Аллаханна хьажа дуьйцуш

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Муса (алайхис-салам) царна жалла хетарца, царна гӀо деш (Фа с᾿акъа ляхума), уьшна гӀуллакх дан цхьа а хьакъ дехна ца ву, Аллахан юьхь цаьрца дика хилар бахьана а ца долу. Царна гӀо диначул тӀаьхьа — цу хенахь латта бехк, деанан жима тӀехь ду, хьалха дуьйцучу «ТӀаккха цо хьажийна метте дӀавирзира» (Сумма тавалля иля-з-зилли) [28:24] гӀуллакхал тӀехь хетарна — цо хьажийна метте дӀавирзира, хьалакхетарна тӀехь лаьцна. «ТӀаккха цо элира» (Фа-къаля) цу хьолахь, Элахьчуьнга ризкъ дехаш: «Сан Эла, Ахь суна доссина массо диках со оьшуш ву» (Рабби инни лима анзальта иляйя мин хайрин факиир).

Массо а, со Ахь суна дассиначу, суна кхочушдеш, суна атта диначу диканна оьшуш ву. Иза цо хьолца дехар ду; хьолца дехар, дагна дехарна дехар, маьӀна цаьрца аьлла хьажана хьалха долу. Цо цу хьолца Элах дехаш, цунна хьажа деш ца къастира. Иштта, ши йоӀ церан даьна дӀахьажира, дийр дуьйцуш.

Имам Ибн Касира тафсир

Аллах ТаӀала аьлла: «ТӀаккха цо царна гӀо дира» (Фа-сакъа ляхума) [28:24]. Абу Бакр ибн Аби Шайба аьлла: «Абдуллах цунна дийр дира: Исраил дийриг, Абу Исхакхера, ӀАмр ибн Маймун аль-Аудера, Умар ибн аль-Хаттабера (Аллах реза хилла волш)». Умара аьлла: Муса (алайхис-салам) Мадьянан хи тӀе веача, цу тӀехь адамашан дукхалла кхетта, уьш церан уьстагшна хи ло. Уьш дӀадаьлча, хи долу некъал тӀе кхин цхьа чов хьакхетта; иза дӀахьала могуш цхьа итт стаг бен вацара.

Цунна ши йоӀ дӀа ца хьажаш, уьстагаш кхетош хетта. Цо элира: «Шуна хӀун хилар?» Царна хӀумма дуьйцуш, цо цхьа тӀулг тӀе веара, иза дӀаийккхира, тӀаккха цхьа къонал хи кхеттарца бен ца дӀаийккхира, амма уьстагаш дуьззина хилар. Иснадаш дукха ларйина ду.

Цунна лаьцна: «ТӀаккха цо хьажийна метте дӀавирзира, тӀаккха элира: “Сан Эла, Ахь суна доссина массо диках со оьшуш ву”» (Сумма тавалля иля-з-зилли фа-къаля рабби инни лима анзальта иляйя мин хайрин факиир) [28:24]. Ибн Аббаса аьлла: Муса Мисарера Мадьян тӀе дӀавахира; цунна кхача — гӀаш, цӀаьн тӀаьхьалгаш бен ца хилла. Цуьнан лоьттарш йоцуш хьалхе вахара, Мадьян тӀе кхачале цуьнан пхийла лоьттар хьаьлла. Цо хьажийна метте хьалахьоьжу, Аллахан кхолламан юкъара хьалха ву; цуьнан бӀаьргаш кхажанна тӀе цхьаьна хилла, ачарна тӀехь гӀашанаш кхетта цуьнан дегӀ чохь хьажа мегар ду.

Цуьнан тайпана, кхеьчалера цхьа къаб чӀагӀа а ца хиларна, цо цхьаьна оьшу хилар.

«Хьажийна метте» (Иля-з-зилли) лаьцна Ибн Аббас, Ибн МасӀуд а, Садди а аьлла: цо цхьа чохь хьажийна. Ибн Жарир аьлла: «Хусайн ибн ӀАмр аль-ӀАнказие суна дийр дира: сан даьсса дийр дира: Исраил, Абу Исхакхера, ӀАмр ибн Маймуне, Абдуллахера — иза Ибн МасӀуд ву — аьлла: Ас цига дукха некъаш лаьцна, шина буьйсанан дӀа, Мадьян гӀалехь схьакхетча. Муса хьажийначу цхьа дӀасхьаьлла дара, со цунах хатта, хьалха хьекъаш хилар; цхьа хьакхар хьаьлла дара, цхьа хьаьлла, цуьнан кхаш цӀе йоьхна.

Сан гӀайгӀа долуш йолчу хьакхарца цуьнан хьалха кхача, цо иза ца кхетош, цхьа саьмнаш хьажа йоьхна, тӀаккха Муса (алайхис-салам) кхеташ Аллахна дуа дира, тӀаккха со дӀавахара». Кхин цхьа риваятехь Ибн МасӀуд аьлла, Муса тӀе Аллах къамел диначу цхьаьна дӀавахира. Аллах хьакъ дика хьажа ву. Садди аьлла, иза самар тӀаьхьалгашан чохь йолу Ӏаддара дара.

Ата ибн ас-Саиб аьлла: Муса «Сан Эла, Ахь суна доссина массо диках со оьшуш ву» (Рабби инни лима анзальта иляйя мин хайрин факиир) аьлча, цхьа йоӀ иза хезира.

Аль-Багавин тафсир

«ТӀаккха цо царна гӀо дира, тӀаккха хьажийна метте дӀавирзира» (Фа-сакъа ляхума сумма тавалля иля-з-зилли) [28:24] — цхьа чохь хьажийна метте. Цо цу тӀехь хьажийна, бехканна а, кхача ца долуш а. «ТӀаккха цо элира: Сан Эла, Ахь суна доссина массо диках…» (Фа-къаля рабби инни лима анзальта иляйя мин хайрин) — кхача. «…со оьшуш ву» (факиир). Лексиках лаьцна доьхуш, «лям» хӀара «иля» маьӀна долуш ду: «цунна оьшуш ву», «цуьнга оьшуш ву» аьлла олу.

Муса элира: «Ахь суна доссина массо диках, я кхачанах, со оьшуш, гӀийла ву». Цо кхачана дехар дира, бӀаьргаш кхачарна. Ибн Аббаса аьлла: Аллах ТаӀаланна къаб хлеба дехира, цуьнан дегӀ чӀагӀдан. Аль-Бакъир аьлла: Цо хӀара аьлча, цунна къаб хьекъанаш цхьаьна дика оьшуш дара.

Саид ибн Жубайр Ибн Аббасера дийр дина: Муса элира: «Сан Эла, Ахь суна доссина массо диках со оьшуш ву»; цо Аллахана юкъара къобалчу кхолламан ву, амма къаб хьекъанашна а оьшуш вара. Мужахид аьлла: цо кхача бен ца дехира. Церан аьлла: Ши йоӀ церан даьна схьакхетта, кхин адамаш схьакхетале, церан уьстагш кхача а, буьйса а дуьззина хилар. Церан даьсса хаттар дира: «Хьоьжуш хӀунда ду?»

Царна аьлла: «Дика стаг тӀе кхетта, цо тхоьга къинхетам хилира, тхан уьстагшна хи лира». ТӀаккха цо церан цхьа йоӀ дӀаяхийтира, иза схьадеха.