتن تي ايمان جي پورائي مان انهن جي معنيٰ ڄاڻڻ، انهن جي تقاضائن تي عمل ڪرڻ ۽ دين جي اصولن توڙي فروعن ۾ نبي ﷺ جي ظاهر ۽ باطن ۾ پيروي ڪرڻ به آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
علي بن ابي طلحه، ابن عباس کان هن آيت جي تفسير ۾ روايت ڪئي آهي ته الله موسىٰ کي حڪم ڏنو ته پنهنجي قوم مان ستر ماڻهو چونڊي. موسىٰ ستر ماڻهو چونڊي کين اڳيان وٺي ويو ته جيئن پنهنجي رب کان دعا ڪن. انهن جي دعائن مان هڪ اها به هئي ته چيائون: «اي الله! اسان کي اها شيءِ عطا ڪر جيڪا تو اسان کان اڳ ڪنهن کي نه ڏني هجي ۽ نه اسان کان پوءِ ڪنهن کي ڏين.» الله کي سندن اها دعا پسند نه آئي.
«اي منهنجا رب! جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي ۽ مون کي به اڳي ئي هلاڪ ڪري ڇڏين ها» ــ آيت جي پڇاڙيءَ تائين.
سُدّي چيو: الله موسىٰ کي حڪم ڏنو ته بني اسرائيل جي ڪجهه ماڻهن سان وٽس اچي، جيڪي گابي جي پوڄا ڪرڻ کان عذر پيش ڪن. الله انهن لاءِ وقت مقرر ڪيو. موسىٰ پنهنجي قوم مان ستر ماڻهو خاص طور چونڊي کين وٺي عذر پيش ڪرڻ لاءِ ويو. جڏهن اهي ان جاءِ تي پهتا ته چيائون: «اي موسىٰ!
اسين توتي هرگز ايمان نه آڻينداسين، جيستائين الله کي کليل نموني نه ڏسون؛ ڇو ته تو ساڻس ڪلام ڪيو آهي، تنهنڪري اسان کي به ڏيکار.» پوءِ کين وڄ اچي لڳي ۽ اهي مري ويا. موسىٰ روئندي ۽ الله کان دعا گهرندي اٿيو ۽ چيائين: «اي منهنجا رب! جڏهن مان بني اسرائيل سان ملندس ته کين ڇا چوندس، جڏهن تو سندن ڀلارن کي هلاڪ ڪري ڇڏيو آهي؟»
«اي منهنجا رب! جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي ۽ مون کي به اڳيئي هلاڪ ڪري ڇڏين ها».
محمد بن اسحاق چيو: موسىٰ بني اسرائيل مان ستر چونڊيل بهترين ماڻهو چونڊيا ۽ کين چيو: «الله ڏانهن هلو، پنهنجي ڪيل عمل کان توبه ڪريو ۽ پنهنجي پٺيان ڇڏيل قوم لاءِ توبه جي درخواست ڪريو. روزو رکو، پاڪيزگي اختيار ڪريو ۽ پنهنجا ڪپڙا پاڪ ڪريو.» پوءِ هو کين طور سينا ڏانهن وٺي ويو، ان مقرر وقت لاءِ جيڪو سندس رب وٽان مقرر ٿيو هو. هو الله جي اجازت ۽ ڄاڻ کانسواءِ اتي نه ويندو هو.
روايت موجب، جڏهن انهن کي حڪم ڏنل ڪم ڪري الله سان ملاقات لاءِ موسىٰ سان گڏ نڪتا، تڏهن انهن موسىٰ کي چيو: «اسان لاءِ پنهنجي رب کان گهر ته اسين سندس ڪلام ٻڌون.» موسىٰ چيو: «آءٌ ائين ڪندس.» جڏهن موسىٰ جبل جي ويجهو پهتو ته ڪڪر جو هڪ ٿنڀو مٿس اچي لٿو ۽ سڄو جبل ڍڪي ڇڏيائين. موسىٰ ويجهو ويو ۽ ان ۾ داخل ٿيو، پوءِ قوم کي چيائين: «اڳتي اچو.»
جڏهن الله موسىٰ سان ڪلام ڪندو هو ته سندس پيشانيءَ تي چمڪندڙ نور ظاهر ٿيندو هو، جنهن کي آدم جي اولاد مان ڪو به ڏسي نه سگهندو هو؛ تنهنڪري سندس ۽ انهن جي وچ ۾ پردو ڪيو ويندو هو. ماڻهو ويجهو آيا ۽ جڏهن اندر داخل ٿيا ته سجدي ۾ ڪري پيا. پوءِ انهن الله کي موسىٰ سان ڪلام ڪندي ٻڌو: «هي ڪر ۽ هي نه ڪر.» جڏهن الله کيس حڪم ڏيڻ کان فارغ ٿيو ته موسىٰ تان ڪڪر هٽي ويو.
هو انهن ڏانهن موٽيو ته انهن چيو: «اي موسىٰ! اسين توتي ايمان نه آڻينداسين، جيستائين الله کي کليل نموني نه ڏسون.» پوءِ کين زلزلو ــ يعني وڄ ــ اچي ورتو، سندن ساهه نڪري ويا ۽ سڀ مري ويا. موسىٰ پنهنجي رب کي ٻاڏايو، دعا گهري ۽ سندس حضور ۾ التجا ڪيائين: «اي منهنجا رب!
جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي ۽ مون کي به اڳيئي هلاڪ ڪري ڇڏين ها.» اهي بي عقل ٿي ويا آهن؛ ڇا تون مون کان پوءِ رهندڙ بني اسرائيل کي به هلاڪ ڪندين؟
سفيان ثوري چيو: ابو اسحاق مون کي عماره بن عبد السلولي کان، ۽ هن علي بن ابي طالب رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته موسىٰ، هارون، شبر ۽ شبير روانا ٿيا ۽ جبل جي هيٺئين پاسي پهتا. هارون هڪ کٽ تي سمهي پيو ته الله عزوجل سندس روح قبض ڪري ورتو. جڏهن موسىٰ بني اسرائيل ڏانهن موٽيو ته انهن پڇيو: «هارون ڪٿي آهي؟» موسىٰ چيو: «الله عزوجل کيس وفات ڏني.»
انهن چيو: «تو کيس قتل ڪيو آهي؛ تون اسان کان سندس خلقي خوبي ۽ نرميءَ سبب حسد ڪندو هئين» يا ان جهڙا لفظ چيائون. موسىٰ چيو: «پوءِ جنهن کي چاهيو، چونڊيو.» انهن ستر ماڻهو چونڊيا. انهيءَ بابت الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ موسىٰ پنهنجي قوم مان ستر ماڻهو چونڊيا.»
جڏهن اهي هارون وٽ پهتا ته چيائون: «اي هارون! توکي ڪنهن قتل ڪيو؟» هارون چيو: «مون کي ڪنهن به قتل نه ڪيو، پر الله مون کي وفات ڏني.» انهن چيو: «اي موسىٰ! اڄ کان پوءِ اسين تنهنجي نافرماني نه ڪنداسين.» پوءِ کين زلزلو اچي ورتو.
موسىٰ ساڄي ۽ کاٻي پاسي موٽندو رهيو ۽ چيائين: «اي منهنجا رب! جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي ۽ مون کي به اڳيئي هلاڪ ڪري ڇڏين ها. ڇا تون اسان کي اسان مان بي عقل ماڻهن جي ڪيل عمل سبب هلاڪ ڪندين؟ اِها تنهنجي آزمائش کانسواءِ ٻيو ڪجهه ناهي، جنهن سان تون جنهن کي چاهين گمراهه ڪرين ٿو ۽ جنهن کي چاهين هدايت ڪرين ٿو.»
راوي چيو ته پوءِ الله کين جيئرو ڪيو ۽ سڀني کي نبي بڻايو. هي روايت نهايت ئي عجيب آهي، ۽ عماره بن عبد کي آءٌ نٿو سڃاڻان. شعبه به اها روايت ابو اسحاق کان، بني سلول جي هڪ شخص وسيلي علي کان نقل ڪئي آهي.
