د موسیٰ دعا او الهي رحمت
أَنْتَ وَلِيُّنَا، فَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا، وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ، وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ، إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ.
أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او موسى -علیه السلام له خپل قوم نه زموږ ټاكلي وخت لپاره اويا كسان خوښ كړي وو، بيا چې يوې سختې زلزلې راګير كړل ويلې زما ربه! كه تا غوښتي وى لا ړومبى دې دوى او زه هلاكولاى شولو، آيا په هغه كار چې له موږ نه څو ناپوهانو وكړ (اوس) موږ ټول هلاكوې، دا دې له يوه ازميښته پرته بل څه نه و چې په هغه سره چاته چې وغواړې بې لارې كوې يې او چاته چې وغواړې سمه لار ښايې، ته زموږ واكمن يې نو بخښنه راته وكړه او رحم را باندې وكړه او همدا ته له ټولو غوره بخښونكى يې. او په دې دنيا كې هم ښېګڼه راته وليكه او په آخرت كې هم، موږ تاته دروګرځېدو، (الله تعالی) وفرمايل: عذاب خو مې چاته چې وغواړم رسوم يې او رحمت مې په هر څه باندې خپور شوى دى نو دا به د هغو خلكو لپاره وليكم چې تقوى كوي، زكات وركوي او زموږ په آيتونو ايمان راوړي.
په دعا کې د الله پر ولایت اعتراف او د «اغفر»، «ارحمنا» او «اكتب» فعلونو کارول راغلي دي. دا د موسیٰ علیه السلام دعا ده چې د خوسکي په وسیله تر ازمېښت وروسته یې د خپل قوم لپاره وکړه.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
کله چې بني اسرائیلو توبه وکړه او بېرته سمې لارې ته راوګرځېدل، موسیٰ علیه السلام له هغوی څخه اویا تنه غوره سړي وټاکل، څو د خپل قوم له لوري د خپل رب په وړاندې عذر وغواړي. الله تعالی هغوی ته یوه ټاکلې نېټه وټاکله چې هلته حاضر شي. کله چې حاضر شول، ویې ویل: «ای موسیٰ! الله په ښکاره موږ ته وښیه.»
نو هغوی د الله په وړاندې ډېره بېپروايي او له ادب څخه لېرې چلند وکړ. زلزلې ونیول، نو بېهوښه او هلاک شول. موسیٰ علیه السلام د الله په وړاندې زارۍ او عاجزي کوله او ویل یې: «ای زما ربه! که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی او زه هلاک کړي وو»؛ یعنې تر دې وړاندې چې راشي او داسې حالت ته ورسېږي چې د خپل قوم له لوري عذر وغواړي، هغوی ظالمان شوي دي.
«ایا موږ د هغو ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې چې زموږ له ډلې دي؟» یعنې د کمعقلو او کمفکره خلکو له امله؟ موسیٰ علیه السلام الله ته زارۍ وکړې او عذر یې وړاندې کړ چې پر الله د جرئت کوونکو عقلونه بشپړ نه وو، څو یې له هغه څه منع کړي وای چې ویې ویل او ویې کړل. همدارنګه پر هغوی داسې ازمېښت راغلی و چې انسان پکې وارخطا کېږي او وېرېږي چې دین به یې له لاسه ووځي.
نو ویې ویل: «دا ستا له ازمېښت پرته بل څه نه و؛ په هغه سره چاته چې وغواړې بېلارې کوې او چاته چې وغواړې سمه لار ورښیې. ته زموږ واکمن یې؛ نو موږ وبخښه او رحم راباندې وکړه، او ته تر ټولو غوره بخښونکی یې.» یعنې ته تر ټولو غوره بخښونکی، د رحم کولو تر ټولو وړ او تر ټولو کریم ذات یې چې ورکړه او لورېینه کوې. داسې ښکاري چې موسیٰ علیه السلام وویل: ای ربه، زموږ ټولو لومړنۍ موخه ستا د اطاعت منل او پر تا ایمان راوړل دي.
څوک چې عقل او سمه پوهه لري او پر هغه توفیق ولاړ وي چې تا ورکړی، تل پر سمه لار پاتې کېږي؛ خو د چا عقل چې کمزوری وي، رایه یې سپکه وي او ازمېښت یې واړوي، هغه د همدې دوو لاملونو له کبله دا کار کړی دی. له دې سره سره ته د ټولو رحم کوونکو تر ټولو مهربان او د ټولو بخښونکو تر ټولو غوره یې، نو موږ وبخښه او رحم راباندې وکړه. الله د هغه دعا قبوله کړه، هغوی یې تر مرګ وروسته بېرته ژوندي کړل او ګناهونه یې ورته وبخښل.
موسیٰ علیه السلام د خپلې دعا په پای کې وویل: «او په دې دنیا کې موږ ته نېکي ولیکه»؛ یعنې ګټور علم، پراخه روزي او نېک عمل. «او په آخرت کې هم نېکي»؛ یعنې هغه ثواب چې الله خپلو نېکو دوستانو ته چمتو کړی دی. «موږ تا ته راوګرځېدو»؛ یعنې د خپلو نیمګړتیاوو منونکي یو، او په خپلو ټولو چارو کې ستا لوري ته رجوع کوو. الله تعالی وفرمایل: «زما عذاب چې چاته وغواړم رسوم یې»؛ یعنې هغه بدمرغه ته چې د عذاب لاملونه یې غوره کړي وي.
«او زما رحمت هر څه رانغاړلي دي»؛ د لوړې او لاندې نړۍ، نېک او بد، مؤمن او کافر په ګډون. هېڅ مخلوق نشته چې د الله رحمت وررسېدلی نه وي او د هغه له فضل او لورېینې برخمن شوی نه وي. خو هغه ځانګړی رحمت چې د دنیا او آخرت نېکمرغي ورسره تړلې ده، هر چا ته نه رسېږي. له همدې امله الله وفرمایل: «نو ژر به یې هغو کسانو ته ولیکم چې تقوا کوي»؛ له وړو او لویو ګناهونو ځان ساتي، «او زکات ورکوي»؛ واجب زکات یې مستحقو خلکو ته ورکوي، «او زموږ پر آیتونو ایمان لري».
د الله پر آیتونو د ایمان له بشپړتیا څخه د هغوی د معناوو پېژندل او پر غوښتنو یې عمل کول دي، او په دې کې د دین په اصولو او څانګو کې په ښکاره او پټه د پېغمبر صلی الله علیه وسلم پیروي هم شامله ده.
د امام ابن کثیر تفسیر
علي بن ابي طلحه له ابن عباس رضي الله عنهما څخه د دې آیت په تفسیر کې روایت کوي: الله موسیٰ علیه السلام ته امر کړی و چې له خپل قومه اویا تنه وټاکي. هغه اویا تنه وټاکل او له ځان سره یې د دعا لپاره یوه تش ځای ته بوتلل. د هغوی په دعاوو کې دا هم وه: «اې الله! موږ ته داسې څه راکړه چې تر موږ مخکې دې هیچا ته نه وي ورکړي، او تر موږ وروسته یې هم هیچا ته مه ورکوه.» الله د دوی دا دعا خوښه نه کړه.
«ای زما ربه! که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی او زه هلاک کړي وو»؛ د آیت تر پایه. سدي وايي: الله موسیٰ علیه السلام ته امر وکړ چې له بني اسرائیلو څخه یو شمېر کسان ورسره راولي، څو د خوسکي له عبادت څخه د توبې په اړه د الله په وړاندې عذر وغواړي. الله ورسره د راتګ ژمنه وټاکله.
موسیٰ خپل قوم ته اویا تنه په ځانګړې توګه وټاکل او د عذر غوښتلو لپاره یې له ځان سره بوتلل. کله چې هغه ځای ته ورسېدل، ویې ویل: «ای موسیٰ! تر هغو به پر تا ایمان رانهوړو چې الله په ښکاره ونه وینو؛ تا خو له هغه سره خبرې کړې دي، نو هغه موږ ته وښیه.» زلزلې ونیول او مړه شول.
موسیٰ ژړل، الله ته یې دعا کوله او ویل یې: «ای ربه! کله چې بېرته بني اسرائیلو ته ورشم، څه ورته ووایم، حال دا چې د هغوی غوره کسان دې هلاک کړي دي؟»
«ای زما ربه! که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی او زه هلاک کړي وو.» محمد بن اسحاق وايي: موسیٰ علیه السلام له بني اسرائیلو څخه اویا غوره کسان وټاکل او ورته ویې ویل: «الله ته لاړ شئ او د هغه څه په اړه توبه وباسئ چې کړي مو دي، او له هغه وغواړئ چې زموږ د هغه قوم توبه هم ومني چې شاته مو پرېښی دی. روژه ونیسئ، ځانونه او جامې پاکې کړئ.»
هغوی یې د سینا غره ته بوتلل، د هغې ټاکلې وعدې لپاره چې رب یې ورته کړې وه. موسیٰ علیه السلام د خپل رب له اجازې او علم پرته هغه ځای ته نه ورتله. د روایت له مخې، اویاوو موسیٰ ته وویل، کله چې یې د هغه د امر سره سم عمل وکړ او د خپل رب د ملاقات لپاره ورسره روان شول: «له خپل رب څخه وغواړه چې موږ یې خبرې واورو.» موسیٰ وویل: «دا به وکړم.»
کله چې موسیٰ غره ته ورنږدې شو، د ورېځو ستن ورباندې راکښته شوه او ټول غر یې پټ کړ. موسیٰ ورنږدې شو، ورېځې ته ننوت او خلکو ته یې وویل: «را نږدې شئ.» کله به چې الله له موسیٰ سره خبرې کولې، د هغه پر تندي به روښانه نور ځلېده، چې د آدم له اولادې هېڅوک یې د لیدلو وس نه درلود. نو د هغه او خلکو ترمنځ پرده واچول شوه.
خلک ورنږدې شول او چې ورېځو ته ننوتل، سجده یې وکړه. هغوی د الله خبرې واورېدې چې موسیٰ ته یې امر او منع کوله: «دا وکړه او دا مه کوه.» کله چې د هغه امرونه پای ته ورسېدل، ورېځې له موسیٰ څخه پورته شوې. هغه خلکو ته راوګرځېد، نو هغوی ورته وویل: «تر څو الله په ښکاره ونه وینو، پر تا به ایمان رانهوړو.»
زلزلې ــ یعنې تندر ــ ونیول او روحونه یې ترې واخیستل؛ ټول مړه شول. موسیٰ ودرېد، خپل رب ته یې زارۍ کولې، دعا یې ورته کوله او له هغه یې غوښتنه کوله: «ای زما ربه! که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی او زه هلاک کړي وو.» هغوی ناپوهي کړې ده؛ نو ایا زما تر شا پاتې بني اسرائیل به هم هلاک کړو؟
سفیان ثوري وايي: ابو اسحاق راته له عمارې بن عبد السَلولي، هغه له علي بن ابي طالب رضي الله عنه څخه روایت وکړ، چې ویې ویل: موسیٰ، هارون، شَبَر او شُبَیر روان شول او د غره لمنې ته ورسېدل. هارون پر یوه کټ ویده شو، نو الله تعالی یې روح واخیست. کله چې موسیٰ بني اسرائیلو ته راوګرځېد، هغوی وویل: «هارون چېرته دی؟» ویې ویل: «الله تعالی یې وفات کړ.»
هغوی وویل: «تا هغه وژلی دی؛ ته د هغه د ښکلا او نرمۍ له امله راباندې کینهناک وې» یا ورته خبره یې وکړه. موسیٰ وویل: «نو له هر چا چې غواړئ، وټاکئ.» هغوی اویا تنه وټاکل. الله تعالی د همدې په اړه فرمایلي دي: «او موسیٰ له خپل قومه اویا تنه وټاکل.»
کله چې هغوی هارون ته ورسېدل، ویې ویل: «ای هارونه! چا وژلی وې؟» هغه وویل: «هیچا نه یم وژلی، بلکې الله مې وفات کړ.» هغوی وویل: «ای موسیٰ! له دې وروسته به ستا نافرماني ونه کړو.» نو زلزلې ونیول. علي رضي الله عنه وايي، موسیٰ علیه السلام به ښي او چپ لوري ته تلو راتلو او ویل یې: «ای زما ربه!
که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی او زه هلاک کړي وو؛ ایا موږ د هغو ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې چې زموږ له ډلې دي؟ دا ستا له ازمېښت پرته بل څه نه و؛ په هغه سره چاته چې وغواړې بېلارې کوې او چاته چې وغواړې سمه لار ورښیې.» راوي وايي: الله هغوی بېرته ژوندي کړل او ټول یې پېغمبران وګرځول. دا ډېر نادر اثر دی، او عمار بن عبد زه نه پېژنم.
شُعبه هم له ابو اسحاق څخه، هغه له بني سَلول له یوه سړي او هغه له علي رضي الله عنه څخه همدا روایت نقل کړی دی.
ابن عباس، مجاهد، قتاده او ابن جریج ویلي دي: هغوی ځکه زلزلې ونیول چې د خپل قوم له خلکو څخه جلا شوي نه وو، کله چې هغوی د خوسکي عبادت کاوه؛ نه یې منع کړي وو او نه یې له دې کاره راګرځولي وو. د موسیٰ علیه السلام دا خبره هم د دې قول ملاتړ کوي: «ایا موږ د هغو ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې چې زموږ له ډلې دي؟» او د هغه دا وینا: «دا ستا له ازمېښت پرته بل څه نه و»؛ یعنې ستا امتحان، ازمېښت او آزمون و. دا تفسیر ابن عباس، سعید بن جبیر، ابو العالیه، ربیع بن انس او د پخوانیو او وروستیو ډېرو عالمانو کړی دی.
له دې پرته بله معنا نه لري؛ یعنې: چارې ټولې ستا په لاس کې دي او پرېکړه یوازې ستا ده. څه چې وغواړې، هغه کېږي؛ چاته چې وغواړې بېلارې کوې او چاته چې وغواړې سمه لار ورښیې. څوک چې ته بېلارې کړې، لارښوونکی نه لري، او څوک چې ته سمې لارې ته ورسوې، څوک یې بېلارې کولای نه شي. هغه څه څوک نه شي ورکولای چې ته یې منع کړې، او هغه څه څوک نه شي منع کولای چې ته یې ورکړې.
ټول واک ستا دی او ټول حکم ستا دی؛ پیدا کول او امر کول ستا دي.
«ته زموږ واکمن یې؛ نو موږ وبخښه او رحم راباندې وکړه، او ته تر ټولو غوره بخښونکی یې.» مغفرت د ګناه پټول او د هغې له امله نه نیول دي. کله چې رحمت له مغفرت سره یوځای یاد شي، موخه دا وي چې بنده په راتلونکي کې بیا په هماغې ګناه کې واقع نه شي. «او ته تر ټولو غوره بخښونکی یې»؛ یعنې له تا پرته بل څوک ګناهونه نه شي بخښلای.
«او په دې دنیا کې موږ ته نېکي ولیکه او په آخرت کې هم»؛ د دعا لومړۍ برخه د زیان د دفع کولو لپاره وه، او دا برخه د غوښتل شوي خیر د ترلاسه کولو لپاره ده. «او په دې دنیا کې موږ ته نېکي ولیکه او په آخرت کې هم»؛ یعنې په دواړو کې نېکي زموږ لپاره لازمه او ثابته کړه. د دې خبرې تفسیر مخکې د البقرې په سورت کې تېر شوی دی.
«موږ تا ته راوګرځېدو»؛ یعنې توبه مو وکړه، ستا لوري ته راوګرځېدو او ستا دربار ته مو رجوع وکړه. دا خبره ابن عباس، سعید بن جبیر، مجاهد، ابو العالیه، ضحاک، ابراهیم تیمي، سدي، قتاده او نورو کړې ده، او د ژبې له مخې هم همدا معنا لري. ابن جریر وايي: ابن وکیع موږ ته روایت وکړ، هغه له خپل پلار، هغه له شریک، هغه له جابر، هغه له عبدالله بن نجي او هغه له علي رضي الله عنه څخه روایت وکړ چې ویې ویل: یهود ځکه یهود نومول شوي چې هغوی وویل: «موږ تا ته راوګرځېدو.» جابر، یعنې جابر بن یزید جعفي، کمزوری راوي دی.
الله تعالی د موسیٰ علیه السلام دې وینا ته په ځواب کې وفرمایل: «دا ستا له ازمېښت پرته بل څه نه و»؛ تر پایه: «زما عذاب چې چاته وغواړم رسوم یې، او زما رحمت هر څه رانغاړلي دي، نو ژر به یې هغو کسانو ته ولیکم چې تقوا کوي.» یعنې زه څه چې وغواړم هغه کوم او څنګه چې وغواړم پرېکړه کوم؛ په دې ټولو کې حکمت او عدالت زما دی. الله پاک دی، له هغه پرته بل معبود نشته. د الله دا وینا: «او زما رحمت هر څه رانغاړلي دي» د پراخوالي او عموم له پلوه ستر آیت دی؛ لکه د هغه وینا چې د عرش وړونکي او د هغوی شاوخوا پرښتې د مؤمنانو په اړه وایي: «ای زموږ ربه! ستا رحمت او علم هر څه رانغاړلي دي.»
امام احمد وايي: عبدالصمد موږ ته روایت وکړ، هغه له خپل پلار، هغه له جریري، هغه له ابو عبدالله جُشمي او هغه له جندب ــ چې د جندب بن عبدالله بَجَلي رضي الله عنه دی ــ څخه روایت کوي، هغه وویل: یو اعرابي راغی، اوښ یې کښېناوه، پښه یې ور وتړله او بیا یې د رسول الله صلی الله علیه وسلم تر شا لمونځ وکړ. کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم لمونځ پای ته ورساوه، اعرابي خپل اوښ ته ورغی، پړی یې ترې خلاص کړ، ورباندې سپور شو او غږ یې وکړ: «اې الله! پر ما او محمد رحم وکړه او زموږ په رحمت کې بل څوک مه شریکوه.» رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ستاسې په اند، دا کس ډېر لارورکی دی که اوښ یې؟
ایا د هغه خبره مو واورېده؟» هغوی وویل: «هو.» ویې فرمایل: «هغه پراخ رحمت محدود کړ. الله تعالی سل رحمتونه پیدا کړي دي؛ یو رحمت یې راکوز کړی، چې مخلوقات پرې پر یو بل رحم کوي: پېریان، انسانان او څاروي؛ او نهه نوي رحمتونه یې له ځان سره ساتلي دي.
ستاسې په اند، دا کس ډېر لارورکی دی که اوښ یې؟» ابو داود دا روایت له علي بن نصر څخه، هغه له عبدالصمد بن عبد الوارث څخه نقل کړی دی.
امام احمد هم وايي: یحییٰ بن سعید موږ ته له سلیمان، هغه له ابو عثمان او هغه له پېغمبر صلی الله علیه وسلم څخه روایت وکړ چې ویې فرمایل: «الله تعالی سل رحمتونه لري؛ له هغو څخه یو رحمت دی چې مخلوقات پرې پر یو بل رحم کوي، او وحشي ځناور پرې پر خپلو بچیانو مهرباني کوي؛ او نهه نوي رحمتونه یې د قیامت تر ورځې پورې ساتلي دي.» په دې سند سره یوازې مسلم روایت کړی دی. هغه دا روایت د سلیمان ــ یعنې ابن طرخان ــ او داود بن ابي هند له لارې، دواړو له ابو عثمان ــ چې نوم یې عبدالرحمن بن مَل دی ــ هغه له سلمان فارسي رضي الله عنه او هغه له پېغمبر صلی الله علیه وسلم څخه نقل کړی دی.
امام احمد وايي: عفان موږ ته روایت وکړ، هغه له حماد، هغه له عاصم بن بهدله، هغه له ابو صالح او هغه له ابو هریره څخه روایت کوي چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله سل رحمتونه لري؛ نهه نوي له هغه سره دي او یو یې ستاسو په منځ کې اېښی، چې پرې پېریان، انسانان او نور مخلوقات پر یو بل رحم کوي. کله چې قیامت شي، هغه به هم له ځان سره یوځای کړي.» احمد دا روایت یوازې له همدې لارې نقل کړی دی.
احمد وايي: عفان موږ ته روایت وکړ، هغه له عبدالواحد، هغه له اعمش، هغه له ابو صالح او هغه له ابو سعید څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله سل رحمتونه لري؛ له هغو څخه یې یو پر مخلوقاتو وېشلی، چې خلک، وحشي ځناور او مرغان پرې پر یو بل رحم کوي.» ابن ماجه هم دا روایت د ابو معاویه له لارې له اعمش څخه نقل کړی دی.
حافظ ابو القاسم طبراني وايي: محمد بن عثمان بن ابي شیبه موږ ته روایت وکړ، هغه له احمد بن یونس، هغه له سعد ابو غیلان شیباني، هغه له حماد بن ابي سلیمان، هغه له ابراهیم، هغه له صله بن زُفَر او هغه له حذیفه بن یمان رضي الله عنه څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «قسم په هغه ذات چې زما روح یې په لاس کې دی، د دین له پلوه فاجر او د ژوند په چارو کې ناپوه به خامخا جنت ته ننوځي. قسم په هغه ذات چې زما روح یې په لاس کې دی، هغه څوک به خامخا جنت ته ننوځي چې ګناهونو یې اور سوځولی وي.
قسم په هغه ذات چې زما روح یې په لاس کې دی، الله به د قیامت په ورځ داسې پراخه بخښنه وکړي چې ابلیس به هم هیله وکړي چې څه برخه یې ور ورسېږي.» دا ډېر نادر حدیث دی، او سعد نه پېژنم.
د الله وینا: «نو ژر به یې هغو کسانو ته ولیکم چې تقوا کوي»؛ یعنې په خپل فضل او احسان به خپل رحمت د هغوی لپاره لازم او ثابت کړم؛ لکه د الله دا وینا: «ستاسې رب پر ځان رحمت لازم کړی دی.» «هغو کسانو ته چې تقوا کوي»؛ یعنې هغه کسان چې د شرک او لویو ګناهونو څخه ځان ساتي. «او زکات ورکوي»؛ ځینو ویلي د نفس زکات، او ځینو ویلي د مال زکات دی. شونې ده چې دواړه معناوې پکې شاملې وي؛ ځکه دا آیت مکي دی. «او هغه کسان چې زموږ پر آیتونو ایمان لري»؛ یعنې هغه یې رښتیني ګڼي.
د البغوي تفسیر
د الله تعالی دا وینا: «او موسیٰ خپل قوم وټاکه»؛ یعنې له خپل قومه یې وټاکه. په «قومه» کې د حرفِ جر حذف شوی، له همدې امله د منصوب په بڼه راغلی دی. «زموږ د ټاکلې نېټې لپاره اویا تنه»؛ په دې کې دلیل دی چې د هغوی ټولو د خوسکي عبادت نه و کړی. سدي وايي: الله تعالی موسیٰ ته امر وکړ چې له بني اسرائیلو څخه یو شمېر کسان ورسره راولي، څو د خوسکي له عبادت څخه د عذر غوښتلو لپاره د الله حضور ته ولاړ شي.
موسیٰ له خپل قومه اویا تنه وټاکل. کله چې هغه ځای ته ورسېدل، ویې ویل: «تر څو الله په ښکاره ونه وینو، پر تا به ایمان رانهوړو.» نو تندر ونیول او مړه شول. ابن اسحاق وايي: موسیٰ هغوی ځکه وټاکل چې د هغو کارونو په اړه الله ته توبه وباسي چې کړي یې وو، او د هغه قوم د پاتې شویو خلکو لپاره له الله څخه د توبې غوښتنه وکړي.
دا په دې دلالت کوي چې ټولو د خوسکي عبادت کړی و. قتاده، ابن جریج او محمد بن کعب ویلي دي: زلزلې ځکه ونیول چې د خپل قوم له خلکو څخه جلا شوي نه وو، کله چې هغوی د خوسکي عبادت کاوه؛ نه یې هغوی ته د نېکۍ امر کړی و او نه یې له بدۍ منع کړي وو. ابن عباس وايي: هغه اویا تنه چې ویې ویل: «تر څو الله په ښکاره ونه وینو، پر تا به ایمان رانهوړو»، او تندر ونیول، د هغو اویا تنو څخه مخکې وو چې زلزلې ونیول. الله پاک موسیٰ علیه السلام ته امر وکړ چې له خپل قومه اویا تنه وټاکي.
هغه هغوی وټاکل او له ځان سره یې تش ځای ته بوتلل، څو خپل رب ته دعا وکړي. د هغوی په دعاوو کې دا هم وه چې ویې ویل: «اې الله! موږ ته داسې څه راکړه چې تر موږ مخکې دې هیچا ته نه وي ورکړي، او تر موږ وروسته یې هم هیچا ته مه ورکوه.» الله د دوی دا دعا خوښه نه کړه، نو زلزلې ونیول.
وهب وايي: زلزله کوم غږ نه و؛ بلکې کله چې خلکو هغه ستره وېره ولیده، لړزه او اضطراب پرې راغی او داسې ولړزېدل چې نږدې وه بندونه یې له یو بله جلا شي. کله چې موسیٰ دا حالت ولید، پر هغوی یې زړه وسوځېد او د مرګ وېره یې پرې پیدا شوه. د هغوی له لاسه ورکول ورته سخت وو؛ هغوی د نېکۍ په چارو کې د ده ملګري، اورېدونکي او اطاعت کوونکي وو. هماغه مهال یې دعا او ژړا وکړه او خپل رب ته یې زارۍ وکړې؛ نو الله هغوی له هغې لړزې خلاص کړل، هغوی ډاډه شول او د خپل رب خبرې یې واورېدې.
همدا د الله عزوجل وینا ده: «ویې ویل»؛ یعنې موسیٰ وویل: «ای زما ربه! که ستا اراده وای، تر دې مخکې دې هغوی هلاک کړي وو»؛ یعنې د خوسکي د عبادت له امله؛ «او زه هم»؛ د قبطي د وژلو له امله.
«ایا موږ د هغو ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې چې زموږ له ډلې دي؟» یعنې د خوسکي عبادت کوونکي. موسیٰ ګومان وکړ چې هغوی د خوسکي د نیولو له امله سزا شوي دي، او دا خبره یې د پوښتنې په بڼه وکړه: ایا موږ د ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې؟ مبرد وايي: «موږ د هغو ناپوهانو د کړنو له امله هلاک کوې» د شفقت او عاطفې له مخې پوښتنه ده، یعنې: موږ مه هلاکوې.
موسیٰ علیه السلام پوهېده چې الله تعالی تر دې ډېر عادل دی چې د یوه ګناه د بار له امله بل څوک ونیسي. د الله تعالی دا وینا: «دا ستا له ازمېښت پرته بل څه نه و»؛ یعنې هغه ازمېښت چې ناپوهان پکې واقع شول، یوازې ستا امتحان او ابتلا وه. په هغه سره دې یو قوم بېلارې کړ او په ازمېښت کې ولوېدل، او بل قوم دې سمې لارې ته هدایت کړ او پر خپل دین دې ټینګ وساته. همدا د دې وینا معنا ده: «په هغه سره چاته چې وغواړې بېلارې کوې او چاته چې وغواړې سمه لار ورښیې.
ته زموږ واکمن یې»؛ یعنې زموږ ملاتړ کوونکی او ساتونکی یې. «نو موږ وبخښه او رحم راباندې وکړه، او ته تر ټولو غوره بخښونکی یې.»
«او موږ ته ولیکه»؛ یعنې لازم او ثابت یې کړه. «په دې دنیا کې نېکي»؛ یعنې نعمت او روغتیا. «او په آخرت کې هم»؛ یعنې په آخرت کې «نېکي»؛ یعنې بخښنه او جنت. «موږ تا ته راوګرځېدو»؛ یعنې ستا لوري ته مو توبه وکړه. الله تعالی وفرمایل: «زما عذاب چې چاته وغواړم رسوم یې»؛ یعنې له خپلو مخلوقاتو څخه چاته.
«او زما رحمت هر څه رانغاړلی دی»؛ یعنې هر څه یې په ځان کې شامل کړي دي. حسن او قتاده وايي: د الله رحمت په دنیا کې نېک او بد دواړه رانغاړي، خو د قیامت په ورځ به یوازې د تقوا خاوندانو ته ځانګړی وي. عطیه عوفي وايي: رحمت یې هر څه رانغاړلي، خو یوازې د هغو کسانو لپاره واجب کېږي چې تقوا کوي. کافر ته روزي ورکول کېږي او د مؤمنانو له امله له هغه څخه بلا دفع کېږي، ځکه د مؤمنانو په اړه د الله رحمت پراخ دی؛ نو کافر هم په همدې رحمت کې ژوند کوي.
کله چې آخرت ته ورسېږي، رحمت یوازې د مؤمنانو لپاره لازم وي؛ لکه څوک چې د بل د څراغ په رڼا کې وي، خو د څراغ خاوند چې څراغ له ځانه سره یوسي، رڼا هم ورسره لاړه شي. ابن عباس رضي الله عنهما، قتاده او ابن جریج وايي: کله چې دا وینا نازله شوه: «او زما رحمت هر څه رانغاړلی دی»، ابلیس وویل: «زه هم د هغو هر څه په ډله کې یم.» نو الله سبحانه وتعالی وفرمایل: «نو ژر به یې هغو کسانو ته ولیکم چې تقوا کوي، زکات ورکوي او زموږ پر آیتونو ایمان لري.» یهودو او نصاراوو دا هیله وکړه او ویې ویل: «موږ تقوا کوو، ایمان لرو او زکات ورکوو.» خو الله دا رحمت دې امت ته ځانګړی کړ او ویې فرمایل:
په «صحیح البخاري» کې (شمېره ۷۴۰۵) قدسي حدیث روایت شوی دی: «زما رحمت زما پر غضب مخکې کېږي.»