Мусанын коому үчүн дубасы

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Бану Исраил тооба кылып, акыл-эсине келгенден кийин, Муса алардын арасынан эң жакшы жетимиш кишини тандап алды. Алар өз коомунун атынан Раббисинин алдында кечирим сурашы керек эле. Аллах аларга белгиленген убакытты убада кылды. Алар ошол жерге келгенде: «Эй, Муса!

Бизге Аллахты ачык көрсөт», — дешти. Ошентип, алар Аллахка өтө эле кайраттанып, Ага карата адепсиздик кылышты. Ошондо аларды катуу силкинүү басты да, эс-учунан танып, өлүштү.

Муса (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Аллахка жалбарып, жалынганын токтотподу. Ал: «Раббим! Эгер кааласаң, аларды да, мени да мындан мурда эле кыйратмаксың», — деп айтты. Анткени алар өз коомунун алдында кечирим сурай турган абалда келишкен; эми болсо өздөрү залим болуп калышты.

«Арабыздагы акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы?» — башкача айтканда, акыл-эси кем, ой-пикири тайкы адамдар үчүнбү? Муса Аллахка жалбарып, Ага кайраттана каршы чыккандардын сөздөрү менен иштерине тоскоол боло турган толук акылы жок экенин айтып, кечирим сурады. Ошондой эле алар динден ажырап калуудан коркууга себеп болгон сыноого туш болушканын айтты да: «Бул Сенин сынооң гана. Ал аркылуу Сен каалаганыңды адаштырып, каалаганыңды туура жолго саласың.

Сен биздин камкорчубузсуң. Бизди кечирип, бизге ырайым кыл! Сен кечирүүчүлөрдүн эң жакшысысың», — деди. Башкача айтканда, Сен кечиргендердин эң жакшысысың, ырайым кылууга эң татыктуусуң, белек берип, жакшылык кылууда эң берешенсиң.

Муса (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай дегендей болду: «Оо, Раббим! Баарыбыз үчүн эң биринчи максат — Сага баш ийүү жана Сага ыйман келтирүү. Акылы менен туура жолду тапкан, Өзүң берген ийгиликке бекем карманган адам түз жолдо калды. Ал эми акылы начарлап, пикири тайкы болуп, сыноого азгырылган киши ушул эки себептен улам ушундай иш кылды.

Ошентсе да Сен — ырайым кылуучулардын эң Ырайымдуусусуң, кечирүүчүлөрдүн эң жакшысысың. Бизди кечирип, бизге ырайым кыл!» Аллах анын дубасын кабыл кылып, аларды өлгөндөн кийин тирилтти жана күнөөлөрүн кечирди.

Муса дубасын улантып: «Бизге бул дүйнөдө жакшылык жаз», — деди. Бул — пайдалуу илим, мол ырыскы жана жакшы амал. «Акыретте да жакшылык» — Аллахтын салих пенделерине даярдаган сообу. «Биз Сага кайттык» — кемчиликтерибизди моюнга алып, бардык иштерибизде Сага жүз бурдук.

Аллах Таала айтты: «Азабымды каалаган адамыма жеткиремин», башкача айтканда, бактысыз болуп, азапка себеп болгон иштерди жасаган адамга. «Ал эми Менин ырайымым бардык нерсени камтыйт» — асман-жердеги бардык макулуктарды, жакшысын да, бузулганын да, ыймандуусун да, каапырын да. Аллахтын ырайымы жетпеген, Анын жакшылыгы менен ихсаны камтыбаган бир да макулук жок. Бирок бул дүйнө менен акыреттеги бакытка жеткирген өзгөчө ырайым ар бир адамга берилбейт.

Ошондуктан Аллах ал ырайым тууралуу: «Аны күнөөлөрдүн кичинесинен да, чоңунан да сактангандарга жазамын», — деди. «Зекетти беришет» — милдеттүү зекетти ага укуктуу адамдарга беришет. «Алар Биздин аяттарыбызга ыйман келтиришет». Аллахтын аяттарына ыйман келтирүүнүн толук болушу — алардын маанисин билүү жана талаптарына ылайык амал кылуу.

Буга диндин негиздеринде да, тармактарында да Пайгамбарды (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) сырты менен да, ичи менен да ээрчүү кирет.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Али ибн Абу Талха Ибн Аббастан бул аяттын тафсири тууралуу мындайча риваят кылган: «Аллах Мусага өз коомунан жетимиш кишини тандоону буйруган. Ал жетимиш кишини тандап, Раббисине дуба кылышсын деп аларды бөлүп алып чыккан. Алардын дубаларынын арасында: “Оо, Аллах! Бизге бизден мурда эч кимге бербеген нерсени бер жана бизден кийин да эч кимге бербе”, — деген сөздөр болгон. Аллах алардын мындай дубасын жактырган эмес».

«Раббим! Эгер кааласаң, аларды да, мени да мындан мурда эле кыйратмаксың» деген аят тууралуу ас-Суддий мындай деген: «Аллах Мусага Бану Исраилден бир топ адамды ээрчитип келип, музоого сыйынгандыгы үчүн кечирим суроону буйруп, белгилүү убакытты убада кылды. Муса өз коомунан өзү тандаган жетимиш кишини алып, кечирим суроо үчүн жөнөдү. Алар белгиленген жерге келгенде: “Эй, Муса!

Аллахты ачык көрмөйүнчө сага ишенбейбиз. Сен Аны менен сүйлөштүң, эми Аны бизге көрсөт”, — дешти. Ошондо аларды чагылган уруп, өлүштү. Муса ыйлап, Аллахка дуба кылып: “Раббим! Бану Исраилге барганда, алардын эң жакшыларын кыйратканыңды аларга эмне деп айтам?” — деди».

«Раббим! Эгер кааласаң, аларды да, мени да мындан мурда эле кыйратмаксың» деген аят тууралуу Мухаммад ибн Исхак мындай деген: «Муса Бану Исраилдин арасынан эң жакшы жетимиш кишини тандап: “Аллахка барып, кылган ишиңер үчүн Ага тооба кылгыла. Артыңарда калтырган коомуңар үчүн да тообаны сурагыла. Орозо кармагыла, тазалангыла жана кийимдериңерди тазалагыла”, — деди.

Ал аларды Раббиси белгилеген убакытка Синай тоосуна алып жөнөдү. Муса Раббисинин уруксаты жана билими менен гана ал жакка барчу. Жетими кишинин айтымында, алар өзүнө буйрулганды аткарып, Раббиси менен жолугууга чыкканда Мусага: “Бизге Раббибиздин сөзүн угузуп бер”, — дешти. Ал: “Макул”, — деди.

Муса тоого жакындаганда, булуттун мамысы түшүп, тоонун баарын каптады. Муса жакындап, анын ичине кирди да, элге: “Жакындагыла”, — деди. Аллах Муса менен сүйлөшкөндө, Мусанын маңдайында жаркыраган нур пайда болчу, аны адам баласынан эч ким карай алчу эмес. Ошондуктан анын алдына көшөгө тартылган.

Эл жакындап, ичкери киргенде саждага жыгылышты да, Аллахтын Муса менен сүйлөшүп, ага: “Муну кыл, муну кылба”, — деп буйруганын угушту. Аллах ага тапшырган иштерин бүтүргөндөн кийин, булут Мусадан тарады. Муса элге келип, алар: “Аллахты ачык көрмөйүнчө сага ишенбейбиз”, — дешти. Ошондо аларды силкинүү — башкача айтканда, чагылган — басты; алардын жандары үзүлүп, баары өлүштү.

Муса Раббисине жалбарып, дуба кылып, Ага кайрылды да: “Раббим! Эгер кааласаң, аларды да, мени да мындан мурда эле кыйратмаксың. Алар акылсыздык кылышты. Эми артымда калган Бану Исраилдин баарын кыйратабызбы?” — деди».

Суфян ас-Саврий мындай деген: «Абу Исхак мага Амара ибн Абд ас-Салулиден, ал Али ибн Абу Талибден (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылды: “Муса, Харун, Шабр жана Шубайр жөнөп, тоонун этегине келишти. Харун керебетке жатып, Аллах анын жанын алды. Муса Бану Исраилге кайтып келгенде, алар: ‘Харун кайда?’ — дешти. Муса: ‘Аллах анын жанын алды’, — деди.

Алар: ‘Сен аны өлтүрдүң! Анын бизге карата жумшактыгын жана жакшы мамилесин көрө албай кызгандың’, — же ушуга окшош сөз айтышты. Муса: ‘Каалаганыңарды тандагыла’, — деди. Алар жетимиш кишини тандашты». Али айтты: «Аллахтын: “Муса өз коому арасынан жетимиш кишини тандады” деген сөзү ушул.

Алар Харунга жеткенде: “Эй, Харун! Сени ким өлтүрдү?” — дешти. Ал: “Мени эч ким өлтүргөн жок, Аллах жанымды алды”, — деди. Алар: “Эй, Муса! Эми сага баш ийбей койбойбуз”, — дешти. Ошондо аларды силкинүү басты. Муса оңго-солго кайрылып: “Оо, Раббим!

Эгер кааласаң, аларды да, мени да мындан мурда эле кыйратмаксың. Арабыздагы акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы? Бул Сенин сынооң гана; ал аркылуу Сен каалаганыңды адаштырып, каалаганыңды туура жолго саласың”, — деди. Ошондо Аллах аларды тирилтип, баарын пайгамбар кылды».

Бул өтө таң калыштуу риваят. Амара ибн Абд деген адамды мен тааныбайм. Шуба да аны Абу Исхактан, Бану Салулдан болгон бир адам аркылуу Алиден риваят кылып, ушул окуяны айткан.

Ибн Аббас, Мужахид, Катада жана Ибн Журайждин айтымында, аларды силкинүү басты, анткени алар өз коомун музоого сыйынууда таштап кеткен эмес, аларга тыюу да салышкан эмес. Бул пикир Мусанын: «Арабыздагы акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы?» — деген сөзүнө төп келет. «Бул Сенин сынооң гана» деген сөз — Сенин сынагың жана текшерүүң дегенди билдирет. Муну Ибн Аббас, Саид ибн Жубайр, Абу аль-Алия, Рабиъ ибн Анас жана мурдагы жана кийинки муундагы бир катар аалымдар айткан.

Мунун башка мааниси жок: «Иштин баары Сенин ишиң, өкүм толугу менен Сага таандык. Эмне кааласаң, ошол болот. Сен каалаганыңды адаштырып, каалаганыңды туура жолго саласың. Сен адаштырган адамды эч ким туура жолго сала албайт, Сен туура жолго салган адамды эч ким адаштыра албайт.

Сен бербеген нерсени эч ким бере албайт, Сен берген нерсени эч ким тыйа албайт. Бийлик да, өкүм да толугу менен Сага таандык. Жаратуу да, буйрук берүү да Сага таандык».

«Сен биздин камкорчубузсуң. Бизди кечирип, бизге ырайым кыл! Сен кечирүүчүлөрдүн эң жакшысысың». Кечирүү — күнөөнү жаап, ал үчүн жазалоодон баш тартуу. «Кечирим» менен бирге айтылган «ырайым» келечекте адамды ошол күнөөгө кайра түшүрбөөнү билдирет.

«Сен кечирүүчүлөрдүн эң жакшысысың» — күнөөлөрдү Сенден башка эч ким кечире албайт.

«Бизге бул дүйнөдө жакшылык жаз жана акыретте да» деген дубанын биринчи бөлүгү зыянды кетирүүнү, ал эми бул бөлүгү каалаган нерсеге жетүүнү суроо болуп саналат. «Бизге бул дүйнөдө жакшылык жаз жана акыретте да» — башкача айтканда, эки дүйнөдө тең жакшылыкты биз үчүн милдет кылып, бекем жаз. Бул тууралуу «Бакара» сүрөсүнүн тафсиринде мурда түшүндүрүлгөн.

«Биз Сага кайттык» — тооба кылып, Сага кайрылып, Сага жүз бурдук дегенди билдирет. Муну Ибн Аббас, Саид ибн Жубайр, Мужахид, Абу аль-Алия, ад-Даххак, Ибрахим ат-Таймий, ас-Суддий, Катада жана башкалар айтышкан. Бул сөздүн тилдик мааниси да ушундай. Ибн Жарир мындай риваят кылган: «Ибн Вакиъ бизге атасынан, ал Шариктен, ал Жабирден, ал Абдуллах ибн Нажиъден, ал Алиден (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылды: “Алар ‘Биз Сага кайттык’ дегендиктен жөөттөр деп аталышкан”». Жабир — Жабир ибн Язид аль-Жуъфи, ал алсыз риваятчы.

Аллах Мусанын: «Бул Сенин сынооң гана» деген сөзүнө жооп кылып: «Азабымды каалаган адамыма жеткиремин, ал эми ырайымым бардык нерсени камтыйт. Аны такыба адамдар үчүн жазамын», — деди. Башкача айтканда, Мен каалаганымды жасайм, каалаган өкүмүмдү чыгарам. Ар бир иште хикмат жана адилеттүүлүк Мага таандык.

Аллах Таала кемчиликтерден аруу, Андан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок.

«Менин ырайымым бардык нерсени камтыйт» — бул өтө кеңири жана жалпы маанидеги улуу аят. Аллах Аршты көтөрүп турган периштелер жана анын айланасындагылар тууралуу кабарлап: «Раббибиз! Сенин ырайымың жана илимиң бардык нерсени камтыйт», — деп айтышарын билдиргендей эле.

Имам Ахмад мындай деген: «Абд ас-Самад бизге атасынан, ал аль-Журейрийден, ал Абу Абдуллах аль-Жашмийден, ал Жундубдан — ал Жундуб ибн Абдуллах аль-Бажалий (Аллах андан ыраазы болсун) — риваят кылды: бир бедуин келип, төөсүн чөктүрүп, тизгинин байлап, анан Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) артына туруп намаз окуду. Пайгамбар намазын бүткөндө, ал төөсүнө барып, байлоосун чечти да, минип алып: “Оо, Аллах! Мага жана Мухаммадга ырайым кыл, ырайымыңа бизден башка эч кимди кошпо”, — деп үн катты. Аллахтын Элчиси: “Кайсынысы көбүрөөк адашты: силерби же төөсүбү?

Анын эмне дегенин укпадыңарбы?” — деди. Сахабалар: “Ооба”, — дешти. Ал: “Ал кеңири ырайымды чектеп койду. Чындыгында, Аллах жүз ырайымды жараткан. Алардын бирин гана түшүрүп, макулуктардын — жиндердин, адамдардын жана айбандардын — бири-бирине боорукер болушуна себеп кылды.

Ал эми токсон тогуз ырайымын Өзүндө калтырды. Кайсынысы көбүрөөк адашкан: албы же төөсүбү?” — деди». Бул хадисти Абу Дауд Али ибн Насрдан, ал Абд ас-Самад ибн Абд аль-Варистен риваят кылган.

Имам Ахмад дагы мындай деген: «Яхья ибн Саид бизге Сулаймандан, ал Абу Усмандан, ал Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) риваят кылды: “Аллахтын жүз ырайымы бар. Алардын бирин жаратууларынын бири-бирине ырайым кылышы үчүн түшүргөн. Ошол ырайым аркылуу жырткычтар өз балдарына мээрим көрсөтөт. Токсон тогузун болсо Кыямат күнүнө калтырган”».

Бул хадисти өзүнчө Муслим риваят кылган. Ал Сулайман — Сулайман ибн Тархандын жана Дауд ибн Абу Хинддин Абу Усмандан — анын аты Абдуррахман ибн Мал — Салмандан, ал болсо Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) риваят кылган нускасын келтирген.

Имам Ахмад мындай деген: «Аффан бизге Хаммаддан, ал Асим ибн Бахдаладан, ал Абу Салихтен, ал Абу Хурайрадан риваят кылды: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Аллахтын жүз ырайымы бар, алардын токсон тогузу Өзүндө. Силердин араңарга бирин түшүрүп, жиндердин, адамдардын жана башка макулуктардын бири-бирине ырайым кылышына себеп кылды. Кыямат күнү аны Өзүнө кошот”, — деди». Бул риваятты ушул жол менен жалгыз Ахмад келтирген.

Ахмад мындай деген: «Аффан бизге Абдулвахидден, ал аль-Аъмаштан, ал Абу Салихтен, ал Абу Саидден риваят кылды: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Аллахтын жүз ырайымы бар. Алардын бир бөлүгүн гана макулуктардын арасына бөлүштүргөн; ошол аркылуу адамдар, жырткычтар жана канаттуулар бири-бирине ырайым кылышат”, — деди». Ибн Мажа бул хадисти Абу Муавиядан, ал аль-Аъмаштан риваят кылган.

Хафиз Абу аль-Касим ат-Табараний мындай деген: «Мухаммад ибн Усман ибн Абу Шайба бизге Ахмад ибн Юнус аркылуу, ал Саад Абу Гайлан аш-Шайбаний аркылуу, ал Хаммад ибн Абу Сулайман аркылуу, ал Ибрахим аркылуу, ал Сила ибн Зуфардон, ал Хузайфа ибн аль-Йамандан (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылды: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Жаным Анын колунда болгон Затка ант! Дини бузук, тиричилигинде акылсыз адам да бейишке кирет. Жаным Анын колунда болгон Затка ант! Күнөөсү үчүн тозокто күйүп тазаланган адам да бейишке кирет.

Жаным Анын колунда болгон Затка ант! Кыямат күнү Аллах ушунчалык чоң кечирим берет, Иблис да ага жетем деп үмүттөнө турган болот”, — деди». Бул өтө таң калыштуу хадис. Бул жердеги Саадды мен тааныбайм.

«Аны күнөө жасоодон сактангандар үчүн жазамын» деген аяттын мааниси: Өзүмдөн бир белек жана жакшылык катары ырайымыма жетүүнү алар үчүн милдет кылып, бекем кылам. Аллах Таала: «Раббиңер Өзүнө ырайым кылууну милдет кылып жазды», — деген. «Такыба болгондор үчүн» — башкача айтканда, ширк менен чоң күнөөлөрдөн сактанган Мухаммаддын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) үммөтүнө. «Зекет беришет» — бул напсилердин зекети деп да айтылган, мал-мүлктүн зекети деп да айтылган.

Аят Маккада түшкөндүктөн, эки маанини тең камтышы мүмкүн. «Алар Биздин аяттарыбызга ыйман келтиришет» — аларга ишенишет.

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын «Муса өз коому арасынан тандап алды» деген сөзү: «Өз коомунан тандады» деген мааниде; бул жерде сөз башындагы «мин» предлогунун түшүрүлүшү себептүү сөз табыш жөндөмөсүндө келген. «Биз белгилеген убакытка жетимиш кишини» деген сөз бул адамдардын баары музоого сыйынбаганын көрсөтөт. Ас-Суддий мындай деген: «Аллах Таала Мусага Бану Исраилден бир топ адамды алып келип, музоого сыйынгандыктары үчүн кечирим суроону буйруду. Муса өз коомунан жетимиш кишини тандады.

Алар белгиленген жерге келгенде: “Сен бизге Аллахты ачык көрсөтмөйүнчө сага ишенбейбиз”, — дешти. Ошондо аларды чагылган уруп, өлүштү». Ибн Исхак: «Муса аларды өздөрү кылган иши үчүн тооба кылышсын жана артында калтырган коому үчүн кечирим сурашсын деп тандаган», — деген. Бул алардын баары музоого сыйынганын көрсөтөт.

Катада, Ибн Журайж жана Мухаммад ибн Кааб: «Аларды силкинүү басты, анткени алар музоого сыйынган кезде өз коомун таштап кетишкен эмес, жакшылыкка буйруп, жамандыктан кайтарышкан эмес», — дешкен. Ибн Аббас: «“Сен бизге Аллахты ачык көрсөтмөйүнчө сага ишенбейбиз”, — деп, чагылган урган жетимиш киши (Бакара, 2:55) силкинүү баскан жетимиш кишиден мурда болгон. Аллах Мусага өз коомунан жетимиш кишини тандоону буйруганда, Муса аларды тандап алып, Раббисине дуба кылышсын деп бөлүп чыкты. Алардын дубасынын арасында: “Оо, Аллах!

Бизге бизден мурда эч кимге бербеген нерсени бер жана бизден кийин да эч кимге бербе”, — деген сөздөр болгон. Аллах алардын мындай дубасын жактырбай, силкинүү бастырды», — деген.

Вахб мындай деген: «Силкинүү үн болгон эмес. Ал адамдар ошол коркунучтуу көрүнүштү көргөндө калтырап, тынчсызданып, денелери ушунчалык силкингендиктен, муундары ажырап кете жаздаган. Муса муну көрүп, аларды аяп, өлүп калууларынан коркту. Алардан айрылуу ага оор болду, анткени алар жакшылык иштерде анын жардамчылары, тилин алган жана баш ийген кишилер эле.

Ошондо ал дуба кылып, ыйлап, Раббисине жалбарды. Аллах аларды ошол силкинүүдөн арылтты. Алар тынчтанып, Раббисинин сөзүн угушту. Аллах Тааланын: “Раббим!” — деген сөзү ушул жерден башталат. «Эгер кааласаң, аларды мындан мурда эле кыйратмаксың» — башкача айтканда, музоого сыйынгандыгы үчүн. «Мени да» — кипти өлтүргөнүм үчүн.

«Арабыздагы акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы?» — музоого сыйынгандарды айтып жатат. Муса алар музоону кабыл алгандыгы үчүн жазаланды деп ойлоп, суроо түрүндө: «Акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы?» — деди. Аль-Мубаррад: «“Акылсыздардын кылган иши үчүн бизди кыйратасыңбы?” деген сөз — ырайым сураган суроо, башкача айтканда: “Бизди кыйратпа” дегенди билдирет.

Муса (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Аллах күнөөкөрдүн күнөөсү үчүн башка бирөөнү жазалай турганчалык адилетсиз эмес экенин билген», — деген.

«Бул Сенин сынооң гана» — акылсыздардын туш болгон сыноосу Сенин сынооң жана сынагың гана болду. Ал аркылуу бир коомду адаштырып, алар сыноого туш болушту; ал эми башка коомду туура жолго салып, дининде бекем калтырдың. «Сен каалаганыңды адаштырып, каалаганыңды туура жолго саласың. Сен биздин камкорчубузсуң» — биздин жардамчыбыз жана сактоочубузсуң.

«Бизди кечирип, бизге ырайым кыл! Сен кечирүүчүлөрдүн эң жакшысысың».

«Бизге жаз» — биз үчүн милдет кыл. «Бул дүйнөдө жакшылык» — ырыскы жана аманчылык. «Акыретте да» — башкача айтканда, акыретте да. «Жакшылык» — кечирим жана Бейиш. «Биз Сага кайттык» — Сага тооба кылдык.

Аллах Таала: «Азабымды жаратууларымдын ичинен каалаганыма жеткиремин. Ал эми Менин ырайымым бардык нерсени камтыйт», — деди. Хасан менен Катада: «Бул дүйнөдө Аллахтын ырайымы жакшысын да, бузулганын да камтыйт; ал эми Кыямат күнү ал өзгөчө такыба адамдарга берилет», — дешкен. Атийя аль-Ауфий: «Ал бардык нерсени камтыйт, бирок такыбалар үчүн гана сөзсүз насип болот.

Каапырга да ырыскы берилет, Аллахтын ырайымы ыймандууларды камтыгандыктан, ыймандуулар аркылуу андан балээ кайтарылат, ошентип ал да ошол ырайымдын ичинде жашайт. Акыретке барганда болсо ырайым ыймандууларга гана милдеттүү болот. Бул башка бирөөнүн шамы менен жарык алган адамга окшош: чырактын ээси шамын алып кеткенде, жарык да кетет», — деген.

Ибн Аббас (Аллах ал экөөнөн ыраазы болсун), Катада жана Ибн Журайж мындай дешкен: «“Менин ырайымым бардык нерсени камтыйт” деген аят түшкөндө, Иблис: “Мен да ошол нерселердин биримин”, — деди. Ошондо Аллах Таала: “Аны такыба болгондорго, зекет бергендерге жана Биздин аяттарыбызга ыйман келтиргендерге жазамын”, — деди. Жөөттөр менен христиандар да аны үмүт кылып: “Биз такыба болобуз, ыйман келтиребиз жана зекет беребиз”, — дешти. Бирок Аллах ал ырайымды ушул үммөт үчүн белгиледи».

Аллах: «Аны такыба болгондорго, зекет бергендерге жана Биздин аяттарыбызга ыйман келтиргендерге жазамын», — деди.