ابن عباس، مجاهد، قتاده ۽ ابن جريج چيو آهي ته انهن کي زلزلو ان ڪري اچي ورتو، جو اهي پنهنجي قوم کان الڳ نه ٿيا هئا، جڏهن قوم گابي جي پوڄا ڪئي، ۽ نه ئي کين ان کان روڪيو هو. هن قول جي تائيد موسىٰ جي هن ڳالهه سان ٿئي ٿي: «ڇا تون اسان کي اسان مان بي عقل ماڻهن جي ڪيل عمل سبب هلاڪ ڪندين؟» ۽ سندس هن قول سان: «اِها تنهنجي آزمائش کانسواءِ ٻيو ڪجهه ناهي.» يعني تنهنجي آزمائش، امتحان ۽ پرک.
اهو قول ابن عباس، سعيد بن جبير، ابو العاليه، ربيع بن انس ۽ اڳين توڙي پوين ڪيترن عالمن کان نقل ٿيو آهي. ان جو مطلب ان کان سواءِ ٻيو ناهي: «سڀ ڪم تنهنجي ئي حڪم سان آهن ۽ فيصلو به فقط تنهنجو آهي. جيڪو تون چاهين ٿو، سو ٿئي ٿو. تون جنهن کي چاهين گمراهه ڪرين ٿو ۽ جنهن کي چاهين هدايت ڪرين ٿو.
جنهن کي تون گمراهه ڪرين، تنهن کي ڪوئي هدايت نٿو ڏئي سگهي؛ ۽ جنهن کي تون هدايت ڪرين، تنهن کي ڪوئي گمراهه نٿو ڪري سگهي. جنهن کي تون نه ڏين، تنهن کي ڪوئي ڏئي نٿو سگهي؛ ۽ جيڪو تون عطا ڪرين، تنهن کان ڪوئي روڪي نٿو سگهي. سڄي بادشاهي تنهنجي آهي ۽ سڄو حڪم تنهنجو آهي؛ خلق ۽ امر تنهنجو ئي آهي.»
«تون اسان جو سنڀاليندڙ آهين، تنهنڪري اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر، ۽ تون سڀني کان بهتر بخشيندڙ آهين.» غفر جو مطلب آهي ڍڪڻ ۽ گناهه تي پڪڙ نه ڪرڻ. جڏهن مغفرت سان گڏ رحمت جو ذڪر ٿئي ٿو ته ان مان مراد اها هوندي آهي ته الله ان شخص کي مستقبل ۾ وري ساڳئي گناهه ۾ نه وجهي. «۽ تون سڀني کان بهتر بخشيندڙ آهين» ــ يعني گناهه توکانسواءِ ٻيو ڪوئي نٿو بخشي.
«۽ اسان لاءِ هن دنيا ۾ ڀلائي لکي مقرر ڪر ۽ آخرت ۾ به» ــ دعا جو پهريون حصو نقصان کان بچڻ لاءِ هو، ۽ هي حصو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ آهي. «۽ اسان لاءِ هن دنيا ۾ ڀلائي لکي مقرر ڪر ۽ آخرت ۾ به» ــ يعني ٻنهي جهانن ۾ اسان لاءِ ڀلائي واجب ۽ ثابت ڪر. ان جي تفسير اڳي سورة البقرة ۾ گذري چڪي آهي.
«بيشڪ اسين تو ڏانهن موٽيا آهيون» ــ يعني اسان توبه ڪئي، تنهنجي طرف موٽي آياسين ۽ تو ڏانهن رجوع ڪيو. ابن عباس، سعيد بن جبير، مجاهد، ابو العاليه، ضحاڪ، ابراهيم تيمي، سُدّي، قتاده ۽ ٻين ڪيترن اهو ئي چيو آهي. ٻوليءَ جي لحاظ کان به اهو ئي مطلب آهي. ابن جرير، ابن وڪيع کان، هن جي پيءُ کان، شريڪ کان، جابر کان، عبدالله بن نجي کان ۽ علي رضي الله عنه کان روايت ڪري ٿو ته يهودين کي يهودي ان ڪري سڏيو ويو، جو انهن چيو: «بيشڪ اسين تو ڏانهن موٽي آياسين.» جابر هتي جابر بن يزيد جعفي آهي، جيڪو ضعيف آهي.
الله تعالى موسىٰ جي هن قول جي جواب ۾ فرمايو: «اِها تنهنجي آزمائش کانسواءِ ٻيو ڪجهه ناهي» ــ آيت جي پڇاڙيءَ تائين: «منهنجو عذاب جنهن کي چاهيان ٿو پهچايان ٿو، ۽ منهنجي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي، پوءِ اها انهن لاءِ لکندس جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا.» يعني مان جيڪو چاهيان ٿو ڪريان ٿو ۽ جيڪو ارادو ڪريان ٿو، تنهن جو فيصلو ڪريان ٿو؛ هر ڳالهه ۾ حڪمت ۽ انصاف منهنجو آهي. الله پاڪ آهي، ان کانسواءِ ڪو معبود ناهي.
«۽ منهنجي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي» هڪ وڏي ۽ عام شموليت واري آيت آهي، جيئن الله تعالى عرش کڻندڙن ۽ ان جي چوڌاري رهندڙن بابت ٻڌائي ٿو ته اهي چون ٿا: «اي اسان جا رب! تنهنجي رحمت ۽ علم هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي.» امام احمد روايت ڪري ٿو: عبدالصمد اسان کي ٻڌايو، هن چيو ته منهنجي پيءُ اسان کي ٻڌايو، هن جريرِيءَ کان، هن ابو عبدالله جشميءَ کان، هن جندب ــ يعني جندب بن عبدالله بجلي رضي الله عنه ــ کان روايت ڪئي ته هڪ بدوي آيو، پنهنجي سواريءَ کي ويهاري، ان جو گوڏو ٻڌي، پوءِ رسول الله ﷺ جي پويان نماز پڙهي. جڏهن رسول الله ﷺ نماز پوري ڪئي ته هو پنهنجي سواريءَ وٽ آيو، ان جو گوڏو کولي، سوار ٿيو، پوءِ سڏ ڪيائين: «اي الله!
مون تي ۽ محمد تي رحم ڪر، ۽ اسان جي رحمت ۾ ڪنهن ٻئي کي شريڪ نه ڪر.» رسول الله ﷺ فرمايو: «توهان جي خيال ۾ وڌيڪ گمراهه ڪير آهي، هي ماڻهو يا سندس اٺ؟ ڇا توهان ٻڌو نه ته هن ڇا چيو؟» صحابه عرض ڪيو: «ڇو نه.» پاڻ ﷺ فرمايائون: «هن هڪ وسيع رحمت کي محدود ڪري ڇڏيو.
بيشڪ الله عزوجل هڪ سئو رحمتون پيدا ڪيون؛ انهن مان هڪ رحمت هيٺ لاٿي، جنهن سان سڄي مخلوق ــ جن، انسان ۽ جانور ــ هڪ ٻئي تي رحم ڪري ٿي، ۽ ننڍڙن لاءِ شفقت ڪري ٿي. باقي نوانوي رحمتون الله وٽ رکيون آهن. توهان جي خيال ۾ وڌيڪ گمراهه ڪير آهي، هي يا سندس اٺ؟» ابو داود به اها روايت علي بن نصر کان، عبدالصمد بن عبد الوارث کان نقل ڪئي آهي.
امام احمد پڻ روايت ڪري ٿو: يحيىٰ بن سعيد اسان کي سليمان کان، هن ابو عثمان کان، نبي ﷺ کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «بيشڪ الله عزوجل وٽ هڪ سئو رحمتون آهن؛ انهن مان هڪ رحمت جي وسيلي مخلوق هڪ ٻئي تي رحم ڪري ٿي ۽ وحشي جانور پنهنجن ٻچن تي شفقت ڪن ٿا، ۽ نوانوي رحمتون قيامت جي ڏينهن لاءِ رکيون آهن.» هن روايت کي اڪيلو مسلم نقل ڪيو آهي؛ هن سليمان ــ يعني ابن طرخان ــ ۽ داود بن ابي هند، ٻنهي کان، انهن ابو عثمان ــ جنهن جو نالو عبدالرحمن بن مل آهي ــ کان، هن سلمان فارسي رضي الله عنه کان ۽ هن نبي ﷺ کان روايت ڪئي آهي.
امام احمد روايت ڪري ٿو: عفان اسان کي ٻڌايو، حماد کان، هن عاصم بن بهدله کان، هن ابو صالح کان، هن ابوهريره کان ته نبي ﷺ فرمايو: «الله وٽ هڪ سئو رحمتون آهن؛ وٽس انهن مان نوانوي آهن ۽ توهان وٽ هڪ رحمت رکي اٿس، جنهن سان جن، انسان ۽ سڄي مخلوق هڪ ٻئي تي رحم ڪري ٿي. جڏهن قيامت جو ڏينهن ٿيندو ته الله اها به پنهنجي رحمتن سان ملائي ڇڏيندو.» هن سند سان اها روايت رڳو امام احمد نقل ڪئي آهي.
احمد چيو: عفان اسان کي ٻڌايو، هن عبد الواحد کان، هن اعمش کان، هن ابو صالح کان، هن ابو سعيد کان ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله وٽ هڪ سئو رحمتون آهن؛ انهن مان هڪ حصو مخلوق ۾ ورهايو اٿس، جنهن سان ماڻهو، وحشي جانور ۽ پکي هڪ ٻئي تي رحم ڪن ٿا.» ابن ماجه به اها روايت ابو معاويه کان، اعمش جي سند سان نقل ڪئي آهي.
حافظ ابو القاسم طبراني روايت ڪري ٿو: محمد بن عثمان بن ابي شيبه اسان کي ٻڌايو، احمد بن يونس کان، هن سعد ابو غيلان شيبانيءَ کان، هن حماد بن ابي سليمان کان، هن ابراهيم کان، هن صله بن زفر کان، هن حذيفه بن يمان رضي الله عنه کان ته رسول الله ﷺ فرمايو: «قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجو ساهه آهي، دين جي معاملي ۾ بدڪار ۽ پنهنجي گذران ۾ بيوقوف شخص به ضرور جنت ۾ داخل ٿيندو. قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجو ساهه آهي، اهو شخص به ضرور جنت ۾ داخل ٿيندو، جنهن کي سندس گناهه سبب باهه ساڙي ڇڏيو هجي.
قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجو ساهه آهي، الله قيامت جي ڏينهن اهڙي مغفرت ڪندو، جو ابليس به اميد ڪندو ته اها کيس به نصيب ٿئي.» هي نهايت ئي عجيب حديث آهي، ۽ سعد کي آءٌ نٿو سڃاڻان.
«پوءِ اها انهن لاءِ لکندس جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا» ــ يعني پنهنجي فضل ۽ احسان سان انهن لاءِ پنهنجي رحمت جو ملڻ لازم ڪندس، جيئن الله تعالى فرمايو: «توهان جي رب پنهنجي مٿان رحمت لازم ڪئي آهي.» «جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا» ــ يعني اهي ماڻهو جيڪي شرڪ ۽ وڏن گناهن کان بچن ٿا.
«۽ زڪواة ڏين ٿا.» چيو ويو آهي ته ان مان نفسن جي پاڪائي مراد آهي، ۽ اهو به چيو ويو آهي ته مال جي زڪواة. امڪان آهي ته آيت ٻنهي کي عام هجي، ڇو ته اها مڪي آهي. «۽ جيڪي اسان جي آيتن تي ايمان آڻين ٿا» ــ يعني انهن جي تصديق ڪن ٿا.
البغوي جي تفسير
الله تعالى جو فرمان «۽ موسىٰ پنهنجي قوم مان چونڊيا» ــ يعني پنهنجي قوم مان ماڻهو چونڊيا؛ هتي حرفِ جر کي حذف ڪرڻ سبب لفظ منصوب آيو آهي. «اسان جي مقرر وقت لاءِ ستر ماڻهو.» هن مان دليل ملي ٿو ته انهن سڀني گابي جي پوڄا نه ڪئي هئي. سُدّي چيو: الله تعالى موسىٰ کي حڪم ڏنو ته بني اسرائيل مان ڪجهه ماڻهو وٺي وٽس اچي، جيڪي گابي جي پوڄا ڪرڻ کان عذر پيش ڪن.
پوءِ موسىٰ پنهنجي قوم مان ستر ماڻهو چونڊيا. جڏهن اهي انهيءَ جاءِ تي پهتا ته چيائون: «اسين توتي ايمان نه آڻينداسين، جيستائين الله کي کليل نموني نه ڏسون.» پوءِ کين وڄ اچي لڳي ۽ اهي مري ويا. ابن اسحاق چيو: موسىٰ انهن کي ان لاءِ چونڊيو ته جيئن اهي پنهنجي ڪيل عمل کان توبه ڪن ۽ پنهنجي پٺيان ڇڏيل قوم لاءِ توبه جي درخواست ڪن.
ان مان معلوم ٿئي ٿو ته انهن سڀني گابي جي پوڄا ڪئي هئي. قتاده، ابن جريج ۽ محمد بن ڪعب چيو: «انهن کي زلزلو ان ڪري اچي ورتو، جو اهي پنهنجي قوم کان الڳ نه ٿيا، جڏهن انهن گابي جي پوڄا ڪئي، ۽ نه کين چڱائيءَ جو حڪم ڏنائون ۽ نه برائيءَ کان روڪيائون.» ابن عباس چيو: جن ستر ماڻهن چيو هو ته «اسين توتي ايمان نه آڻينداسين، جيستائين الله کي کليل نموني نه ڏسون»، جن بابت سورة البقرة (2:55) ۾ آهي ته «پوءِ توهان کي وڄ اچي ورتي»، اهي انهن ستر ماڻهن کان اڳ هئا، جن کي زلزلو اچي ورتو. الله تعالى موسىٰ کي حڪم ڏنو ته پنهنجي قوم مان ستر ماڻهو چونڊي.
موسىٰ انهن کي چونڊي اڳيان وٺي ويو ته جيئن پنهنجي رب کان دعا ڪن. انهن جي دعائن ۾ اها ڳالهه به هئي ته چيائون: «اي الله! اسان کي اها شيءِ عطا ڪر جيڪا تو اسان کان اڳ ڪنهن کي نه ڏني هجي ۽ نه اسان کان پوءِ ڪنهن کي ڏين.» الله کي سندن اها دعا پسند نه آئي، پوءِ کين زلزلو اچي ورتو.
وهب چيو: زلزلو ڪو آواز نه هو، پر جڏهن ماڻهن اهو هيبت وارو منظر ڏٺو ته انهن کي ڏڪڻي ۽ بيچيني ٿي ۽ اهي اهڙيءَ طرح ڏڪڻ لڳا، جو ڄڻ سندن جوڙ الڳ ٿي ويندا. جڏهن موسىٰ اهو ڏٺو ته مٿن رحم آيس ۽ سندن مرڻ جو ڊپ ٿيس. سندن وڃائجي وڃڻ کيس سخت ڏکيو لڳو، ڇو ته اهي نيڪيءَ جي ڪم ۾ سندس مددگار، فرمانبردار ۽ سندس ڳالهه ٻڌندڙ هئا. تڏهن هن دعا گهري، روئي ۽ پنهنجي رب کي ٻاڏايائين.
پوءِ الله انهن تان اهو زلزلو هٽايو، اهي سڪون ۾ آيا ۽ پنهنجي رب جو ڪلام ٻڌائون. اهو ئي الله عزوجل جو فرمان آهي: «چيائين» ــ يعني موسىٰ چيو: «اي منهنجا رب! جيڪڏهن تون چاهين ها ته انهن کي اڳيئي هلاڪ ڪري ڇڏين ها» ــ يعني گابي جي پوڄا ڪرڻ سبب؛ «۽ مون کي به» ــ قبطي کي قتل ڪرڻ سبب.
«ڇا تون اسان کي اسان مان بي عقل ماڻهن جي ڪيل عمل سبب هلاڪ ڪندين؟» ــ يعني گابي جي پوڄارين. موسىٰ سمجهيو ته انهن کي گابي کي معبود بڻائڻ سبب سزا ملي آهي ۽ سوال جي صورت ۾ چيو: «ڇا تون اسان کي بي عقل ماڻهن جي عمل سبب هلاڪ ڪندين؟» مبرد چيو ته «اسان کي انهن بي عقل ماڻهن جي عمل سبب هلاڪ ڪندين؟»
وارو جملو شفاعت ۽ نرميءَ سان سوال ڪرڻ آهي؛ يعني «اسان کي هلاڪ نه ڪر.» موسىٰ عليه السلام کي پڪ هئي ته الله تعالى ايترو انصاف ڪندڙ آهي، جو ڪنهن ڏوهاريءَ جي ڏوهه سبب ٻئي کي نه پڪڙيندو.
الله تعالى جو فرمان «اِها تنهنجي آزمائش کانسواءِ ٻيو ڪجهه ناهي» ــ يعني اها آزمائش، جنهن ۾ بي عقل ماڻهو پيا؛ اها تنهنجي آزمائش ۽ پرک کانسواءِ ٻي ڪا شيءِ نه هئي. ان سان تون ڪنهن قوم کي گمراهه ڪيو، پوءِ اهي آزمائش ۾ پئجي ويا، ۽ ڪنهن قوم کي هدايت ڪئي، پوءِ انهن کي سنڀالي رکيو، تان جو اهي تنهنجي دين تي ثابت قدم رهيا. انهيءَ جو مطلب آهي: «تون ان سان جنهن کي چاهين گمراهه ڪرين ٿو ۽ جنهن کي چاهين هدايت ڪرين ٿو. تون اسان جو سنڀاليندڙ آهين» ــ اسان جو مددگار ۽ نگهبان؛ «تنهنڪري اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر، ۽ تون سڀني کان بهتر بخشيندڙ آهين.»
«۽ اسان لاءِ لکي مقرر ڪر» ــ يعني اسان لاءِ واجب ڪر؛ «هن دنيا ۾ ڀلائي» ــ يعني نعمت ۽ عافيت؛ «۽ آخرت ۾» ــ يعني آخرت ۾ به؛ «ڀلائي» ــ يعني مغفرت ۽ جنت؛ «بيشڪ اسين تو ڏانهن موٽيا آهيون» ــ يعني اسان تو ڏانهن توبه ڪري موٽي آيا آهيون.
الله تعالى فرمايو: «منهنجو عذاب جنهن کي چاهيان ٿو پهچايان» ــ پنهنجي مخلوق مان جنهن کي چاهيان؛ «۽ منهنجي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي» ــ يعني هر شيءِ تي عام آهي. حسن ۽ قتاده چيو: دنيا ۾ الله جي رحمت نيڪ ۽ بدڪار سڀني لاءِ عام آهي، پر قيامت جي ڏينهن اها خاص پرهيزگارن لاءِ هوندي. عطيه عوفي چيو: الله جي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي، پر اها خاص رحمت رڳو انهن لاءِ لازم ٿيندي جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا. ڪافر کي به رزق ڏنو وڃي ٿو ۽ مؤمنن جي ڪري ان کان مصيبتون ٽاريون وڃن ٿيون، ڇو ته الله جي رحمت مؤمنن لاءِ وسيع آهي؛ تنهنڪري ڪافر به ان رحمت جي ڇانوَ ۾ زندگي گذاري ٿو.
پر جڏهن آخرت ڏانهن ويندو ته اها رحمت خاص مؤمنن لاءِ لازم هوندي؛ جيئن ڪو ماڻهو ٻئي جي ڏيئي جي روشنيءَ ۾ ويٺو هجي، پوءِ ڏيئي وارو پنهنجو ڏيئو کڻي هليو وڃي.
ابن عباس رضي الله عنهما، قتاده ۽ ابن جريج چيو: جڏهن هي آيت نازل ٿي ته «۽ منهنجي رحمت هر شيءِ کي ويڙهي ڇڏيو آهي»، ابليس چيو: «آءٌ به انهن شين مان آهيان.» پوءِ الله تعالى فرمايو: «پوءِ اها انهن لاءِ لکندس جيڪي پرهيزگاري ڪن ٿا، زڪواة ڏين ٿا ۽ جيڪي اسان جي آيتن تي ايمان آڻين ٿا.» پوءِ يهودين ۽ عيسائين اها رحمت پنهنجي لاءِ گهري ۽ چيائون: «اسين پرهيزگاري ڪريون ٿا، ايمان آڻيون ٿا ۽ زڪواة ڏيون ٿا.» پوءِ الله اها هن امت لاءِ خاص ڪئي ۽ فرمايائين: «پوءِ اها انهن لاءِ لکندس…»
صحيح البخاري (حديث نمبر 7405) ۾ حديثِ قدسي روايت ٿيل آهي: «منهنجي رحمت منهنجي غضب کان اڳتي آهي.»