Мұса пайғамбардың кешірім дұғасы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Исраил ұрпақтары тәубе етіп, ақылға келген соң, Мұса олардың таңдаулыларынан жетпіс ер кісіні қауымдарының атынан Раббыларына кешірім сұрауға алып бару үшін таңдады. Алла оларға келетін уақытты белгіледі. Олар сол жерге жеткенде: «Уа, Мұса! Алланы бізге ашық көрсет», – деді.

Осылайша олар Аллаға үлкен батылдық танытып, Оған қатысты әдепсіздік жасады. Сонда оларды жер сілкінісі ұстап, есінен тандырып, өлтірді.

Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) Аллаға жалбарынып, жалтақтамай дұға етіп: «Раббым! Егер қаласаң, олар қауымдарына кешірім сұрауға келгенге дейін-ақ оларды да, мені де жоқ етер едің», – деп айта берді. Олар өздері залым болып шықты. «Ішіміздегі ақылсыздардың істегені үшін бізді жоқ етесің бе?»

Яғни, ақылы әлсіз, ойы таяз адамдардың кесірінен бе? Мұса Аллаға жалбарынып, Оған батылдық танытқандардың ақылы толық болмағанын, олардың ақылы айтқан сөздері мен істегендерінен тыймағанын айтып ақталды. Сондай-ақ, адамды адастырып, дінінен айырылып қаламын ба деп қорқытатын сынаққа ұшырағандарын айтты. Сөйтіп: «Бұл — Сенің сынауың ғана.

Онымен қалағаныңды адастырып, қалағаныңды тура жолға саласың. Сен біздің иемізсің. Енді бізді кешір, бізге рақым ет. Сен кешірушілердің ең жақсысысың», – деді. Яғни, кешіретіндердің ең жақсысы — Сенсің; рақым етуге ең лайықтысы — Сенсің; сый беріп, кеңшілік жасаушылардың ең жомарты — Сенсің.

Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) былай дегендей болды: «Уа, Раббым! Бәріміз үшін ең әуелі көзделетін мақсат — Саған бойсұну және Саған иман келтіру. Ақылы мен тура жолы орныққан, Өзің нәсіп еткен игілікке берік болған адам тура жолда қала береді. Ал ақылы әлсіз, пікірі таяз, сынақ адастырған адам осы екі себепке байланысты осылай істеді.

Соған қарамастан, Сен — рақым етушілердің ең Рақымдысысың, кешірушілердің ең жақсысысың. Бізді кешіріп, бізге рақым ет». Алла оның тілегіне жауап беріп, оларды өлгеннен кейін тірілтті әрі күнәларын кешірді.

Мұса дұғасының соңында: «Бізге осы дүниеде жақсылық жаз», – деді. Ол — пайдалы білім, мол ризық және ізгі амал. «Ақыретте де жақсылық» — Алланың ізгі құлдарына әзірлеген сауабы. «Расында, біз Саған бет бұрдық», яғни кемшіліктерімізді мойындап, барлық ісімізде Саған қайттық.

Алла Тағала: «Азабымды қалағаныма тигіземін», – деді. Бұл — бақытсыз болып, азапқа жеткізетін себептерге барғандарға қатысты. «Ал рақымым әр нәрсені қамтыды»: жоғарғы және төменгі әлемдегі ізгі мен бұзықтың, иманды мен кәпірдің бәрін. Алланың рақымы жетпеген, Оның кеңшілігі мен игілігі қамтымаған бірде-бір жаратылыс жоқ.

Алайда дүние мен ақырет бақытына жеткізетін ерекше рақымы баршаға бірдей емес. Сондықтан Алла: «Оны күнәлардың үлкені мен кішісінен сақтанатындарға, зекетті тиісті иелеріне беретіндерге және аяттарымызға иман келтіретіндерге жазамын», – деді. Алланың аяттарына иман келтірудің толықтығына олардың мағынасын танып, талаптарына сай амал ету де кіреді. Соның бірі — діннің негізі мен тармақтарында Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сырттай да, іштей де еру.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Әли ибн Әбу Талха Ибн Аббастан осы аяттың тәпсірі жайында былай жеткізген: «Алла Мұсаға өз қауымынан жетпіс ер кісіні таңдап алуды бұйырды. Ол жетпіс кісіні таңдап, Раббыларына дұға ету үшін оларды алып шықты. Олардың Аллаға айтқан дұғаларының арасында мына сөздер болды: “Уа, Алла! Бізге бұрын ешкімге бермегеніңді бере гөр әрі бізден кейін ешкімге берме!”

Алла олардың бұл дұғасын ұнатпады». (Мұса): «Раббым! Егер қаласаң, оларды да, мені де бұдан бұрын жоқ етер едің...» – деді.

әс-Судди былай деген: «Алла Мұсаға Исраил ұрпақтарынан бір топ кісіні алып келіп, бұзауға табынғандары үшін Одан кешірім сұрауды бұйырды әрі оларға келетін уақытты белгіледі. Мұса қауымынан өз көзімен көріп, жетпіс ер кісіні таңдады да, оларды кешірім сұрауға алып барды. Олар сол жерге жеткенде: “Уа, Мұса! Алланы ашық көрмейінше саған иман келтірмейміз.

Сен Онымен сөйлестің ғой, бізге Оны көрсет”, – деді. Сонда оларды найзағай ұрып, өлтірді. Мұса жылап, Аллаға дұға етіп: “Раббым! Исраил ұрпақтарына қайтып барғанда, олардың таңдаулыларын жоқ еткеніңді оларға не деп айтамын?” – деді.

(Мұса): “Раббым! Егер қаласаң, оларды да, мені де бұдан бұрын жоқ етер едің”, – деді».

Мұхаммед ибн Исхақ былай деген: «Мұса Исраил ұрпақтарынан ең жақсы жетпіс кісіні таңдап: “Аллаға барыңдар да, істегендерің үшін Оған тәубе етіңдер. Арттарыңда қалдырған қауымдарыңның тәубесін қабыл етуін сұраңдар. Ораза ұстаңдар, тазарындар әрі киімдеріңді тазалаңдар”, – деді. Оларды Раббысы белгілеген кездесуге Синай тауына алып шықты.

Мұса Раббысының рұқсатынсыз әрі Оның білдіруінсіз ол жерге бармайтын. Жетпіс кісі, маған жеткен мәлімет бойынша, бұйырылғанды орындап, Раббысымен кездесуге Мұсамен бірге шыққан соң, оған: “Бізге Раббымыздың сөзін еститіндей етіп сұра”, – деді. Ол: “Жарайды”, – деді. Мұса тауға жақындағанда, бұлт бағаны түсіп, тауды түгел басып қалды.

Мұса жақындап, бұлттың ішіне кірді де, қауымға: “Жақындаңдар”, – деді. Алла Мұсамен сөйлескен кезде оның маңдайында жарқыраған нұр пайда болатын, оны адам баласының ешқайсысы қарай алмайтын. Сондықтан Мұса мен олардың арасына перде қойылды. Қауым жақындап, ішке кіргенде сәждеге жығылып, Алланың Мұсамен сөйлесіп, оған: “Істе, істеме”, – деп әмір етіп, тыйым салғанын естіді.

Алла өз ісін аяқтаған соң, Мұсадан бұлт сейілді. Ол қауымына қайтып келді. Сонда олар: “Алланы ашық көрмейінше саған иман келтірмейміз”, – деді. Оларды найзағай — жер сілкінісі ұрып, жандары лезде шығып кетті де, бәрі өлді.

Мұса Раббысына жалбарынып, дұға етіп, Одан тіледі де: “Раббым! Егер қаласаң, оларды да, мені де бұдан бұрын жоқ етер едің. Олар ақылсыздық жасады. Артымда қалған Исраил ұрпақтарын да жоқ етеміз бе?” – деді».

Суфиян әс-Сәури Әбу Исхақтан, ол Умара ибн Абд әс-Сәләулиден, ол Әли ибн Әбу Талибтен (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте: «Мұса, Һарун, Шәбир және Шәббар жолға шығып, таудың етегіне келді. Һарун төсекке жатып, Алла Тағала оның жанын алды. Мұса Исраил ұрпақтарына қайтып келгенде, олар: “Һарун қайда?” – деп сұрады. Ол: “Алла Тағала оның жанын алды”, – деді.

Олар: “Сен оны өлтірдің! Сен оның көркем жаратылысы мен жұмсақ мінезіне қызғандың”, – немесе осыған ұқсас сөз айтты. Сонда Мұса: “Қалаған адамдарыңды таңдаңдар”, – деді. Олар жетпіс кісіні таңдады. Алла Тағаланың: “Мұса қауымынан жетпіс ер кісіні таңдады” дегені осы.

Олар Һарунға жеткенде: “Уа, Һарун! Сені кім өлтірді?” – деді. Ол: “Мені ешкім өлтірген жоқ, Алла менің жанымды алды”, – деді. Олар: “Уа, Мұса! Бүгіннен бастап саған қарсы келмейміз”, – деді. Сонда оларды жер сілкінісі ұстады».

Әли былай деді: «Мұса екі жағына жалтақтап: “Раббым! Егер қаласаң, оларды да, мені де бұдан бұрын жоқ етер едің. Ішіміздегі ақылсыздардың істегені үшін бізді жоқ етесің бе? Бұл — Сенің сынауың ғана. Онымен қалағаныңды адастырып, қалағаныңды тура жолға саласың”, – деді.

Сонда Алла оларды тірілтіп, бәрін пайғамбар етті». Бұл — өте тосын хабар. Умара ибн Абдты танымаймын. Шуғба да бұл хабарды Әбу Исхақтан, Бәну Сәлуылдан шыққан бір кісі арқылы Әлиден осыған ұқсас етіп жеткізген.

Ибн Аббас, Мүжәһид, Қатада және Ибн Журайж: «Оларды жер сілкінісі ұстауының себебі — қауымдары бұзауға табынған кезде олардан бөлінбеді әрі оларды бұдан тыймады», – деген. Бұл пікір Мұсаның: «Ішіміздегі ақылсыздардың істегені үшін бізді жоқ етесің бе?» деген сөзіне сай келеді.

«Бұл — Сенің сынауың ғана» дегені — сынау, тексеру және емтихан. Мұны Ибн Аббас, Сағид ибн Жубәйр, Әбу әл-Әлия, Рабиғ ибн Әнәс және бұрынғы әрі кейінгі ғалымдардың бірнешеуі айтқан. Мұның бұдан басқа мағынасы жоқ. Яғни, «барлық іс — Сенің ісің, үкім — Сенің үкімің.

Сен қалаған нәрсең болады. Қалағаныңды адастырып, қалағаныңды тура жолға саласың. Кімді адастырсаң, оны тура жолға салушы жоқ; кімді тура жолға салсаң, оны адастырушы жоқ. Сен бермегенге ешкім бере алмайды, ал бергеніңе ешкім тосқауыл бола алмайды.

Бүкіл билік те, үкім де Саған тән. Жаратылыс та, әмір де — Сенікі».

«Сен біздің иемізсің. Енді бізді кешір, бізге рақым ет. Сен кешірушілердің ең жақсысысың». «Ғафр» — күнәні жасыру және сол күнә үшін жазаламау. Кешіріммен қатар айтылған рақым дегеніміз — болашақта адамды сондай күнәға қайта түсірмеу.

«Сен кешірушілердің ең жақсысысың» дегені — күнәларды Сенен басқа ешкім кешірмейді.

«Бізге осы дүниеде және ақыретте жақсылық жаз». Дұғаның алғашқы бөлігі зиянды кетіруді сұраса, бұл бөлігі көзделген игілікке қол жеткізуді сұрайды. «Осы дүниеде және ақыретте жақсылық жаз» дегені — екі дүниеде де бізге жақсылықты міндетті әрі баянды ете гөр. Мұның тәпсірі «Бақара» сүресінде бұрын өткен.

«Расында, біз Саған бет бұрдық» дегені — тәубе етіп, Саған қайттық әрі Саған бойсұндық. Мұны Ибн Аббас, Сағид ибн Жубәйр, Мүжәһид, Әбу әл-Әлия, әд-Даххак, Ибраһим әт-Тәйми, әс-Судди, Қатада және басқа да бірнеше кісі айтқан. Бұл сөздің тілдік мағынасы да осындай. Ибн Жәрир былай деген: «Бізге Ибн Уәкиғ жеткізді, оған әкесі, оған Шәрик, оған Жәбир, оған Абдулла ибн Нәжи, ол Әлиден (Алла оған разы болсын) жеткізді: “Яһудилер «Расында, біз Саған бет бұрдық» дегендері үшін яһуди деп аталған”».

Мұндағы Жәбир — Жәбир ибн Язид әл-Жуғфи, ол әлсіз жеткізуші.

Алла Тағала Мұсаның: «Бұл — Сенің сынауың ғана» деген сөзіне жауап ретінде: «Азабымды қалағаныма тигіземін, ал рақымым әр нәрсені қамтыды. Оны тақуалық ететіндерге жазамын», – деді. Яғни, қалағанымды істеп, қалаған үкімімді шығарамын. Әр ісімде даналық пен әділдік бар.

Алла кемшіліктен пәк, Одан басқа құлшылыққа лайық тәңір жоқ.

«Рақымым әр нәрсені қамтыды» — қамтуы мен жалпылығы зор аят. Алла Аршты көтерушілер мен оның айналасындағылардың: «Раббымыз! Сенің рақымың мен білімің әр нәрсені қамтыды», – деп айтатынын хабарлаған аят та осыған ұқсас.

Имам Ахмад былай деді: Абдус-Самад бізге, әкесі бізге, әл-Журейри Әбу Абдулла әл-Жушаниден, ол Жундубтан — Абдулла әл-Бәжәлиден (Алла оған разы болсын) жеткізді: «Бір бәдәуи келіп, түйесін шөктіріп, тұсаулады да, Алла Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) артында намаз оқыды. Алла Елшісі намазын аяқтаған соң, түйесіне барып, тұсауын шешті де, мініп алып: “Уа, Алла! Маған және Мұхаммедке рақым ет, рақымымызға ешкімді ортақ етпе”, – деді. Сонда Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Сендер қайсысын адасқан деп ойлайсыңдар: оны ма, әлде түйесін бе?

Оның не айтқанын естімедіңдер ме?” – деді. Олар: “Иә”, – деді. Ол: “Рақымы кең нәрсені тарылттыңдар! Алла жүз рақым жаратты. Оның бір рақымын түсірді, сол арқылы жаратылыстар — жындар, адамдар мен жануарлар — бір-біріне мейірім танытады.

Қалған тоқсан тоғыз рақымды Өз құзырында сақтады. Қайсысы адасқан: ол ма, әлде түйесі ме?” – деді». Мұны Әбу Дәуіт Әли ибн Насрдан, ол Абдус-Самад ибн Абдулуаристен жеткізген.

Имам Ахмад тағы былай деді: Яхия ибн Сағид Сулайманнан, ол Әбу Усманнан, Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізді: «Расында, Алла Тағаланың жүз рақымы бар. Солардың біреуі арқылы жаратылыстар бір-біріне мейірім етеді; сол арқылы жабайы аңдар төлдеріне мейірім танытады. Ал қалған тоқсан тоғызын Қиямет күніне қалдырды». Бұл хадисті тек Муслим ғана келтірген.

Ол Сулайманның — Сулайман ибн Тарханың — және Дәуіт ибн Әбу Һиндтің риуаятымен, екеуі де Әбу Усманнан — оның есімі Абдуррахман ибн Мәл — ол Сәлман әл-Фарисиден, Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізген.

Имам Ахмад былай деді: Аффан бізге, Хаммад оған, Асим ибн Бәһдала оған, Әбу Салих оған, Әбу Һурайра Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізді: «Алланың жүз рақымы бар. Оның тоқсан тоғызы Өзінде, сендерге біреуін берді. Сол арқылы жындар, адамдар және басқа жаратылыстар бір-біріне рақым етеді. Қиямет күні оны да Өз құзырына қайтарады». Бұл нұсқаны осы жолмен тек Ахмад жеткізген.

Ахмад тағы былай деді: Аффан бізге, Абдулуахид оған, әл-Ағмаш оған, Әбу Салих оған, Әбу Сағид Алла Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Алланың жүз рақымы бар. Ол олардың бір бөлігін жаратылыстар арасында үлестірді. Сол арқылы адамдар, жабайы аңдар мен құстар бір-біріне мейірім етеді», – дегенін жеткізді. Мұны Ибн Мәжа да Әбу Муғәуиядан, ол әл-Ағмаштан осыған ұқсас етіп риуаят еткен.

Хафиз Әбу әл-Қасым әт-Табарани былай деді: Мұхаммед ибн Усман ибн Әбу Шәйба бізге, Ахмад ибн Юнус оған, Сағд Әбу Ғайлан әш-Шәйбани оған, Хаммад ибн Әбу Сүлейман оған, Ибраһим оған, Силә ибн Зуфәр оған, Хузайфа ибн әл-Йаман (Алла оған разы болсын) Алла Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізді: «Жаным қолында болғанмен ант етемін, дініндегі пасық адам да, тұрмысындағы ақымақ адам да Жәннатқа кіреді. Жаным қолында болғанмен ант етемін, күнәлары үшін тозақта күйдірілген адам да Жәннатқа кіреді.

Жаным қолында болғанмен ант етемін, Қиямет күні Алла сондай кешірім жасайды, одан үміттеніп, Ібіліс те мойнын созады». Бұл өте тосын хадис, ал Сағдты танымаймын.

«Оны тақуалық ететіндерге жазамын» деген аяттағы мағына: рақымымның оларға жетуін Өз кеңшілігім әрі игілігім ретінде міндетті етемін. Алла Тағаланың: «Раббыларың рақым етуді Өз мойнына жазды», – деген сөзі де осыған ұқсас.

«Тақуалық ететіндерге» дегені — ширк пен үлкен күнәлардан сақтанатын Мұхаммедтің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үмбеті.

«Зекет береді» дегенді кейбіреулер нәпсіні тазарту деп, енді біреулер мал-мүліктің зекеті деп түсіндірген. Аят меккелік болғандықтан, оның осы екі мағынаны да қамтуы мүмкін. «Аяттарымызға иман келтіреді» дегені — оларды шын деп қабылдайды.

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың «Мұса қауымын таңдады» дегені — өз қауымының арасынан таңдады. Сөйлемде жалғаулық әрпі түсірілгендіктен, «өз қауымынан» деген мағынада тұр.

«Белгіленген уақытымызға жетпіс ер кісі» деген сөз жетпіс адамның бәрі бұзауға табынбағанына дәлел болады. әс-Судди былай деді: «Алла Тағала Мұсаға бұзауға табынғандары үшін Одан кешірім сұрауға Исраил ұрпақтарынан бір топ кісіні алып келуді бұйырды. Мұса қауымынан жетпіс ер кісіні таңдады. Олар сол жерге жеткенде: “Саған иман келтірмейміз, Алланы ашық көрмейінше”, – деді. Сонда оларды найзағай ұрып, өлтірді».

Ибн Исхақ: «Мұса оларды өздері істеген ісі үшін тәубе етуге және арттарында қалдырған қауымдарының тәубесін қабыл етуін сұрауға таңдады», – деді. Бұл олардың бәрі бұзауға табынғанын білдіреді.

Қатада, Ибн Журайж және Мұхаммед ибн Қағб: «Оларды жер сілкінісі ұстауының себебі — қауымдары бұзауға табынған кезде олардан бөлінбеді, жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыймады», – деген. Ибн Аббас: «“Уа, Мұса! Алланы ашық көрмейінше саған иман келтірмейміз”, – деп айтқан, содан кейін найзағай ұрған жетпіс кісі Бақара сүресінің 55-аятында аталғандар еді; олар жер сілкінісі ұстаған жетпіс кісіден бұрын болған. Алла Тағала Мұсаға өз қауымынан жетпіс ер кісіні таңдауды бұйырғанда, Мұса оларды таңдап, Раббыларына дұға етуге алып шықты.

Олардың Аллаға айтқан дұғаларының арасында: “Уа, Алла! Бізге бұрын ешкімге бермегеніңді бере гөр әрі бізден кейін ешкімге берме”, – деген сөз болды. Алла олардың бұл дұғасын ұнатпай, жер сілкінісіне ұшыратты», – деді.

Уәһб: «Жер сілкінісі дыбыс емес еді. Әлгі қауым сол айбынды көргенде қалтырап, дірілдеп, буындары ажырап кете жаздағандай болды. Мұса олардың күйін көріп, жандары шығып кете ме деп қорықты. Олардың қайтыс болуына қатты қамығып еді.

Олар жақсылық жолындағы көмекшілері, айтқанын тыңдап, оған мойынсұнатын адамдар болатын. Сол кезде Мұса дұға етіп, жылап, Раббысына жалбарынды. Алла олардың дірілін тоқтатты, олар тынышталып, Раббыларының сөзін естіді», – деген.

Алла Тағаланың «Раббым! Егер қаласаң, оларды да, мені де бұдан бұрын жоқ етер едің» дегеніндегі «оларды» — бұзауға табынғаны үшін, «мені» дегені — Мысырлықты өлтіргені үшін.

«Ішіміздегі ақылсыздардың істегені үшін бізді жоқ етесің бе?» дегені — бұзауға табынғандар. Мұса олардың бұзауды тәңір тұтқаны үшін жазаланғанын ойлап, осы сөзді сұрақ түрінде айтты. Әл-Мубаррад: «“Ішіміздегі ақылсыздардың істегені үшін бізді жоқ етесің бе?”

дегені — мейірім сұрап, “Бізді жоқ етпе” деген өтініш», – деді. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) Алланың күнә жасағанның күнәсі үшін өзгені жазалаудан әлдеқайда әділ екенін білді.

«Бұл — Сенің сынауың ғана» дегені — ақылсыздар түскен сынақ пен тексеру. Сен сол арқылы бір қауымды адастырдың, олар сынаққа түсті; ал бір қауымды тура жолға салдың әрі дініңде берік қалуына мүмкіндік бердің. «Сөйтіп, онымен қалағаныңды адастырып, қалағаныңды тура жолға саласың. Сен біздің иемізсің» дегендегі «қорғаушымыз әрі сақтаушымызсың» деген мағынада.

«Енді бізді кешір, бізге рақым ет. Сен кешірушілердің ең жақсысысың» деді.

«Бізге жаз» дегені — біз үшін міндетті ет. «Осы дүниеде жақсылық» дегені — нығмет пен амандық. «Ақыретте де» — ақыретте. «Жақсылық» дегені — кешірім мен Жәннат. «Расында, біз Саған бет бұрдық» дегені — Саған тәубе еттік.

Алла Тағала: «Азабымды жаратылыстарымның қалағанына тигіземін, ал рақымым әр нәрсені қамтыды», – деді. Яғни, рақымым барлық нәрсені қамтыған. Хасан мен Қатада: «Дүниеде Оның рақымы ізгіні де, бұзықты да қамтыды, ал Қиямет күні рақым тек тақуаларға арналады», – деген. Атия әл-Ауфи: «Рақымы әр нәрсені қамтыды, бірақ тақуалардан басқасына ол міндетті түрде беріле бермейді.

Кәпірге ризық беріледі және Алланың рақымы кең болғандықтан, мүміндердің арқасында оның басына түсетін кейбір нәрселер одан қайтарылады. Ол сол рақымның ішінде өмір сүреді. Ақыретке жеткенде рақым тек мүміндерге арналады. Бұл өзге біреудің шамымен жарық алып, шам иесі оны алып кеткен адамға ұқсайды», – деді.

Ибн Аббас (Алла ол екеуіне разы болсын), Қатада және Ибн Журайж: «“Рақымым әр нәрсені қамтыды” деген аят түскенде, Ібіліс: “Мен де сол нәрселердің қатарындамын”, – деді. Сонда Алла Тағала: “Оны тақуалық ететіндерге, зекет беретіндерге және аяттарымызға иман келтіретіндерге жазамын”, – деді. Яһудилер мен христиандар да осы рақымға үміттеніп: “Біз тақуалық етеміз, иман келтіреміз әрі зекет береміз”, – деді. Сонда Алла оны осы үмбетке арнап, былай деді…»