داوای لێخۆشبوون و ڕەحمەت

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

کاتێک بەنی ئیسرائیل تەوبەیان کرد و گەڕانەوە بۆ ڕێی ڕاست، موسا حەفتا پیاوی لە باشترین کەسانی نێوانیان هەڵبژارد، بۆ ئەوەی لەلای پەروەردگاریان داوای لێبوردن بۆ گەلەکەیان بکەن. خوا کاتێکی بۆ دیاری کردن کە تێیدا ئامادە بن. کاتێکیش گەیشتنە ئەوێ، ووتیان: «ئەی موسا، خوا بە ئاشکرا پیشانمان بدە!» بەوە زۆر بوێرانە بەرامبەر خوا ڕەفتاریان کرد و بێ‌ئەدەبییان بەرامبەری کرد.

لەبەر ئەوە لەرزەکە گرتنی، بێهۆش بوون و مردن. موسا، سەلامی خوای لێ بێت، بەردەوام پاڕانەوە و زۆر بە تضرع دوعای بۆ خوا دەکرد و دەیگوت: «پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە پێش ئەوەی بگەنە ئەوێ و لە دۆخێکدا بن کە بتوانن داوای لێبوردن بۆ گەلەکەیان بکەن، لەمەوپێش ئەوانت لەگەڵ من لەناو دەبرد. ئایا ئێمە لەناو دەبەیت بەهۆی ئەوەی کە گەمژەکانی نێومان کردوویانە؟» واتە: کەسانێکی لاوازی عەقڵ و کەم‌تێگەیشتن.

موسا پاڕایەوە لە خوا و داوای لێبوردنی کرد، بەوەی ئەوانەی بوێرانە بەرامبەر خوا ڕەفتاریان کرد، عەقڵی تەواویان نییە کە لەو قسانە و کردارەیان ڕابگرێت؛ هەروەها تووشی تاقیکردنەوەیەک بوون کە مرۆڤی پێ تاقی دەکرێتەوە و دەترسێت ئایینی خۆی لەدەست بدات. بۆیە گوتی: «ئەوە تەنها تاقیکردنەوەی تۆیە؛ بەوە هەرکەسێک بتەوێت گومڕا دەکەیت و هەرکەسێک بتەوێت ڕێنمایی دەکەیت. تۆ سەرپەرشتیاری ئێمەیت؛ کەواتە لێمان خۆش ببە و ڕەحممان پێ بکە، چونکە تۆ باشترین لێخۆشبوویت.» واتە: تۆ باشترین کەسیت لە لێخۆشبوون، شایستەترینی لە ڕەحمکردن و بەخشندەترینیت لە بەخشین و فەزڵکردن.

وەک ئەوەی موسا، سەلامی خوای لێ بێت، بڵێت: «پەروەردگارم، مەبەستی سەرەکیی هەموومان پابەندبوون بە گوێڕایەڵیی تۆ و باوەڕهێنان بە تۆیە. ئەو کەسەی عەقڵ و ڕێنمایی لەگەڵیدا بوو و بەو توفیقەی تۆ پێت بەخشی، بەردەوام بوو لەسەر ڕاستی؛ بەڵام ئەوەی عەقڵی لاواز و ڕای نەزانانەی هەبوو و تاقیکردنەوەکە لە ڕێی ڕاست لایدا، ئەوەی ئەو کرداری کرد، بەهۆی ئەو دوو هۆکارەوە بوو. لەگەڵ ئەوەشدا تۆ بەخشندەترینی بەخشندەکان و باشترین لێخۆشبوویت؛ کەواتە لێمان خۆش ببە و ڕەحممان پێ بکە.» خوا داواکەی وەڵام دایەوە، دوای مردنی زیندووی کردنەوە و گوناهەکانی لێ خۆش بوو.

موسا لە تەواوی دوعاکەیدا گوتی: «لە دونیادا چاکەمان بۆ بنووسە»؛ واتە زانستی سوودبەخش، ڕزقی فراوان و کردەوەی چاک. «لە قیامەتیشدا چاکەمان بۆ بنووسە»؛ ئەوەش ئەو پاداشتەیە کە خوا بۆ بەندە چاک و دۆستەکانی ئامادەی کردووە. «بەڕاستی ئێمە بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە»؛ واتە دانمان بە کەموکوڕیی خۆماندا ناوە و لە هەموو کارەکانماندا بۆ لای تۆ دەگەڕێینەوە.

خوا فەرمووی: «سزاکەم بە هەرکەسێک لە بەندەکانم کە بتەوێت دەگەیەنم»؛ ئەوانەی بەدبەختن و خۆیان دەخەنە بەر هۆکارەکانی سزا. «بەزەییەکەم هەموو شتێکی گرتووەتەوە»؛ لە هەموو جیهانی بەرز و خوارەوە، چاک و خراپ، باوەڕدار و بێ‌باوەڕ. هیچ بەرهەڵستەیەک نییە مەگەر بەزەیی خوا پێی گەیشتبێت و فەزڵ و چاکەی خۆی پێی گەیاندبێت. بەڵام بەزەیی تایبەت، کە هۆکاری بەختەوەریی دونیا و قیامەتە، بۆ هەموو کەسێک نییە.

بۆیە خوا دەفەرموێت: «لە دواتردا ئەو بەزەییە دەنووسم بۆ ئەوانەی لە گوناهەکان، بچووک و گەورەکانیان، خۆیان دەپارێزن؛ زەکاتی واجب بە شایستەکانی دەدەن؛ و ئەوانەی بە ئایەتەکانمان باوەڕ دەهێنن.» لە تەواوی باوەڕهێنان بە ئایەتەکانی خوا، ناسینی ماناکانیان و کارکردن بە پێی پێداویستییەکانیانە. لەوانەش شوێنکەوتنی پێغەمبەر، خوا لێی ڕازی بێت و سەلامی لێ بێت، بە ئاشکرا و بە نهێنی، لە بنەما و لقەکانی ئایین.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

عەلی کوڕی ئەبی تەلحە لە عەباسەوە، لە تەفسیری ئەم ئایەتەدا گێڕاویەتییەوە: خوا فەرمانی بە موسا کرد لە نێو گەلەکەی حەفتا پیاو هەڵبژێرێت؛ ئەویش حەفتا پیاوی هەڵبژارد و لەگەڵیان چووە دەرەوە تا پاڕانەوە لە پەروەردگاریان بکەن. لەو شتانەی داوایان کرد، ئەوە بوو کە گوتیان: «خوایە، ئەوەمان پێ ببەخشە کە پێشتر بە هیچ کەسێکت نەبەخشیوە و دوای ئەمەش بە هیچ کەسێکی مەبەخشە.» خوا ئەم داواکارییەی لە دوعاکەیان بە ناپەسەند زانی.

«پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە لەمەوپێش ئەوانت لەناو دەبرد، منیش...» تا کۆتایی ئایەت. سدی گوتی: خوا فەرمانی بە موسا کرد لەگەڵ کۆمەڵێک لە بەنی ئیسرائیل بێت بۆ لای، تا داوای لێبوردن بکەن لە گوناهی گۆسەڵە پەرستی. خوا کاتێکی بۆ دیاری کرد.

موسا حەفتا پیاوی هەڵبژارد لە نێو گەلەکەی، بە باشترین شێوە هەڵیانبژارد؛ پاشان لەگەڵیان چوو بۆ داوای لێبوردن. کاتێک گەیشتنە ئەو شوێنە، گوتیان: «ئەی موسا، هەرگیز باوەڕت پێ ناکەین تا خوا بە ئاشکرا نەبینین؛ تۆ قسەت لەگەڵ کردووە، کەواتە ئەویشمان پیشان بدە.» لەرزەکە، واتە بەروسکە، گرتنی و مردن. موسا بە گریان و دوعاکردن بۆ خوا ڕاوەستا و گوتی: «پەروەردگارم، کاتێک بگەڕێمەوە و لەگەڵ بەنی ئیسرائیل ڕووبەڕوو ببمەوە، چیان پێ بڵێم، لە کاتێکدا باشترین کەسانی ئەوانت لەناو بردووە؟»

«پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە لەمەوپێش ئەوانت لەناو دەبرد، منیش...» محەممەد کوڕی ئیسحاق گوتی: موسا حەفتا پیاوی لە باشترین کەسانی بەنی ئیسرائیل هەڵبژارد و پێی گوتن: «بڕۆن بۆ لای خوا، تەوبەی لێ بکەن لەوەی کردووتانە و داوای تەوبە بۆ ئەو کەسانە بکەن کە لە پشتتان لە نێو گەلەکەتان جێماون. ڕۆژوو بگرن، خۆتان پاک بکەنەوە و جلەکانیشتان پاک بکەنەوە.» موسا لەگەڵیان بەرەو کێوی سینا چوو، بۆ کاتی دیاریکراوی پەروەردگاری؛ موسا بە بێ ڕێگە و زانیاریی خوا نەدەچووە لای.

ئەو حەفتا پیاوە ـ بەو شێوەیەی بۆم گێڕدراوەتەوە ـ کاتێک ئەوەیان کرد کە فەرمانیان پێ کرابوو و لەگەڵ موسا بۆ دیداری پەروەردگاریان ڕۆیشتن، پێیان گوت: «داوای لە پەروەردگارت بکە قسەمان لەگەڵ بکات تا گوێی لێ بگرین.» موسا گوتی: «دەیکەم.» کاتێک موسا نزیک لە کێوەکە بووەوە، ستوونێکی هەور بەسەر کێوەکەدا کەوت و هەمووی داپۆشی. موسا نزیک بووەوە و چووە ناوی، پاشان بە گەلەکەی گوت: «نزیک ببنەوە.»

کاتێک خوا قسەی لەگەڵ موسا دەکرد، ڕووناکییەکی بریقەدار بەسەر ناوچەی نێوان دوو چاوی موسادا دەکەوت و هیچ مرۆڤێک لە نەوەی ئادەم توانا و یارای ئەوەی نەبوو سەیری بکات؛ بۆیە پەردەیەکی لەبەردەم دانرا. ئەوانەش نزیک بوونەوە و کاتێک چوونە ناوەوە، کەوتنە سوجدە. گوێیان لە قسەکردنی خوا لەگەڵ موسا بوو، کە فەرمانی پێ دەکرد و لێی قەدەغە دەکرد: «بیکە، مەیکە.» کاتێک فەرمانەکانی پێ تەواو بوو، هەورەکە لەسەر موسا لادرا.

موسا بەرەو ئەوان هات؛ ئەوانیش پێیان گوت: «هەرگیز باوەڕت پێ ناکەین تا خوا بە ئاشکرا نەبینین.» لەرزەکە ـ کە بەروسکە بوو ـ گرتنی؛ گیانیان لە جەستەیان دەرچوو و هەموویان مردن. موسا ڕاوەستا و بە پاڕانەوە و دوعا و داوای یارمەتی بۆ پەروەردگاری دەیگوت:

«پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە لەمەوپێش ئەوانت لەناو دەبرد، منیش...» بەڕاستی ئەوانە گەمژە بوون؛ ئایا ئەوان لەناو ببەین و ئەو بەنی ئیسرائیلانەی دوای خۆیان جێیان هێشتووەش لەناو ببەین؟ سفیانی سەوری گوتی: ئەبو ئیسحاق بۆمی گێڕایەوە، لە عومارە کوڕی عەبدی سەلولییەوە، لە عەلی کوڕی ئەبی تالیب، خوا لێی ڕازی بێت، کە گوتی: موسا و هارون و شەبەر و شەبیر چوونە لای بناری کێوێک. هارون لەسەر جێگایەک خەوت و خوا، بەرز و پیرۆز بێت، گیانی وەرگرت.

کاتێک موسا گەڕایەوە بۆ لای بەنی ئیسرائیل، پێیان گوت: «هارون لە کوێیە؟» گوتی: «خوا گیانی وەرگرت.» گوتیان: «تۆ کوشتووتە؛ بەهۆی ڕەفتاری نەرم و سروشتی خۆشەویستییەوە ڕەقەت پێ بوو.» یان وشەیەکی لەم مانایەیان گوت. موسا گوتی: «هەرکەسێکتان دەوێت هەڵبژێرن.»

حەفتا پیاویان هەڵبژارد. ئەوەیە مانای فەرموودەی خوا: «موسا حەفتا پیاوی لە نێو گەلەکەی هەڵبژارد.» کاتێک گەیشتنە لای هارون، گوتیان: «ئەی هارون، کێ کوشتی؟» گوتی: «هیچ کەس نەیکوشتووم، بەڵکو خوا گیانی وەرگرتم.» گوتیان: «ئەی موسا، لەمڕۆوە چیتر نافرمانیت ناکەین.»

پاشان لەرزەکە گرتنی. موسا بە لای ڕاست و چەپدا دەسووڕایەوە و دەیگوت: «ئەی پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە لەمەوپێش ئەوانت لەناو دەبرد، منیش. ئایا ئێمە لەناو دەبەیت بەهۆی ئەوەی گەمژەکانی نێومان کردوویانە؟ ئەوە تەنها تاقیکردنەوەی تۆیە؛ بەوە هەرکەسێک بتەوێت گومڕا دەکەیت و هەرکەسێک بتەوێت ڕێنمایی دەکەیت.»

گوتی: خوا زیندووی کردنەوە و هەمووی کردنی بە پێغەمبەر. ئەمە ڕیوایەتێکی زۆر نامۆیە و عومارە کوڕی عەبد، نایناسم. شوعبەش لە ئەبو ئیسحاقەوە، لە پیاوێک لە بنی سەلولەوە، لە عەلییەوە ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

عەبباس و موجاهید و قەتادە و ئیبنی جوریج گوتوویانە: لەرزەکە ئەوانی گرت چونکە لە گەلەکەیان جیا نەبوونەوە کاتێک گۆسەڵەکەیان دەپەرست، و نەیان لێ قەدەغە کردبوو. ئەم وتەیەش بە فەرموودەی موسا دەگونجێت: «ئایا ئێمە لەناو دەبەیت بەهۆی ئەوەی گەمژەکانی نێومان کردوویانە؟» و فەرموودەکەشی: «ئەوە تەنها تاقیکردنەوەی تۆیە.» واتە: تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوەکردنەوەی تۆیە.

ئەمەی عەبباس و سەعید کوڕی جوبەیر و ئەبو عالیە و ڕەبیع کوڕی ئەنس و ژمارەیەکی دیکە لە زانایانی پێشین و دواتر گوتوویانە. هیچ مانایەکی دیکەی نییە؛ واتە: هیچ کارێک نییە جگە لە کاری تۆ، هیچ حوکمێکیش نییە جگە لە حوکمی تۆ. هەرچی بتەوێت ڕوو دەدات؛ هەرکەسێک بتەوێت گومڕا دەکەیت و هەرکەسێک بتەوێت ڕێنمایی دەکەیت. نەکەسێک دەتوانێت ئەوەی تۆ گومڕات کردووە ڕێنمایی بکات، نەکەسێکیش دەتوانێت ئەوەی تۆ ڕێنماییت کردووە گومڕا بکات.

نە ئەوەی تۆ ڕەتت کردووەتەوە بەخشراوە و نە ئەوەی تۆ بەخشیت ڕێگری لێ دەکرێت. پاشایەتی و حوکمڕانی هەمووی هی تۆیە؛ دروستکردن و فەرمانیش هی تۆیە.

فەرموودەی «تۆ سەرپەرشتیاری ئێمەیت؛ کەواتە لێمان خۆش ببە و ڕەحممان پێ بکە، چونکە تۆ باشترین لێخۆشبوویت»؛ وشەی «غەفر» واتە شاردنەوە و سزا نەدانی گوناه. کاتێک ڕەحمەت لەگەڵ لێخۆشبووندا دێت، مەبەست ئەوەیە لە داهاتوودا دووبارە نەیخاتەوە ناو هەمان گوناه. «تۆ باشترین لێخۆشبوویت» واتە: تەنها تۆ گوناهەکان لێ خۆش دەکەیت.

«لە دونیا و قیامەتدا چاکەمان بۆ بنووسە»: لە بەشی یەکەمی دوعاکەدا داوای لابردنی زیان کرا؛ ئەم بەشەش داوای بەدەستهێنانی مەبەستە. «لە دونیا و قیامەتدا چاکەمان بۆ بنووسە» واتە: چاکەمان لە هەردووکیاندا بۆ واجب و جێگیر بکە. پێشتر لە تەفسیری سوورەتی بەقەرەدا مانای ئەمە ڕوون کراوەتەوە.

«بەڕاستی ئێمە بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە» واتە تەوبەمان کردووە، گەڕاوینەتەوە و بە هەموو شتێک بۆ لای تۆ دەگەڕێینەوە. عەبباس و سەعید کوڕی جوبەیر و موجاهید و ئەبو عالیە و زەححاک و ئیبراهیم تەیمی و سدی و قەتادە و کەسانی دیکە ئەمەیان گوتووە؛ لە ڕووی زمانییەوەش هەر ئەو مانایەی هەیە. ئیبنی جەریر گوتی: ئیبنی وەکیع بۆمان گێڕایەوە، گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، لە شەریکەوە، لە جابیرەوە، لە عەبدولڵا کوڕی نەجییەوە، لە عەلی، خوا لێی ڕازی بێت، کە گوتی: جولەکەکان بەوە ناونراون کە گوتیان: «بەڕاستی ئێمە بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە.» جابیر، مەبەست جابیر کوڕی یەزیدی جەعفەرییە و لاوازە.

خوا لە وەڵامی فەرموودەی موسادا: «ئەوە تەنها تاقیکردنەوەی تۆیە» ئەم فەرموودەیەی فەرموو: «سزاکەم بە هەرکەسێک بتەوێت دەگەیەنم و بەزەییەکەم هەموو شتێکی گرتووەتەوە، لە دواتردا ئەو بەزەییە دەنووسم بۆ ئەوانەی لە خوا دەترسن...» ؛ واتە: هەرچی بمەوێت دەیکەم و هەرچی بمەوێت حوکمی دەدەم؛ لە هەموو ئەو کارانەدا حیکمەت و دادپەروەریم هەیە؛ خوا پاک و بێ‌کەموکوڕییە، هیچ پەرستراوێکی ڕاست نییە جگە لە ئەو.

فەرموودەی خوا: «بەزەییەکەم هەموو شتێکی گرتووەتەوە» ئایەتێکی زۆر فراوان و گشتگیرە؛ وەک ئەو فەرموودەیەی خوا کە باس لە فریشتە هەڵگرەکانی تەخت و ئەوانەی لە دەوروبەریان دەکات و دەفەرموێت: «پەروەردگارمان، بەزەیی و زانستت هەموو شتێکی گرتووەتەوە.» ئیمام ئەحمەد گوتی: عەبدولسەمەد بۆمان گێڕایەوە، گوتی: باوکم بۆمی گێڕایەوە، لە جەریرییەوە، لە ئەبو عەبدولڵا جەشەمییەوە، لە جوندوب ـ کە جوندوب کوڕی عەبدولڵای بەجەلییە، خوا لێی ڕازی بێت ـ کە گوتی: عەرەبێکی بیابان‌نشین هات و وشترەکەی دانا، پاشان بەستەکەی پێوە بەست و لە پشت پێغەمبەری خوا، خوا لێی بێت و سەلامی لێ بێت، نوێژی کرد.

کاتێک پێغەمبەری خوا نوێژی تەواو کرد، چوو بۆ لای وشترەکەی، بەستەکەی کردەوە، سوار بوو و پاشان بانگی کرد: «خوایە، بە من و محەممەد ڕەحم بکە و هیچ کەسێک لەگەڵماندا بەشداری لە بەزەییەکەت مەکە.» پێغەمبەری خوا فەرمووی: «ئایا پێتان وایە ئەمە گومڕاترە یان وشترەکەی؟ گوێتان لەوە نەبوو چی گوت؟» گوتیان: «بەڵێ.»

فەرمووی: «بەڕاستی بەزەییەکی فراوانی سنووردار کرد. خوا، بەرز و پیرۆز بێت، سەد بەزەیی دروست کرد، یەکێکیانی ناردە خوارەوە، و بەوە بوونەوەرەکان بەزەیی بە یەکتردا دەهێنن؛ جن و مرۆڤ و ئاژەڵەکان. نۆوی کەی دیکەی لای خۆی هێشتووەتەوە. ئایا ئەو گومڕاترە یان وشترەکەی؟»

ئەبو داودیش لە عەلی کوڕی نەسرەوە، لە عەبدولسەمەد کوڕی عەبدولوارسەوە، هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

هەروەها ئیمام ئەحمەد گوتی: یەحیا کوڕی سەعید بۆمان گێڕایەوە، لە سولەیمانەوە، لە ئەبو عوسمانەوە، لە پێغەمبەری خوا، خوا لێی بێت و سەلامی لێ بێت، کە فەرمووی: «خوا سەد بەزەیی هەیە؛ بەزەییەک لەوانەیانە کە بوونەوەرەکان بەیەکەوە بەزەیی دەهێنن و دڕندەکان بەهۆیەوە بەزەیی بە منداڵەکانیاندا دەهێنن؛ نۆوی کەی دیکەی بۆ ڕۆژی قیامەت دواخستووە.» تەنها موسلیم ئەم ڕیوایەتەی تۆمار کردووە؛ لە ڕێی سولەیمان ـ مەبەست سولەیمان کوڕی تەرخانە ـ و داود کوڕی ئەبی هیند، هەردووکیان لە ئەبو عوسمانەوە، ناوی عەبدولڕەحمان کوڕی مەلە، لە سەلمان ـ مەبەست سەلمانی فارسییە ـ لە پێغەمبەرەوە، هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

ئیمام ئەحمەد هەروەها گوتی: عەفان بۆمان گێڕایەوە، حەممەد بۆمانی گێڕایەوە، لە عاصم کوڕی بەهدەلەوە، لە ئەبو سالحەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «خوا سەد بەزەیی هەیە؛ نۆوی کەی لای خۆی هێشتووەتەوە و یەکێکیانی لەلای ئێوە داناوە، تا لە نێوان جن و مرۆڤ و هەموو بوونەوەرەکاندا بەزەیی بە یەکتردا بهێنن. کاتێک ڕۆژی قیامەت بێت، ئەو یەکەش بۆ خۆی دەگەڕێنێتەوە.» تەنها ئەحمەد ئەم ڕیوایەتەی بەو ڕێگایە گێڕاوەتەوە.

ئەحمەد گوتی: عەفان بۆمان گێڕایەوە، عەبدولواحید بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەعمەشەوە، لە ئەبو سالحەوە، لە ئەبو سەعیدەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا فەرمووی: «خوا سەد بەزەیی هەیە؛ یەک بەشی لەنێوان بوونەوەرەکاندا دابەش کردووە و خەڵک و دڕندە و باڵندەکان بەوە بەزەیی بە یەکتردا دەهێنن.» ئیبنی ماجەش لە ڕێی ئەبو معاویەوە، لە ئەعمەشەوە، هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

حافز ئەبو قاسم تەبەرانی گوتی: محەممەد کوڕی عوسمان کوڕی ئەبی شەیبە بۆمان گێڕایەوە، ئەحمەد کوڕی یونس بۆمانی گێڕایەوە، سەعد ئەبو غەیلانی شەیبانی بۆمانی گێڕایەوە، لە حەممەد کوڕی ئەبی سولەیمانەوە، لە ئیبراهیمەوە، لە سەلە کوڕی زەفەرەوە، لە حوزەیفە کوڕی یەمانەوە، خوا لێی ڕازی بێت، کە گوتی: پێغەمبەری خوا فەرمووی: «سوێند بەوەی گیانم لە دەستی ئەوە، بەڕاستی ئەو کەسەی لە ئایینەکەیدا بەدکارە و لە ژیانی دونیادا گەمژەیە، دەچێتە بەهەشت. سوێند بەوەی گیانم لە دەستی ئەوە، ئەو کەسەش دەچێتە بەهەشت کە ئاگر بەهۆی گوناهەکەیەوە تەواو سوتاندوویەتی.

سوێند بەوەی گیانم لە دەستی ئەوە، خوا لە ڕۆژی قیامەتدا لێخۆشبوونێکی وا دەبەخشێت کە ئیبلیس بەهیوای ئەوە دەبێت بەشی پێی بگات.» ئەم حەدیسە زۆر نامۆیە و ئەو «سەعد»ە نایناسم.

فەرموودەی خوا: «لە دواتردا ئەو بەزەییە دەنووسم بۆ ئەوانەی...» تا کۆتایی ئایەت، واتە: لە ڕێی بەخشین و چاکەوە بەزەییەکەم بۆیان واجب و جێگیر دەکەم؛ وەک فەرموودەی خوا: «پەروەردگارتان ڕەحمەتکردن لەسەر خۆی نووسیوە.» «بۆ ئەوانەی لە خوا دەترسن» واتە ئەو کەسانەی بەو خەسڵەتانە وەسف کراون؛ ئەوانەش گەلی محەممەدن، خوا لێی بێت و سەلامی لێ بێت، کە لە هاوبەش‌دانان و گوناهە گەورەکان خۆیان دەپارێزن. «زەکات دەدەن»؛ هەندێک گوتوویانە: زەکاتی نەفسەکان، هەندێکی دیکەش گوتوویانە: زەکاتی ماڵ.

دەکرێت گشتگیریی هەردووکیان بگرێتەوە، چونکە ئەم ئایەتە مەککییە. «ئەوانەی بە ئایەتەکانمان باوەڕ دەهێنن» واتە: بەڕاستی دەزانن.

(لە دەقی ڕیوایەتەکەدا ئاماژە بە ئایەتەکانی ٧:١٥٥–١٥٦، ٢:٥٥، ٤٠:٧، ٦:٥٤، ٧:٢٠١ و ٣٩:٥٣ کراوە؛ هەروەها باسی زەکات کراوە.)

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوا: «موسا لە نێو گەلەکەی هەڵبژارد»؛ واتە لە گەلەکەی هەڵیبژارد. لە ڕووی ڕێزمانەوە «لە»ی پێش «گەل» لابراوە، بۆیە وشەکە بە فەتحە هاتووە. «حەفتا پیاو بۆ کاتی دیاریکراومان»؛ ئەمە بەڵگەیە کە هەموویان گۆسەڵەکەیان نەپەرستووە. سدی گوتی: خوا فەرمانی بە موسا کرد لەگەڵ کۆمەڵێک لە بەنی ئیسرائیل بێت بۆ لای، تا لە پەرستنی گۆسەڵەکە داوای لێبوردن بکەن؛ موسا حەفتا پیاوی لە گەلەکەی هەڵبژارد.

کاتێک گەیشتنە ئەو شوێنە، گوتیان: «هەرگیز باوەڕت پێ ناکەین تا خوا بە ئاشکرا نەبینین.» لەبەر ئەوە بەروسکەکە گرتنی و مردن. ئیبنی ئیسحاق گوتی: موسا ئەوانی هەڵبژارد تا لەو کارەی کردبوویان تەوبە بکەن و داوای تەوبە بۆ ئەو کەسانە بکەن کە لە پشتەوە لە نێو گەلەکەیان جێیان هێشتبوو؛ ئەمەش دەریدەخات کە هەموویان گۆسەڵەکەیان پەرستبوو. قەتادە و ئیبنی جوریج و محەممەد کوڕی کەعب گوتوویانە: لەرزەکە ئەوانی گرت چونکە لە کاتی پەرستنی گۆسەڵەکەدا لە گەلەکەیان جیا نەبوونەوە و فەرمانی چاکەیان پێ نەکردن و لە خراپەش نەیان ڕاگرتن.

عەبباس گوتی: ئەو حەفتا کەسەی گوتیان «هەرگیز باوەڕت پێ ناکەین تا خوا بە ئاشکرا نەبینین» و بەروسکەکە گرتنی، لەو حەفتا کەسە پێشتر بوون کە لەرزەکە گرتنی. خوا، پاک و بەرز بێت، فەرمانی بە موسا کرد حەفتا پیاو لە گەلەکەی هەڵبژێرێت. موسا هەڵیبژاردن و لەگەڵیان چووە دەرەوە، تا پاڕانەوە لە پەروەردگاریان بکەن. لەو شتانەی داوایان کرد، گوتیان: «خوایە، ئەوەمان پێ ببەخشە کە پێشتر بە هیچ کەسێکت نەبەخشیوە و دوای ئەمەش بە هیچ کەسێک مەبەخشە.»

خوا ئەم داواکارییەی لە دوعاکەیان بە ناپەسەند زانی و لەرزەکە گرتنی. وەهب گوتی: لەرزەکە دەنگێک نەبوو؛ بەڵکو کاتێک ئەو هیبەتەیان بینی، لەرزە و سەرلێشێواویی گرتنی، تا نزیک بووەوە پەیوەندیی جومگەکانیان ببڕێت. کاتێک موسا ئەوەی بینی، بەزەیی پێیاندا هات و ترسا لەوانەیە بمـرن. لەدەستدانیان زۆر قورس بوو بەسەریدا؛ ئەوان وەزیر و یاریدەدەری لە کارە چاکەکاندا بوون، گوێڕایەڵ و گوێڕاگرتوو بوون.

ئەو کاتە موسا دوعای کرد و گریا و پاڕایەوە لە پەروەردگاری. خوا لەرزەکەی لێ لابردن؛ ئارام بوونەوە و گوێیان لە قسەی پەروەردگاریان بوو. ئەوەیە مانای فەرموودەی خوا: «موسا گوتی.»

واتە موسا گوتی: «پەروەردگارم، ئەگەر بتویستایە لەمەوپێش ئەوانت لەناو دەبرد»؛ مەبەست پێش پەرستنی گۆسەڵەکە. «منیش»؛ بە کوشتنی قیبتی. «ئایا ئێمە لەناو دەبەیت بەهۆی ئەوەی کە گەمژەکانی نێومان کردوویانە؟» مەبەست پەرستەرانی گۆسەڵەکەن.

موسا وای زانی ئەوان بەهۆی گۆسەڵە پەرستی سزا دراون؛ ئەمەی بە شێوەی پرسیار گوت. ئەلموبەرڕید گوتی: دەربڕینی «ئایا ئێمە لەناو دەبەیت بەهۆی ئەوەی گەمژەکانی نێومان کردوویانە؟» پرسیارێکە لە ڕێی پاڕانەوە و بەزەیی‌خواستنەوە؛ واتە: «ئێمە لەناو مەبە.» موسا، سەلامی خوای لێ بێت، دەیزانی خوا لەوە دادپەروەرترە کە تاوانی تاوانبارێک بخاتە ئەستۆی کەسێکی دیکە.

فەرموودەی خوا: «ئەوە تەنها تاقیکردنەوەی تۆیە»؛ واتە: ئەو تاقیکردنەوەیەی گەمژەکان تێیدا کەوتن، تەنها تاقیکردنەوە و ئازموونی تۆ بوو. بەوە کۆمەڵێکت گومڕا کرد و تاقی بوونەوە؛ کۆمەڵێکی دیکەشت ڕێنمایی کردن و لە تاقیکردنەوەکە پاراستنتن تا لەسەر ئایینەکەت جێگیر بمێنن. ئەوەش مانای فەرموودەیەتی: «بەوە هەرکەسێک بتەوێت گومڕا دەکەیت و هەرکەسێک بتەوێت ڕێنمایی دەکەیت. تۆ سەرپەرشتیارمانیت»؛ واتە یارمەتیدەر و پارێزەری ئێمەیت.

«کەواتە لێمان خۆش ببە و ڕەحممان پێ بکە، چونکە تۆ باشترین لێخۆشبوویت.»

«چاکەمان بۆ بنووسە»؛ واتە چاکەمان بۆ واجب بکە. «لە دونیادا چاکە»؛ واتە نیعمەت و تەندروستی. «لە قیامەتیشدا چاکە»؛ مەبەست لە قیامەتدا چاکەیە؛ واتە لێخۆشبوون و بەهەشت. «بەڕاستی ئێمە بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە»؛ واتە تەوبەمان بۆ تۆ کردووە.

خوا فەرمووی: «سزاکەم بە هەرکەسێک بتەوێت دەگەیەنم»؛ لە بەندەکانم. «بەزەییەکەم هەموو شتێکی گرتووەتەوە»؛ واتە هەموو شتێکی گرتووەتەوە. حەسەن و قەتادە گوتوویانە: بەزەییەکەی لە دونیادا چاک و بەدکاری گرتووەتەوە، بەڵام لە ڕۆژی قیامەتدا تەنها بۆ پارێزکارانە. عەتییەی عەوفی گوتی: بەزەییەکەی هەموو شتێکی گرتووەتەوە، بەڵام تەنها بۆ ئەوانەی لە خوا دەترسن واجب دەبێت.

بێ‌باوەڕ ڕزق دەدرێت و بەهۆی باوەڕدارانەوە لە زیان پارێزراوە؛ بەم شێوەیە لە فراوانیی بەزەیی خوایەوە دەژی. بەڵام کاتێک دەگاتە قیامەت، بەزەییەکە تەنها بۆ باوەڕدارانە. وەک ئەوەی کەسێک بە ڕووناکیی چرای کەسێکی دیکە ڕووناکی وەربگرێت، بەڵام خاوەن چرایەکە چرای خۆی ببـات. عەبباس، خوا لێی ڕازی بێت، و قەتادە و ئیبنی جوریج گوتوویانە: کاتێک ئەم ئایەتەی «بەزەییەکەم هەموو شتێکی گرتووەتەوە» دابەزی، ئیبلیس گوتی: «منیش لەو شتەدام.»

خوا فەرمووی: «لە دواتردا ئەو بەزەییە دەنووسم بۆ ئەوانەی لە خوا دەترسن، زەکات دەدەن و بە ئایەتەکانمان باوەڕ دەهێنن.» جولەکە و مەسیحییەکانیش ئاواتەخواز بوون و گوتیان: «ئێمە لە خوا دەترسین و باوەڕ دەهێنین و زەکات دەدەین.» بەڵام خوا ئەو بەزەییەی بۆ ئەم ئوممەتە دانا و فەرمووی: