Prośba o przebaczenie i miłosierdzie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Kiedy synowie Izraela okazali skruchę i powrócili do rozsądku, Mojżesz wybrał spośród nich siedemdziesięciu najlepszych mężów, aby wstawili się za swoim ludem przed ich Panem. Allah wyznaczył im czas, w którym mieli się stawić. Gdy przybyli, powiedzieli: „O Mojżeszu! Pokaż nam Allaha jawnie!”, i w ten sposób dopuścili się wielkiej zuchwałości wobec Allaha oraz okazali Mu brak należytego szacunku.

Wtedy pochwyciło ich trzęsienie ziemi, stracili przytomność i zginęli. Mojżesz, pokój z nim, nie przestawał błagać Allaha, modlić się żarliwie i mówić: „Panie mój! Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej”, zanim przybyli i znaleźli się w sytuacji, w której mieli wstawić się za swoim ludem. Sami stali się bowiem niesprawiedliwi.

„Czy zgubisz nas za to, co uczynili głupcy spośród nas?” — to znaczy: ludzie o słabym rozumie i niedojrzałym osądzie. Mojżesz błagał Allaha i usprawiedliwiał ich, wyjaśniając, że ci, którzy ośmielili się wystąpić przeciw Allahowi, nie mieli dość rozumu, by powstrzymał ich on od tego, co powiedzieli i uczynili. Spotkała ich też próba, przez którą człowiek może się zachwiać i obawiać utraty swojej religii. Powiedział więc: „To jest tylko Twoja próba: sprowadzasz przez nią z drogi, kogo chcesz, i prowadzisz drogą prostą, kogo chcesz.

Ty jesteś naszym opiekunem. Przebacz nam i okaż miłosierdzie! Ty jesteś najlepszym z przebaczających!”. To znaczy: Ty jesteś najlepszy w przebaczaniu, najbardziej godny, by okazać miłosierdzie, i najhojniejszy w obdarowywaniu i łaskawości.

Jakby Mojżesz, pokój z nim, powiedział: „Panie mój, pierwszym i najważniejszym celem nas wszystkich jest posłuszeństwo Tobie i wiara w Ciebie. Ten, komu dałeś rozum i rozsądek oraz kogo obdarzyłeś powodzeniem, trwa prosto na drodze. Ten zaś, którego rozum osłabł, którego sąd zawiódł i którego próba odwróciła od właściwej drogi, postąpił tak z tych dwóch powodów. Mimo to Ty jesteś Najmiłosierniejszy z miłosiernych i najlepszy z przebaczających — przebacz nam i okaż nam miłosierdzie”.

Allah odpowiedział na jego prośbę, wskrzesił ich po śmierci i przebaczył im grzechy.

Mojżesz zakończył swoją modlitwę słowami: „Zapisz nam to, co jest piękne w życiu na tym świecie” — czyli pożyteczną wiedzę, obfite zaopatrzenie i prawe uczynki — „i w życiu ostatecznym”, czyli nagrodę przygotowaną przez Allaha dla Jego prawych sprzymierzeńców. „Oto nawróciliśmy się ku Tobie” oznacza: powróciliśmy do Ciebie, uznając nasze zaniedbania, i zwracamy się ku Tobie we wszystkich naszych sprawach.

Allah Najwyższy powiedział: „Moją karą dosięgam, kogo chcę” — spośród tych, którzy są nieszczęśliwi i narażają się na jej przyczyny — „a Moje miłosierdzie obejmuje każdą rzecz”, zarówno stworzenia z wyższych, jak i niższych światów, prawych i występnych, wierzących i niewierzących. Nie ma stworzenia, do którego nie dotarłoby miłosierdzie Allaha i którego nie objęłaby Jego łaska oraz dobroć. Jednak szczególne miłosierdzie, które przynosi szczęście w życiu doczesnym i ostatecznym, nie jest przeznaczone dla każdego.

Dlatego Allah powiedział o nim: „Zapiszę je tym, którzy są bogobojni” — wystrzegają się grzechów, małych i wielkich — „i dają obowiązkową jałmużnę tym, którym się ona należy, i tym, którzy wierzą w Nasze znaki”. Pełnia wiary w znaki Allaha obejmuje poznanie ich znaczenia i postępowanie zgodnie z nimi. Należy do tego podążanie za Prorokiem ﷺ jawnie i skrycie, w podstawach religii i w jej szczegółowych zasadach.

Tafsir imama Ibn Kathira

Ali ibn Abi Talha przekazał od Ibn Abbasa, objaśniając ten werset: Allah polecił Mojżeszowi wybrać spośród swojego ludu siedemdziesięciu mężczyzn. Mojżesz wybrał siedemdziesięciu i wyszedł z nimi, aby błagali swego Pana. Wśród ich próśb znalazły się słowa: „Allahie, daj nam to, czego nie dałeś nikomu przed nami i czego nie dasz nikomu po nas”. Allah nie pochwalał tej prośby.

„Panie mój! Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej, i mnie również” — aż do końca wersetu.

As-Suddi powiedział: Allah polecił Mojżeszowi przyjść wraz z grupą synów Izraela, aby przeprosili Go za oddawanie czci cielcowi. Wyznaczył im termin. Mojżesz starannie wybrał siedemdziesięciu spośród swojego ludu, po czym wyruszył z nimi, by prosili o przebaczenie. Kiedy dotarli na miejsce, powiedzieli: „Nie uwierzymy ci, o Mojżeszu, dopóki nie zobaczymy Allaha jawnie, bo przecież rozmawiałeś z Nim.

Pokaż nam Go!”. Dosięgła ich błyskawica i zginęli. Mojżesz stanął, płacząc i modląc się do Allaha: „Panie mój, co powiem synom Izraela, kiedy do nich wrócę, skoro zgładziłeś ich najlepszych?”. Powiedział: „Panie mój! Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej, i mnie również”.

Muhammad ibn Ishaq powiedział: Mojżesz wybrał spośród synów Izraela siedemdziesięciu najlepszych. Rzekł im: „Idźcie do Allaha, okażcie skruchę za to, co uczyniliście, i proście Go o przyjęcie skruchy za tych spośród waszego ludu, których zostawiliście za sobą. Pośćcie, oczyśćcie się i oczyśćcie swoje szaty”. Wyruszył z nimi na górę Synaj, na spotkanie wyznaczone mu przez jego Pana.

Nie przychodził do Niego inaczej, jak tylko za Jego pozwoleniem i wiedzą. Jak mi przekazano, kiedy tych siedemdziesięciu wykonało to, co im polecił, i wyruszyło z nim na spotkanie z ich Panem, powiedzieli Mojżeszowi: „Poproś, abyśmy mogli usłyszeć słowa naszego Pana”. Odpowiedział: „Uczynię to”. Gdy Mojżesz zbliżył się do góry, spłynął na nią słup obłoku, aż cała góra została nim okryta.

Mojżesz podszedł, wszedł weń i powiedział ludziom: „Podejdźcie”. Gdy Allah rozmawiał z Mojżeszem, na jego czole pojawiał się jasny blask, na który żaden człowiek nie był w stanie patrzeć, dlatego oddzielała go zasłona. Ludzie podchodzili, a kiedy weszli, padli na twarze w pokłonie. Słyszeli, jak Allah rozmawia z Mojżeszem, nakazuje mu i zakazuje: „Czyń to, a tego nie czyń”.

Gdy Allah zakończył przekazywać Mojżeszowi swoje polecenia, obłok się od niego uniósł. Mojżesz wrócił do nich, a oni powiedzieli: „Nie uwierzymy ci, dopóki nie zobaczymy Allaha jawnie!”. Pochwyciło ich trzęsienie ziemi — czyli błyskawica — i nagle odebrało im życie; wszyscy zginęli. Mojżesz wstał, błagając swego Pana, modląc się do Niego i usilnie Go prosząc: „Panie mój!

Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej, i mnie również”. Postąpili głupio. Czy mamy zgubić tych, którzy pozostali spośród synów Izraela?

Sufjan as-Sawri powiedział: Opowiedział mi Abu Ishaq, od Imary ibn Abd as-Saluliego, że Ali ibn Abi Talib, oby Allah był z niego zadowolony, powiedział: „Mojżesz, Aaron, Szabr i Szubajr wyruszyli i dotarli do podnóża góry. Aaron położył się na łożu, a Allah, potężny i majestatyczny, zabrał go do Siebie. Kiedy Mojżesz wrócił do synów Izraela, zapytali go: «Gdzie jest Aaron?». Odpowiedział: «Allah zabrał go do Siebie».

Powiedzieli: «To ty go zabiłeś! Zazdrościłeś nam jego dobrego usposobienia i łagodności» — lub użyli słów o podobnym znaczeniu. Mojżesz powiedział: «Wybierzcie, kogo chcecie». Wybrali siedemdziesięciu mężczyzn. Oto znaczenie słów Najwyższego: „I wybrał Mojżesz spośród swego ludu siedemdziesięciu mężów”.

Gdy dotarli do Aarona, zapytali: «O Aaronie, kto cię zabił?». Odpowiedział: «Nikt mnie nie zabił, lecz Allah zabrał mnie do Siebie». Powiedzieli: «O Mojżeszu, od dziś nie będziemy cię nieposłuszni». Wówczas pochwyciło ich trzęsienie ziemi.

Mojżesz zaczął zwracać się raz w prawo, raz w lewo i mówić: „Panie mój! Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej, i mnie również. Czy zgubisz nas za to, co uczynili głupcy spośród nas? To jest tylko Twoja próba: sprowadzasz przez nią z drogi, kogo chcesz, i prowadzisz drogą prostą, kogo chcesz”».

Ali powiedział: „Allah przywrócił ich do życia i uczynił ich wszystkich prorokami”. Jest to niezwykle osobliwy przekaz, a Imara ibn Abd jest mi nieznany. Przekazał go również Szuʿba od Abu Ishaqa, od pewnego człowieka z plemienia Banu Salul, od Alego, i wymienił tę historię.

Ibn Abbas, Mudżahid, Qatada i Ibn Dżurajdż powiedzieli, że trzęsienie ziemi pochwyciło ich dlatego, iż nie odłączyli się od swego ludu, kiedy ten oddawał cześć cielcowi, ani nie zakazali mu tego. Tę interpretację potwierdzają słowa Mojżesza: „Czy zgubisz nas za to, co uczynili głupcy spośród nas?” oraz „To jest tylko Twoja próba”. Oznacza to: Twoje doświadczenie, próba i sprawdzian.

Tak objaśniali to Ibn Abbas, Saʿid ibn Dżubajr, Abu al-Alija, Rabiʿ ibn Anas i wielu innych uczonych dawnych i późniejszych pokoleń. Znaczenie jest tylko takie: cała sprawa należy do Ciebie, a rozstrzygnięcie należy wyłącznie do Ciebie. Dzieje się to, czego chcesz: sprowadzasz z drogi, kogo chcesz, i prowadzisz drogą prostą, kogo chcesz. Nie ma przewodnika dla tego, kogo sprowadziłeś z drogi, ani nikogo, kto sprowadziłby z niej tego, kogo poprowadziłeś.

Nikt nie da tego, czego Ty odmówiłeś, i nikt nie powstrzyma tego, co Ty dałeś. Cała władza i całe rozstrzygnięcie należą do Ciebie; do Ciebie należy stworzenie i rozkaz.

„Ty jesteś naszym opiekunem. Przebacz nam i okaż miłosierdzie! Ty jesteś najlepszym z przebaczających!” Przebaczenie oznacza okrycie grzechu i odstąpienie od ukarania za niego. Kiedy miłosierdzie jest wymieniane obok przebaczenia, oznacza, że Allah nie dopuszcza, by człowiek ponownie popełnił podobny grzech.

„Ty jesteś najlepszym z przebaczających” znaczy: nikt poza Tobą nie przebacza grzechów.

„Zapisz nam to, co jest piękne w życiu na tym świecie i w życiu ostatecznym”. Pierwsza część modlitwy dotyczyła oddalenia tego, co szkodliwe, a ta prośba odnosi się do uzyskania tego, co pożądane. „Zapisz nam to, co jest piękne w życiu na tym świecie i w życiu ostatecznym” oznacza: przeznacz nam i utrwal dla nas dobro w obu życiach. Objaśnienie tego zostało już podane w surze al-Baqara.

„Oto nawróciliśmy się ku Tobie” oznacza: okazaliśmy skruchę, powróciliśmy do Ciebie i zwróciliśmy się ku Tobie. Tak powiedzieli Ibn Abbas, Saʿid ibn Dżubajr, Mudżahid, Abu al-Alija, ad-Dahhak, Ibrahim at-Tajmi, as-Suddi, Qatada i inni. Takie jest też znaczenie tego wyrażenia w języku arabskim.

Ibn Dżarir powiedział: Ibn Wakīʿ opowiedział nam, Wakiʿ — od Szarika, od Dżabira, od Abd Allaha ibn Nadżiego, że Ali, oby Allah był z niego zadowolony, powiedział: „Żydów nazwano Żydami, ponieważ powiedzieli: „Oto nawróciliśmy się ku Tobie””. Dżabir to Ibn Jazid al-Dżuʿfi, który jest słaby.

Allah Najwyższy odpowiedział Mojżeszowi w sprawie jego słów: „To jest tylko Twoja próba”, mówiąc: „Moją karą dosięgam, kogo chcę, a Moje miłosierdzie obejmuje każdą rzecz”. Oznacza to: czynię, co chcę, i rozstrzygam, jak chcę; w tym wszystkim zawarte są moja mądrość i sprawiedliwość. Chwała Mu, nie ma boga poza Nim. Słowa: „Moje miłosierdzie obejmuje każdą rzecz” są wspaniałym wyrażeniem powszechnego i wszechogarniającego charakteru miłosierdzia, podobnie jak słowa o tych, którzy niosą Tron i tych, którzy są wokół niego: „Panie nasz, Ty obejmujesz każdą rzecz miłosierdziem i wiedzą” (Ghafir, 40:7).

Imam Ahmad powiedział: Abd as-Samad opowiedział nam, jego ojciec — od al-Dżurajriego, od Abu Abd Allaha al-Dżuszamiego, który powiedział: Dżundub — syn Abd Allaha al-Badżaliego, oby Allah był z niego zadowolony — opowiedział nam: „Przybył pewien beduin, zatrzymał swoją wielbłądzicę, uwiązał ją, a potem modlił się za Wysłannikiem Allaha ﷺ. Gdy Wysłannik Allaha ﷺ skończył modlitwę, beduin podszedł do wielbłądzicy, rozwiązał ją, dosiadł jej i zawołał: «Allahie, okaż mi miłosierdzie i Muhammadowi, i nie włączaj nikogo innego do naszego miłosierdzia!».

Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: «Czy waszym zdaniem ten człowiek bardziej błądzi czy jego wielbłądzica? Czy nie słyszeliście, co powiedział?». Odpowiedzieli: «Owszem». Powiedział: «Zawęziliście rozległe miłosierdzie! Allah, potężny i majestatyczny, stworzył sto części miłosierdzia.

Jedną część zesłał, dzięki której stworzenia okazują sobie czułość: dżiny, ludzie i zwierzęta. Pozostałe dziewięćdziesiąt dziewięć zachował u Siebie. Czy waszym zdaniem ten człowiek bardziej błądzi czy jego wielbłądzica?»”. Abu Dawud przekazał ten hadis od Alego ibn Nasra, od Abd as-Samada.

Imam Ahmad powiedział również: Jahja ibn Saʿid opowiedział nam, od Sulaimana, od Abu Usmana, że Prorok ﷺ powiedział: „Allah, potężny i majestatyczny, ma sto części miłosierdzia. Jedną z nich sprawia, że stworzenia okazują sobie miłosierdzie, a dzikie zwierzęta są czułe wobec swoich młodych. Pozostałe dziewięćdziesiąt dziewięć zachował na Dzień Zmartwychwstania”. Tylko Muslim przekazał ten hadis.

Przytoczył go od Sulaimana — Ibn Tarkhana — oraz Dawuda ibn Hind, obu od Abu Usmana, którego imię brzmiało Abd ar-Rahman ibn Mull, od Salmana al-Farisiego, od Proroka ﷺ.

Imam Ahmad powiedział: Affan opowiedział nam, od Hammada, od Asima ibn Bahdali, od Abu Salih, od Abu Hurajry, że Prorok ﷺ powiedział: „Allah ma sto części miłosierdzia. Dziewięćdziesiąt dziewięć zachował u Siebie, a jedną dał wam, abyście okazywali sobie miłosierdzie: dżiny, ludzie i wszystkie stworzenia. Kiedy nadejdzie Dzień Zmartwychwstania, dołączy ją do pozostałych”. Ahmad jako jedyny przekazał ten hadis w tej wersji.

Ahmad powiedział: Affan opowiedział nam, od Abd al-Wahida, od al-Aʿmasza, od Abu Salih, od Abu Saʿida, że Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: „Allah ma sto części miłosierdzia. Jedną część rozdzielił między stworzenia; dzięki niej ludzie, dzikie zwierzęta i ptaki okazują sobie miłosierdzie”. Ibn Madża przekazał ten hadis od Abu Muʿawiji, od al-Aʿmasza.

Al-Hafiz Abu al-Qasim at-Tabarani powiedział: Muhammad ibn Usman ibn Abi Szajba opowiedział nam, Ahmad ibn Junus — od Saʿda, Abu Gajlana asz-Szajbaniego, od Hammada ibn Abi Sulaimana, od Ibrahima, od Sila ibn Zufara, od Hudajfy ibn al-Jamana, oby Allah był z niego zadowolony, że Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: „Na Tego, w którego ręku jest moja dusza, wejdzie do Raju człowiek niegodziwy w swojej religii i głupi w sprawach życia. Na Tego, w którego ręku jest moja dusza, wejdzie do Raju człowiek, którego ogień wypalił z powodu jego grzechu.

Na Tego, w którego ręku jest moja dusza, Allah w Dniu Zmartwychwstania okaże przebaczenie tak wielkie, że Iblis będzie wyciągał szyję, mając nadzieję, że i jego ono obejmie”. Jest to bardzo osobliwy hadis, a nie znam tego Saʿda.

Słowa: „Zapiszę je tym, którzy są bogobojni” oznaczają: z łaski i dobroci wobec nich zagwarantuję im osiągnięcie Mojego miłosierdzia, podobnie jak powiedział Najwyższy: „Wasz Pan zobowiązał się do miłosierdzia” (al-Anʿam, 6:54). „Tym, którzy są bogobojni”, to znaczy tym, którzy odznaczają się tymi cechami; są nimi wspólnota Muhammada ﷺ, która strzeże się bałwochwalstwa i ciężkich grzechów. „I dają jałmużnę” — powiedziano, że chodzi o oczyszczanie dusz, a według innej opinii o jałmużnę z majątku. Możliwe, że obejmuje oba znaczenia, ponieważ werset został objawiony w Mekce. „I tym, którzy wierzą w Nasze znaki” oznacza: uznają je za prawdziwe.

Tafsir al-Baghawiego

Słowa Najwyższego: „I wybrał Mojżesz spośród swego ludu” — to znaczy: wybrał ludzi ze swojego ludu. Przyimek został pominięty, dlatego wyraz „swój lud” występuje w bierniku. „Siedemdziesięciu mężów na wyznaczony przez Nas czas”. Werset ten wskazuje, że nie wszyscy spośród nich oddawali cześć cielcowi.

As-Suddi powiedział: Allah Najwyższy polecił Mojżeszowi przybyć wraz z grupą synów Izraela, aby przeprosili Go za oddawanie czci cielcowi. Mojżesz wybrał spośród swojego ludu siedemdziesięciu mężów. „Kiedy” dotarli na to miejsce, powiedzieli: „Nie uwierzymy ci, dopóki nie zobaczymy Allaha jawnie!”, i dosięgła ich błyskawica, od której zginęli. Ibn Ishaq powiedział: Mojżesz wybrał ich, aby okazali skruchę Allahowi za to, co uczynili, i prosili o przyjęcie skruchy za tych, których zostawili za sobą spośród swego ludu. Wynika z tego, że wszyscy oddawali cześć cielcowi.

Qatada, Ibn Dżurajdż i Muhammad ibn Kaʿb powiedzieli: „Pochwyciło ich trzęsienie ziemi”, ponieważ nie odłączyli się od swojego ludu, kiedy ten oddawał cześć cielcowi, nie nakazywali mu tego, co słuszne, i nie zakazywali tego, co naganne. Ibn Abbas powiedział: Siedemdziesięciu, którzy powiedzieli: „Nie uwierzymy ci, dopóki nie zobaczymy Allaha jawnie!”, po czym pochwyciła ich błyskawica (al-Baqara, 2:55), to nie ci sami, których później pochwyciło trzęsienie ziemi. Allah, chwała Mu, polecił Mojżeszowi wybrać spośród jego ludu siedemdziesięciu mężów. Mojżesz wybrał ich i wyszedł z nimi, aby błagali swego Pana.

Wśród ich próśb znalazły się słowa: „Allahie, daj nam to, czego nie dałeś nikomu przed nami i czego nie dasz nikomu po nas”. Allah nie pochwalał tej ich prośby, więc pochwyciło ich trzęsienie ziemi.

Wahb powiedział: Trzęsienie ziemi nie było dźwiękiem. Kiedy ludzie zobaczyli ten majestat, ogarnęło ich drżenie i niepokój; trzęśli się tak, że niemal rozeszły się ich stawy. Gdy Mojżesz to zobaczył, ulitował się nad nimi i obawiał się, że umrą. Ich utrata była dla niego ciężka, gdyż byli jego pomocnikami w czynieniu dobra, posłusznymi i uległymi.

Wówczas modlił się, płakał i błagał swego Pana, który oddalił od nich to drżenie. Uspokoili się i usłyszeli słowa swojego Pana. Oto znaczenie słów Najwyższego: „Powiedział” — to znaczy Mojżesz: „Panie mój! Gdybyś zechciał, zgładziłbyś ich wcześniej” — czyli z powodu oddawania czci cielcowi — „i mnie również” — za zabicie Egipcjanina.

„Czy zgubisz nas za to, co uczynili głupcy spośród nas?” Oznacza to czcicieli cielca. Mojżesz przypuszczał, że zostali ukarani za przyjęcie cielca jako bóstwa. Zapytał w ten sposób: „Czy zgubisz nas za czyn głupców?”. Al-Mubarrad powiedział, że słowa „Czy zgubisz nas za to, co uczynili głupcy spośród nas?”

są pytaniem wyrażającym błaganie o łaskę, to znaczy: „Nie gub nas”. Mojżesz wiedział, że Allah Najwyższy jest zbyt sprawiedliwy, by ukarać jednych za winę popełnioną przez innych.

Słowa Najwyższego: „To jest tylko Twoja próba” oznaczają: to, w czym znaleźli się głupcy, było jedynie Twoim doświadczeniem i próbą. Sprowadziłeś przez nią z drogi pewien lud, który uległ pokusie, a innym dałeś drogę prostą i zachowałeś ich, dzięki czemu trwali przy Twojej religii. Takie jest znaczenie słów: „Sprowadzasz przez nią z drogi, kogo chcesz, i prowadzisz drogą prostą, kogo chcesz. Ty jesteś naszym opiekunem” — naszym wspomożycielem i stróżem.

„Przebacz nam i okaż miłosierdzie! Ty jesteś najlepszym z przebaczających!”.

„Zapisz nam” — czyli ustanów dla nas — „to, co jest piękne w życiu na tym świecie”: dobrodziejstwa i zdrowie. „I w życiu ostatecznym” — to znaczy w życiu ostatecznym — „to, co jest piękne”: przebaczenie i Raj. „Oto nawróciliśmy się ku Tobie” oznacza: okazaliśmy skruchę przed Tobą. „Powiedział” Allah Najwyższy: „Moją karą dosięgam, kogo chcę” spośród Moich stworzeń, „a Moje miłosierdzie obejmuje każdą rzecz” — ogarnia każdą rzecz.

Al-Hasan i Qatada powiedzieli: Jego miłosierdzie na tym świecie obejmuje prawego i występnego, natomiast w Dniu Zmartwychwstania będzie przeznaczone wyłącznie dla bogobojnych. Atiyya al-Awfi powiedział: Miłosierdzie obejmuje każdą rzecz, lecz należy się wyłącznie tym, którzy są bogobojni. Niewierzący otrzymuje zaopatrzenie i jest chroniony przed nieszczęściem ze względu na wierzących, dzięki rozległości miłosierdzia Allaha wobec wierzących; żyje więc w jego zasięgu.

Kiedy jednak przejdzie do życia ostatecznego, miłosierdzie będzie przeznaczone wyłącznie dla wierzących — jak ten, kto korzysta ze światła lampy należącej do kogoś innego, a jej właściciel zabiera ją ze sobą.

Ibn Abbas, oby Allah był z nich obu zadowolony, Qatada i Ibn Dżurajdż powiedzieli: Kiedy objawiono słowa „Moje miłosierdzie obejmuje każdą rzecz”, Iblis powiedział: „Ja również należę do tej rzeczy”. Allah Najwyższy powiedział więc: „Zapiszę je tym, którzy są bogobojni, dają jałmużnę i wierzą w Nasze znaki”. Żydzi i chrześcijanie zapragnęli tego dla siebie i powiedzieli: „Jesteśmy bogobojni, wierzymy i dajemy jałmużnę”. Allah przeznaczył je jednak dla tej wspólnoty i powiedział: