Ìdáríjì àti Àánú fún Àwọn Ènìyàn

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Nígbà tí àwọn ọmọ Ísírẹ́lì ronúpìwàdà tí wọ́n sì padà sí ọgbọ́n wọn, Mùsà yan ọkùnrin àádọ́rin lára wọn, àwọn tó dára jù lọ nínú wọn, kí wọ́n lè bẹ̀bẹ̀ fún àwọn ènìyàn wọn lọ́dọ̀ Olúwa wọn. Ọlọ́run sì yàn àkókò kan fún wọn láti wá síbẹ̀. Nígbà tí wọ́n dé ibẹ̀, wọ́n sọ pé: “Mùsà, fi Ọlọ́run hàn wá ní gbangba.” Nípa bẹ́ẹ̀, wọ́n gbójúgbóyà gan-an sí Ọlọ́run, wọ́n sì hùwà àìbọ̀wọ̀ sí I. Ìmìtìtì ilẹ̀ sì bá wọn, wọ́n ṣubú lulẹ̀, wọ́n sì kú.

Mùsà (ìkẹ́ Ọlọ́run máa bá a) kò dẹ́kun láti fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́run, láti jọ́sìn Rẹ̀ tọkàntọkàn, ó sì ń sọ pé: “Olúwa mi, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú kí wọ́n tó wá síbí, kí wọ́n sì wà ní ipò tí wọ́n ti lè bẹ̀bẹ̀ fún àwọn ènìyàn wọn. Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ lára wa ṣe?” Ìyẹn ni pé, àwọn tí òye wọn kéré, tí ìrònú wọn sì jẹ́ ti aláìgbọ́n. Mùsà fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́run, ó sì tọrọ àforíjì fún wọn.

Ó ṣàlàyé pé àwọn tó gbójúgbóyà sí Ọlọ́run kò ní ọgbọ́n tó pé tó lè dá wọn dúró kúrò nínú ohun tí wọ́n sọ àti ohun tí wọ́n ṣe. Ó tún ṣàlàyé pé ìdánwò kan ṣẹlẹ̀ sí wọn, èyí tó lè mú kí ènìyàn ṣàníyàn, kí ó sì bẹ̀rù pé ìgbàgbọ́ òun yóò bàjẹ́. Nítorí náà, ó sọ pé: “Kò jẹ́ nǹkan mìíràn bí kò ṣe ìdánwò Rẹ; O fi í ṣìnà ẹni tí O bá fẹ́, O sì fi í tọ́ ẹni tí O bá fẹ́ sí ọ̀nà. Ìwọ ni Olùṣọ́ wa; nítorí náà, dáríjì wá, kí O sì ṣàánú fún wa.

Ìwọ sì ni ẹni tó dára jù lọ láti dáríjì.” Ìyẹn ni pé, Ìwọ ni ẹni tó dára jù lọ nínú àwọn tó ń dáríjì, Ìwọ sì ni ẹni tó yẹ jù lọ láti ṣàánú, ẹni tó ṣe ọ̀làwọ́ jù lọ nínú àwọn tó ń fúnni tí wọ́n sì ń fi oore ṣe.

Ó dà bí ẹni pé Mùsà (ìkẹ́ Ọlọ́run máa bá a) ń sọ pé: “Olúwa mi, ohun àkọ́kọ́ tí gbogbo wa ń wá ni láti máa ṣègbọràn sí Ọ àti láti ní ìgbàgbọ́ nínú Rẹ. Ẹni tí Ọ fún ní òye àti ìtọ́sọ́nà, tí ó sì dúró ṣinṣin lórí ìtọ́sọ́nà tí O fi fún un, yóò máa bá a lọ ní títọ́. Ṣùgbọ́n ẹni tí òye rẹ̀ kéré, tí ìrònú rẹ̀ sì jẹ́ ti aláìgbọ́n, tí ìdánwò sì fà á kúrò lójú ọ̀nà, òun ni ó ṣe ohun tó ṣe, nítorí àwọn ìdí méjèèjì wọ̀nyẹn. Síbẹ̀síbẹ̀, Ìwọ ni Aláàánú jù lọ nínú àwọn aláàánú, àti ẹni tó dára jù lọ láti dáríjì.

Nítorí náà, dáríjì wá, kí O sì ṣàánú fún wa.” Ọlọ́run sì dáhùn ẹ̀bẹ̀ rẹ̀, Ó jí wọn dìde lẹ́yìn ikú wọn, Ó sì dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wọn jì wọ́n.

Mùsà tún sọ nínú ìparí ẹ̀bẹ̀ rẹ̀ pé: “Kí O sì kọ oore kan fún wa nínú ayé yìí”—ìyẹn ni ìmọ̀ tó ń ṣe àǹfààní, ìpèsè tó gbòòrò, àti iṣẹ́ rere; “àti nínú Ọ̀run” — ìyẹn ni èrè tí Ọlọ́run ti pèsè fún àwọn olùfẹ́ Rẹ̀ tí wọ́n jẹ́ olódodo. “Dájúdájú, a ti ronúpìwàdà, a sì ti padà sọ́dọ̀ Rẹ,” ìyẹn ni pé, a ti padà sọ́dọ̀ Rẹ̀, a jẹ́wọ́ àìpé wa, a sì ń yíjú sí Ọ nínú gbogbo ọ̀ràn wa.

Ọlọ́run Gíga Jùlọ sọ pé: “Ìyà Mi ni Mo fi ń kọlu ẹni tí Mo bá fẹ́,” nínú àwọn tí kò láyọ̀ tí wọ́n sì ń ṣe ohun tó ń fa ìyà; “àánú Mi sì ti bo ohun gbogbo.” Ó bo gbogbo ohun tó wà ní ayé òkè àti ní ayé ìsàlẹ̀, olódodo àti abẹ́ṣẹ̀, onígbàgbọ́ àti aláìgbàgbọ́. Kò sí ẹ̀dá kankan tí àánú Ọlọ́run kò dé ọ̀dọ̀ rẹ̀, tí oore àti ìfẹ́ rere Rẹ̀ kò sì bo. Ṣùgbọ́n àánú pàtàkì tó ń mú ayọ̀ ayé àti ti Ọ̀run wá kì í ṣe ti gbogbo ènìyàn.

Nítorí náà, Ọlọ́run sọ nípa rẹ̀ pé: “Èmi yóò kọ ọ́ fún àwọn tó ń bẹ̀rù Ọ,” tí wọ́n ń yẹra fún àwọn ẹ̀ṣẹ̀, kéékèèké àti ńlá; “àwọn tó sì ń fún àwọn tó lẹ́tọ̀ọ́ ní Zakāh dandan; àti àwọn tó ní ìgbàgbọ́ nínú àwọn àyah Wa.” Apá kan péré tí ó wà nínú ìgbàgbọ́ pípé nínú àwọn àyah Ọlọ́run ni mímọ ìtumọ̀ wọn àti ṣíṣe ohun tí wọ́n ń béèrè. Èyí tún ní títẹ̀lé Anábì (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) ní gbangba àti ní ìkọ̀kọ̀, nínú àwọn ìpìlẹ̀ ẹ̀sìn àti àwọn ẹ̀ka rẹ̀.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ali ibn Abi Talhah sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ìtumọ̀ àyah yìí pé: Ọlọ́run pàṣẹ fún Mùsà pé kó yan ọkùnrin àádọ́rin lára àwọn ènìyàn rẹ̀. Ó yan ọkùnrin àádọ́rin, ó sì mú wọn lọ síta kí wọ́n lè bẹ̀bẹ̀ lọ́dọ̀ Olúwa wọn. Lára ohun tí wọ́n bẹ Ọlọ́run fún ni pé: “Ọlọ́run wa, fún wa ní ohun tí O kò tíì fún ẹnikẹ́ni ṣáájú wa, má sì fún ẹnikẹ́ni lẹ́yìn wa ní irú rẹ̀.” Ọlọ́run kò fẹ́ràn irú ẹ̀bẹ̀ yìí láti ọ̀dọ̀ wọn.

Nípa ọ̀rọ̀ náà, “Olúwa mi, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú mi àti èmi náà,” àti ìyókù àyah náà, al-Suddī sọ pé: Ọlọ́run pàṣẹ fún Mùsà pé kó mú àwọn ènìyàn kan lára àwọn ọmọ Ísírẹ́lì wá sọ́dọ̀ Rẹ̀, kí wọ́n lè tọrọ àforíjì lọ́wọ́ Rẹ̀ nítorí jíjọ́sìn ọmọ màlúù. Ọlọ́run sì yàn àkókò kan fún wọn. Mùsà yan ọkùnrin àádọ́rin lára àwọn ènìyàn rẹ̀, àwọn tó yanilẹ́nu, ó sì mú wọn lọ kí wọ́n lè tọrọ àforíjì. Nígbà tí wọ́n dé ibẹ̀, wọ́n sọ pé: “A kì yóò gbà ọ́ gbọ́, Mùsà, títí a ó fi rí Ọlọ́run ní gbangba, nítorí ìwọ bá A sọ̀rọ̀; nítorí náà, fi í hàn wá.”

Mánàmáná sì kọlu wọn, wọ́n sì kú. Mùsà dúró, ó ń sunkún, ó sì ń bẹ Ọlọ́run pé: “Olúwa, kí ni màá sọ fún àwọn ọmọ Ísírẹ́lì nígbà tí mo bá pàdé wọn, níwọ̀n bí O ti pa àwọn ẹni rere jù lọ lára wọn run?”

Nípa ọ̀rọ̀ náà, “Olúwa mi, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú mi àti èmi náà,” Muhammad ibn Isḥāq sọ pé: Mùsà yan àwọn ẹni rere jù lọ lára àwọn ọmọ Ísírẹ́lì, ó sì sọ fún wọn pé: “Ẹ lọ sọ́dọ̀ Ọlọ́run, kí ẹ ronúpìwàdà sí I nítorí ohun tí ẹ ṣe; kí ẹ sì bẹ̀ Ẹ́ pé kó gba ìrònúpìwàdà àwọn tí ẹ fi sílẹ̀ lẹ́yìn yín lára àwọn ènìyàn yín. Ẹ gbààwẹ̀, ẹ wẹ ara yín mọ́, kí ẹ sì sọ aṣọ yín di mímọ́.” Ó kó wọn lọ sí Òkè Sínáì fún àkókò tí Olúwa rẹ̀ ti yàn fún un. Mùsà kì í lọ sí ọ̀dọ̀ Ọlọ́run bí kò ṣe pẹ̀lú àṣẹ àti ìmọ̀ Rẹ̀.

Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ fún mi, nígbà tí àwọn àádọ́rin náà ṣe ohun tí Mùsà pàṣẹ fún wọn, tí wọ́n sì bá a lọ láti lọ pàdé Olúwa rẹ̀, wọ́n sọ fún Mùsà pé: “Bẹ Ọlọ́run pé kí a lè gbọ́ ọ̀rọ̀ Olúwa wa.” Ó sọ pé: “Màá ṣe bẹ́ẹ̀.” Nígbà tí Mùsà sún mọ́ òkè náà, òpó àwọsánmà kan bo gbogbo òkè náà. Mùsà sún mọ́ ọn, ó sì wọ inú àwọsánmà náà; ó sọ fún àwọn ènìyàn náà pé: “Ẹ sún mọ́ ọn.”

Nígbà tí Ọlọ́run bá Mùsà sọ̀rọ̀, ìmọ́lẹ̀ dídán kan máa ń tàn lójú Mùsà, tí kò sí èyíkéyìí nínú àwọn ọmọ Ádámù tó lè wò ó; nítorí náà, a fi aṣọ ìbòjú bo ìmọ́lẹ̀ náà. Àwọn ènìyàn náà sún mọ́ ọn, nígbà tí wọ́n wọlé, wọ́n wólẹ̀, wọ́n sì gbọ́ Ọlọ́run tó ń bá Mùsà sọ̀rọ̀, tó ń pàṣẹ fún un, tó sì ń kọ̀ ọ́ lẹ́kun pé: “Ṣe èyí; má ṣe èyí.” Nígbà tí Ọlọ́run parí ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pẹ̀lú Mùsà, àwọsánmà náà kúrò lórí Mùsà. Ó yíjú sí àwọn ènìyàn náà, wọ́n sì sọ fún un pé: “A kì yóò gbà ọ́ gbọ́ títí a ó fi rí Ọlọ́run ní gbangba.”

Mánàmáná—ìyẹn ni ìjì líle—kọlu wọn, ẹ̀mí wọn sì jáde, gbogbo wọn sì kú. Mùsà dúró, ó ń rọ Olúwa rẹ̀, ó ń bẹ Ẹ́, ó sì ń tọrọ ojú rere Rẹ̀, ó ń sọ pé: “Olúwa mi, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú mi àti èmi náà.” Ó tún sọ pé: “Wọ́n hùwà bí aláìgbọ́n; ṣé a ó pa àwọn ọmọ Ísírẹ́lì tó ṣẹ́ kù lẹ́yìn mi run ni?”

Sufyān al-Thawri sọ pé: Abū Isḥāq sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ ‘Amārah ibn ‘Abd al-Saluli, láti ọ̀dọ̀ ‘Ali ibn Abī Ṭālib (Ọlọ́run yọ́nú sí i), tó sọ pé: Mùsà, Hārūn, Shabbar àti Shabbir lọ sí ẹsẹ̀ òkè kan. Hārūn dùbúlẹ̀ sórí ibùsùn, Ọlọ́run Olódùmarè sì gba ẹ̀mí rẹ̀. Nígbà tí Mùsà padà sọ́dọ̀ àwọn ọmọ Ísírẹ́lì, wọ́n béèrè pé: “Níbo ni Hārūn wà?” Ó sọ pé: “Ọlọ́run Olódùmarè ti gba ẹ̀mí rẹ̀.”

Wọ́n sọ pé: “Ìwọ ló pa á; ìwọ ń ṣe ìlara wa nítorí ìwà tútù rẹ̀ àti ìwà pẹ̀lẹ́ rẹ̀”—tàbí ọ̀rọ̀ tó jọ èyí. Mùsà sọ pé: “Ẹ yan ẹnikẹ́ni tí ẹ bá fẹ́.” Wọ́n yan ọkùnrin àádọ́rin. Ìdí nìyẹn tí Ọlọ́run fi sọ pé: “Mùsà sì yan ọkùnrin àádọ́rin lára àwọn ènìyàn rẹ̀.”

Nígbà tí wọ́n dé ọ̀dọ̀ Hārūn, wọ́n béèrè pé: “Hārūn, ta ni ó pa ọ́?” Ó sọ pé: “Kò sí ẹni tó pa mí; Ọlọ́run ni Ó gba ẹ̀mí mi.” Wọ́n sọ pé: “Mùsà, a kì yóò tún ṣàìgbọ́ràn mọ́ láti òní lọ.” Mùsà sọ pé: “Ìmìtìtì ilẹ̀ sì bá wọn.”

Mùsà bẹ̀rẹ̀ sí í yí ká sí ọ̀tún àti sí òsì, ó sì sọ pé: “Olúwa, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú mi àti èmi náà. Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ lára wa ṣe? Kò jẹ́ nǹkan mìíràn bí kò ṣe ìdánwò Rẹ; O fi í ṣìnà ẹni tí O bá fẹ́, O sì fi í tọ́ ẹni tí O bá fẹ́ sí ọ̀nà.” Ọlọ́run jí wọn dìde, Ó sì sọ gbogbo wọn di àwọn wòlíì.

Ìròyìn yìí ṣàjèjì gan-an; mi ò mọ ‘Amārah ibn ‘Abd. Shu‘bah tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ ọkùnrin kan lára àwọn ọmọ Sulul, láti ọ̀dọ̀ ‘Ali, ó sì sọ ìtàn náà.

Ibn ‘Abbās, Mujāhid, Qatādah àti Ibn Jurayj sọ pé ìmìtìtì ilẹ̀ bá wọn nítorí wọn kò yà ara wọn sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn wọn nígbà tí wọ́n ń jọ́sìn ọmọ màlúù; wọn kò sì kìlọ̀ fún wọn. Ìtumọ̀ yìí bá ọ̀rọ̀ Mùsà mu pé: “Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ lára wa ṣe?” àti ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Kò jẹ́ nǹkan mìíràn bí kò ṣe ìdánwò Rẹ.” Ìyẹn ni pé, ìdánwò àti àyẹ̀wò Rẹ.

Ibn ‘Abbās, Sa‘īd ibn Jubayr, Abū al-‘Āliyah, Rabī‘ ibn Anas àti ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ ìran àtijọ́ àti ti ìgbà tó tẹ̀lé wọn ló sọ bẹ́ẹ̀. Kò sì sí ìtumọ̀ mìíràn fún un ju èyí lọ: “Kò sí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ bí kò ṣe nípasẹ̀ àṣẹ Rẹ, ìdájọ́ sì jẹ́ Tirẹ nìkan. Ohun tí O bá fẹ́ ni yóò ṣẹlẹ̀. O ń ṣìnà ẹni tí O bá fẹ́, O sì ń tọ́ ẹni tí O bá fẹ́ sí ọ̀nà.

Kò sí ẹni tó lè tọ́ ẹni tí O bá ṣìnà sí ọ̀nà; kò sí ẹni tó lè ṣìnà ẹni tí O bá tọ́ sí ọ̀nà. Kò sí ẹni tó lè fúnni ní ohun tí O kọ̀ láti fún, kò sì sí ẹni tó lè dá ohun tí O fúnni dúró. Ìjọba gbogbo jẹ́ Tirẹ, ìdájọ́ gbogbo sì jẹ́ Tirẹ; ìwọ ni Ẹlẹ́dàá àti Alákòóso.”

Nípa ọ̀rọ̀ náà, “Ìwọ ni Olùṣọ́ wa; nítorí náà, dáríjì wá, kí O sì ṣàánú fún wa, Ìwọ sì ni ẹni tó dára jù lọ láti dáríjì,” ìdáríjì túmọ̀ sí fífi ẹ̀ṣẹ̀ pamọ́ àti jíjẹ́ kí ẹni náà má jìyà nítorí ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀. Nígbà tí a bá darukọ àánú lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìdáríjì, àánú túmọ̀ sí pé kí Ọlọ́run má jẹ́ kí ẹni náà tún dá irú ẹ̀ṣẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ́jọ́ iwájú. “Ìwọ sì ni ẹni tó dára jù lọ láti dáríjì,” ìyẹn ni pé, Ìwọ nìkan ló ń dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ jì.

“Dáríjì wa, kí O sì kọ oore fún wa nínú ayé yìí àti nínú Ọ̀run”: apá àkọ́kọ́ nínú ẹ̀bẹ̀ náà jẹ́ láti lé ohun búburú kúrò; èyí sì jẹ́ láti rí ohun tí a ń fẹ́ gbà. “Kí O sì kọ oore fún wa nínú ayé yìí àti nínú Ọ̀run,” ìyẹn ni pé, fi oore múlẹ̀ fún wa nínú àwọn méjèèjì. A ti ṣàlàyé ìtumọ̀ èyí tẹ́lẹ̀ nínú Sūrah al-Baqarah.

“Dájúdájú, a ti ronúpìwàdà, a sì ti padà sọ́dọ̀ Rẹ,” ìyẹn ni pé, a ti ronúpìwàdà, a sì ti padà àti yíjú sí Ọ. Ibn ‘Abbās, Sa‘īd ibn Jubayr, Mujāhid, Abū al-‘Āliyah, al-Ḍaḥḥāk, Ibrāhīm al-Taymī, al-Suddī, Qatādah àti àwọn míì sọ bẹ́ẹ̀. Èyí sì ni ìtumọ̀ rẹ̀ nínú èdè. Ibn Jarīr sọ pé: Ibn Wakī‘ sọ fún wa, ó ní: Bàbá mi sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Sharīk, láti ọ̀dọ̀ Jābir, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn Najī, láti ọ̀dọ̀ ‘Ali (Ọlọ́run yọ́nú sí i), tó sọ pé: “A ń pè wọ́n ní Júù nítorí pé wọ́n sọ pé: ‘A ti ronúpìwàdà, a sì ti padà sọ́dọ̀ Rẹ.’”

Jābir yìí ni Jābir ibn Yazīd al-Ju‘fi, ẹni tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀ lé.

Ọlọ́run dá Mùsà lóhùn nípa ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Kò jẹ́ nǹkan mìíràn bí kò ṣe ìdánwò Rẹ,” Ó sì sọ pé: “Ìyà Mi ni Mo fi ń kọlu ẹni tí Mo bá fẹ́, àánú Mi sì ti bo ohun gbogbo. Èmi yóò kọ ọ́ fún àwọn tó ń bẹ̀rù.” Ìyẹn ni pé: Mo ń ṣe ohun tí Mo bá fẹ́, Mo sì ń ṣe ìdájọ́ gẹ́gẹ́ bí ìfẹ́ Mi; ọgbọ́n àti ìdájọ́ òdodo wà nínú gbogbo ohun tí Mo ń ṣe. Ọlọ́run ga ju àìpé lọ; kò sí ọlọ́run mìíràn àyàfi Òun.

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé “àánú Mi sì ti bo ohun gbogbo” jẹ́ àyah tó gbòòrò tó sì kún gbogbo nǹkan, gẹ́gẹ́ bí ìròyìn Rẹ̀ nípa àwọn tó ń gbé ‘Arsh àti àwọn tó yí i ká, pé wọ́n ń sọ pé: “Olúwa wa, O ti fi àánú àti ìmọ̀ bo ohun gbogbo.” Imām Aḥmad sọ pé: ‘Abd al-Ṣamad sọ fún wa, bàbá mi sọ fún wa, al-Jurayrī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Abdullāh al-Jushamī, ẹni tó sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Jundub—ìyẹn Jundub ibn ‘Abdullāh al-Bajalī (Ọlọ́run yọ́nú sí i)—tó sọ pé: Ará Bedouin kan dé, ó sọ ràkúnmí rẹ̀ kalẹ̀, ó dè é, ó sì gbàdúrà lẹ́yìn Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a).

Nígbà tí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run parí àdúrà, ọkùnrin náà lọ sí ọ̀dọ̀ ràkúnmí rẹ̀, ó tú okùn rẹ̀, ó gun orí rẹ̀, ó sì ké pé: “Ọlọ́run, ṣàánú fún èmi àti Muhammad, má sì fi ẹnikẹ́ni mìíràn sínú àánú wa.” Òjíṣẹ́ Ọlọ́run sọ pé: “Èwo ni ẹ̀yin rò pé ó ṣìnà jù, ọkùnrin yìí tàbí ràkúnmí rẹ̀? Ṣé ẹ kò gbọ́ ohun tó sọ?” Wọ́n sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.”

Ó sọ pé: “Ó ti dí àánú tó gbòòrò mọ́lẹ̀. Ọlọ́run Olódùmarè dá ọgọ́rùn-ún àánú, Ó sọ àánú kan kalẹ̀, èyí tí àwọn ẹ̀dá fi ń ṣàánú ara wọn—àwọn jinni, ènìyàn àti ẹranko; Ó sì fi àádọ́rùn-ún-dín-lọ́gọ́rùn-ún àánú tó kù sí ọ̀dọ̀ Rẹ̀. Ẹwo ni ẹ̀yin rò pé ó ṣìnà jù, ọkùnrin náà tàbí ràkúnmí rẹ̀?” Abū Dāwūd ló tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Ali ibn Naṣr, láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Ṣamad ibn ‘Abd al-Wārith.

Imām Aḥmad tún sọ pé: Yaḥyā ibn Sa‘īd sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Uthmān, láti ọ̀dọ̀ Anábì (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a), tó sọ pé: “Ọlọ́run Olódùmarè ní ọgọ́rùn-ún àánú. Ọ̀kan nínú wọn ni àwọn ẹ̀dá fi ń ṣàánú ara wọn; nípasẹ̀ rẹ̀ ni àwọn ẹranko igbó fi ń ní ìfẹ́ sí àwọn ọmọ wọn. Ó sì fi àádọ́rùn-ún-dín-lọ́gọ́rùn-ún àánú tó kù sí ọjọ́ Àjíǹde.” Muslim nìkan ló ròyìn rẹ̀.

Ó gbà á láti ọ̀dọ̀ Sulaymān—ìyẹn Sulaymān ibn Ṭarkhān—àti Dāwūd ibn Abī Hind, àwọn méjèèjì láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Uthmān—orúkọ rẹ̀ ni ‘Abd al-Raḥmān ibn Mill—láti ọ̀dọ̀ Salmān al-Fārisī, láti ọ̀dọ̀ Anábì (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a).

Imām Aḥmad sọ pé: ‘Affān sọ fún wa, Ḥammād sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Āṣim ibn Bahdalah, láti ọ̀dọ̀ Abū Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, pé Anábì (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: “Ọlọ́run ní ọgọ́rùn-ún àánú; àádọ́rùn-ún-dín-lọ́gọ́rùn-ún wà lọ́dọ̀ Rẹ̀, Ó sì fi ọ̀kan sí ọ̀dọ̀ yín, tí ẹ fi ń ṣàánú ara yín—láàárín àwọn jinni, ènìyàn àti gbogbo ẹ̀dá. Ní ọjọ́ Àjíǹde, Ọlọ́run yóò da àánú yẹn padà mọ́ àwọn tó kù.” Aḥmad nìkan ló ròyìn rẹ̀ ní ọ̀nà yìí.

Aḥmad sọ pé: ‘Affān sọ fún wa, ‘Abd al-Wāḥid sọ fún wa, al-A‘mash sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ Abū Sa‘īd, tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run sọ pé: “Ọlọ́run ní ọgọ́rùn-ún àánú; Ó pín ọ̀kan lára wọn fún gbogbo ẹ̀dá, tí àwọn ènìyàn fi ń ṣàánú ara wọn, àwọn ẹranko igbó àti àwọn ẹyẹ sì fi ń ṣàánú.” Ibn Mājah tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū Mu‘āwiyah, láti ọ̀dọ̀ al-A‘mash.

Al-Ḥāfidh Abū al-Qāsim al-Ṭabarānī sọ pé: Muhammad ibn ‘Uthmān ibn Abī Shaybah sọ fún wa, Aḥmad ibn Yūnus sọ fún wa, Sa‘d Abū Ghaylān al-Shaybānī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Ḥammād ibn Abī Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ Ṣilah ibn Zufar, láti ọ̀dọ̀ Ḥudhayfah ibn al-Yamān (Ọlọ́run yọ́nú sí i), tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run sọ pé: “Mo fi Ẹni tí ẹ̀mí mi wà lọ́wọ́ Rẹ̀ búra, pé ẹni tó jẹ́ aláìgbọràn nínú ẹ̀sìn rẹ̀, tó sì jẹ́ òmùgọ̀ nínú ọ̀ràn ìgbésí ayé rẹ̀, yóò wọ Ọgbà. Mo fi Ẹni tí ẹ̀mí mi wà lọ́wọ́ Rẹ̀ búra, pé ẹni tí iná ti sun run nítorí ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ yóò wọ Ọgbà.

Mo fi Ẹni tí ẹ̀mí mi wà lọ́wọ́ Rẹ̀ búra, pé Ọlọ́run yóò dáríjì ní ọjọ́ Àjíǹde pẹ̀lú ìdáríjì tó tóbi débi pé Iblīs yóò na ọrùn rẹ̀ sókè ní ìrètí pé ìdáríjì náà yóò dé ọ̀dọ̀ òun.” Ḥadīth yìí ṣàjèjì gan-an; mi ò mọ Sa‘d yìí.

Nípa ọ̀rọ̀ náà, “Èmi yóò kọ ọ́ fún àwọn tó ń bẹ̀rù,” àti ìyókù àyah náà, ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: Nínú oore àti ìfẹ́ rere Mi ni Èmi yóò fi mú kí àánú Mi rí àwọn tó ní àwọn ànímọ́ wọ̀nyí gbà. Gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run ti sọ pé: “Olúwa yín ti fi àánú lé ara Rẹ̀ lórí.” “Àwọn tó ń bẹ̀rù” túmọ̀ sí àwọn tó ní àwọn ànímọ́ wọ̀nyí; wọ́n sì ni ummah Muhammad (ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a), àwọn tó ń bẹ̀rù ìbọ̀rìṣà àti àwọn ẹ̀ṣẹ̀ ńlá. “Wọ́n sì ń fúnni ní Zakāh” — àwọn kan sọ pé èyí ni Zakāh ẹ̀mí; àwọn mìíràn sọ pé Zakāh ọrọ̀.

Ó ṣeé ṣe kí ó kan àwọn méjèèjì, nítorí àyah yìí jẹ́ ti Maka. “Àti àwọn tó ní ìgbàgbọ́ nínú àwọn àyah Wa,” ìyẹn ni pé, wọ́n gbà wọ́n gbọ́.

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Mùsà sì yan àwọn ènìyàn rẹ̀,” ìyẹn ni pé, ó yan àwọn ènìyàn kan lára àwọn ènìyàn rẹ̀; ọ̀rọ̀ náà wá di “àwọn ènìyàn rẹ̀” nítorí a yọ ọ̀rọ̀ àpèjúwe “láti inú” kúrò. “Ọkùnrin àádọ́rin fún àkókò tí A yàn fún wa.” Èyí jẹ́ ẹ̀rí pé kì í ṣe gbogbo wọn ni wọ́n jọ́sìn ọmọ màlúù. Al-Suddī sọ pé: Ọlọ́run Olódùmarè pàṣẹ fún Mùsà pé kó mú àwọn ènìyàn kan lára àwọn ọmọ Ísírẹ́lì wá sọ́dọ̀ Rẹ̀, kí wọ́n tọrọ àforíjì lọ́wọ́ Rẹ̀ nítorí jíjọ́sìn ọmọ màlúù.

Mùsà yan ọkùnrin àádọ́rin lára àwọn ènìyàn rẹ̀. Nígbà tí wọ́n dé ibẹ̀, wọ́n sọ pé: “A kì yóò gbà ọ́ gbọ́ títí a ó fi rí Ọlọ́run ní gbangba,” mánàmáná sì kọlu wọn, wọ́n sì kú. Ibn Isḥāq sọ pé ó yan wọn kí wọ́n lè ronúpìwàdà sí Ọlọ́run nítorí ohun tí wọ́n ṣe, kí wọ́n sì bẹ̀ Ẹ́ pé kó gba ìrònúpìwàdà àwọn tí wọ́n fi sílẹ̀ lẹ́yìn wọn lára àwọn ènìyàn wọn. Èyí fi hàn pé gbogbo wọn jọ́sìn ọmọ màlúù.

Qatādah, Ibn Jurayj àti Muhammad ibn Ka‘b sọ pé ìmìtìtì ilẹ̀ bá wọn nítorí wọn kò yà ara wọn sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn wọn nígbà tí àwọn wọ̀nyí ń jọ́sìn ọmọ màlúù; wọn kò pàṣẹ fún wọn láti ṣe rere, wọn kò sì kọ̀ wọ́n lẹ́kun ohun búburú. Ibn ‘Abbās sọ pé àwọn àádọ́rin tó sọ pé: “A kì yóò gbà ọ́ gbọ́ títí a ó fi rí Ọlọ́run ní gbangba,” tí mánàmáná sì kọlu wọn (al-Baqarah, 2:55), yàtọ̀ sí àwọn àádọ́rin tí ìmìtìtì ilẹ̀ bá. Ọlọ́run Olódùmarè pàṣẹ fún Mùsà pé kó yan ọkùnrin àádọ́rin lára àwọn ènìyàn rẹ̀. Ó yan wọn, ó sì mú wọn lọ síta kí wọ́n lè bẹ̀bẹ̀ lọ́dọ̀ Olúwa wọn.

Lára ohun tí wọ́n bẹ fún ni pé: “Ọlọ́run wa, fún wa ní ohun tí O kò tíì fún ẹnikẹ́ni ṣáájú wa, má sì fún ẹnikẹ́ni lẹ́yìn wa ní irú rẹ̀.” Ọlọ́run kò fẹ́ràn ẹ̀bẹ̀ wọn, ìmìtìtì ilẹ̀ sì bá wọn.

Wahb sọ pé ìmìtìtì náà kì í ṣe ariwo; ṣùgbọ́n nígbà tí àwọn ènìyàn náà rí ìbẹ̀rù àti ọlá ńlá náà, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í wárìrì, wọ́n sì mì títí ó fi dà bí ẹni pé àwọn oríkèé ẹsẹ̀ wọn fẹ́ ya. Nígbà tí Mùsà rí èyí, ó ṣàánú fún wọn, ó sì bẹ̀rù pé kí wọ́n má bàa kú. Ó káàánú gidigidi fún àìsí wọn, nítorí wọ́n jẹ́ olùrànlọ́wọ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ rere, wọ́n sì jẹ́ onígbọràn, tí wọ́n sì ń tẹ̀lé e. Nígbà náà ni ó bẹ Olúwa rẹ̀, ó sunkún, ó sì fi ìtara bẹ̀bẹ̀ pé kí Ó mú ìmìtìtì náà kúrò lọ́dọ̀ wọn.

Ọlọ́run mú un kúrò, wọ́n sì balẹ̀, wọ́n sì gbọ́ ọ̀rọ̀ Olúwa wọn. Ìdí nìyẹn tí Ọlọ́run Olódùmarè fi sọ pé: “Ó sọ pé”—ìyẹn Mùsà—“Olúwa mi, ìbá ṣe pé O fẹ́, ì bá ti pa wọ́n run ṣáájú”—ìyẹn ni pé, nítorí jíjọ́sìn ọmọ màlúù—“àti èmi náà,” ìyẹn ni pé, nítorí pípa ará Íjíbítì náà.

“Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ lára wa ṣe?” Ìyẹn ni àwọn tó jọ́sìn ọmọ màlúù. Mùsà rò pé wọ́n jìyà nítorí ṣíṣe ọmọ màlúù. Ó sọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí ìbéèrè pé: “Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ ṣe?” Al-Mubarrad sọ pé ọ̀rọ̀ náà, “Ṣé O ó pa àwa run nítorí ohun tí àwọn òmùgọ̀ lára wa ṣe,” jẹ́ ìbéèrè ìrọ̀rùn àti títọrọ ojú rere, ìyẹn ni pé: “Má ṣe pa wá run.”

Mùsà mọ̀ pé Ọlọ́run Olódùmarè jẹ́ onídàájọ́ òdodo ju láti fìyà jẹ ẹlòmíràn nítorí ẹ̀ṣẹ̀ ẹni tó dá a.

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Kò jẹ́ nǹkan mìíràn bí kò ṣe ìdánwò Rẹ,” ìyẹn ni ìdánwò tí àwọn òmùgọ̀ wọ̀nyí ṣubú sínú rẹ̀. Ìdánwò àti àyẹ̀wò Rẹ ni; O fi í ṣìnà àwọn ènìyàn kan, wọ́n sì ṣubú sínú ìdánwò náà; O sì tọ́ àwọn mìíràn sí ọ̀nà, Ó sì dáàbò bò wọ́n kí wọ́n lè dúró ṣinṣin lórí ẹ̀sìn Rẹ̀. Èyí ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “O fi í ṣìnà ẹni tí O bá fẹ́, O sì tọ́ ẹni tí O bá fẹ́ sí ọ̀nà. Ìwọ ni Olùrànlọ́wọ́ àti Olùṣọ́ wa; nítorí náà, dáríjì wá, kí O sì ṣàánú fún wa, Ìwọ sì ni ẹni tó dára jù lọ láti dáríjì.”

“Kí O sì kọ fún wa,” ìyẹn ni pé, mú un ṣẹ fún wa. “Oore nínú ayé yìí,” ìyẹn ni ìbùkún àti àlàáfíà; “àti nínú Ọ̀run,” ìyẹn ni Ọ̀run; “oore” túmọ̀ sí ìdáríjì àti Ọgbà. “Dájúdájú, a ti ronúpìwàdà, a sì ti padà sọ́dọ̀ Rẹ,” ìyẹn ni pé, a ronúpìwàdà sí Ọ. Ọlọ́run sọ pé: “Ìyà Mi ni Mo fi ń kọlu ẹni tí Mo bá fẹ́” nínú àwọn ẹ̀dá Mi; “àánú Mi sì ti bo ohun gbogbo,” ó sì dé ọ̀dọ̀ gbogbo nǹkan.

Al-Ḥasan àti Qatādah sọ pé àánú Rẹ̀ bo olódodo àti abẹ́ṣẹ̀ ní ayé yìí, ṣùgbọ́n ní ọjọ́ Àjíǹde ó jẹ́ ti àwọn olùbẹ̀rù Ọlọ́run nìkan. ‘Aṭiyyah al-‘Awfī sọ pé àánú Rẹ̀ bo ohun gbogbo, ṣùgbọ́n kò di ẹ̀tọ́ fún ẹnikẹ́ni àfi àwọn olùbẹ̀rù Ọlọ́run. Èyí jẹ́ nítorí pé a ń pèsè oúnjẹ fún aláìgbàgbọ́, a sì ń dáàbò bò ó nípasẹ̀ àwọn onígbàgbọ́, nítorí àánú Ọlọ́run gbòòrò; ó ń gbé nínú rẹ̀. Ṣùgbọ́n nígbà tí ó dé sí Ọ̀run, àánú náà di ti àwọn onígbàgbọ́ nìkan, bí ẹni tó ń rí ìmọ́lẹ̀ láti inú fìtílà ẹlòmíràn nígbà tí ẹni tó ni fìtílà bá gbé e lọ.

Ibn ‘Abbās, Qatādah àti Ibn Jurayj sọ pé nígbà tí àyah náà, “Àánú Mi sì ti bo ohun gbogbo,” sọ̀kalẹ̀, Iblīs sọ pé: “Èmi náà wà nínú ohun gbogbo yẹn.” Ọlọ́run Olódùmarè sì sọ pé: “Èmi yóò kọ ọ́ fún àwọn tó ń bẹ̀rù Ọ, tí wọ́n sì ń fúnni ní Zakāh, àti àwọn tó ní ìgbàgbọ́ nínú àwọn àyah Wa.” Àwọn Júù àti Kristẹni náà ń retí pé àánú náà yóò jẹ́ tiwọn; wọ́n sì sọ pé: “Àwa ń bẹ̀rù Ọlọ́run, a sì ní ìgbàgbọ́, a sì ń fúnni ní Zakāh.” Ṣùgbọ́n Ọlọ́run fi í fún ummah yìí, Ó sì sọ pé: