Allohga muhtojlik va rizq so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Muso alayhissalom o‘sha ikki ayolga rahmi kelib, ularga shafqat ko‘rsatdi. «Bas, ikkovlariga (hayvonlarini) sug‘orib berdi», ulardan haq talab qilmadi va Alloh taoloning roziligidan boshqa maqsadi ham yo‘q edi. U ikkovining hayvonlarini sug‘orib bo‘lgach, kunning ayni jazirama payti edi. Bunga: «So‘ngra soyaga qaytdi», degan so‘z dalolat qiladi.

U charchagach, soyaning salqinida dam oldi. «Bas, dedi», ya’ni o‘sha holatida Rabbisidan rizq so‘rab: «Ey Robbim, albatta, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga muhtojman», dedi. Ya’ni: «Menga yuboradigan va muyassar qiladigan yaxshiligingga muhtojman». Bu uning holati bilan qilgan iltijosi edi.

Hol bilan so‘rash til bilan so‘rashdan ham ta’sirliroqdir. U shu holatda Rabbiga duo qilib, Unga yolvorishda davom etdi. Ikki ayol esa otalarining oldiga borib, bo‘lib o‘tgan voqeani unga aytib berishdi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo: «Bas, ikkovlariga (hayvonlarini) sug‘orib berdi», dedi. Abu Bakr ibn Abu Shayba aytdi: «Bizga Abdulloh rivoyat qildi: Isroil bizga Abu Ishoqdan, u Amr ibn Maymundan, u esa Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan xabar berdi: Muso alayhissalom Madyan suviga yetib kelganida, u yerda bir to‘da odam hayvonlarini sug‘orayotganini ko‘rdi. Ular ishlarini tugatgach, quduq og‘ziga katta toshni qayta qo‘ydilar. Uni faqat o‘n kishi ko‘tara olardi.

Shu payt u ikki ayolni hayvonlarini suv tomon yo‘latmay turgan holda ko‘rdi. “Ishlaringiz nima?” deb so‘radi. Ular bo‘lgan voqeani aytib berishdi. U toshning oldiga bordi-da, uni ko‘tardi. So‘ng hayvonlarga bir chelak suv tortib berdi, ular qondilar». Bu rivoyatning isnodi sahihdir.

«So‘ngra soyaga qaytdi va: “Ey Robbim, albatta, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga muhtojman”, dedi», degan oyat haqida Ibn Abbos shunday degan: «Muso Misrdan Madyanga yo‘l oldi. Uning yeguligi faqat ko‘katlar va daraxt barglari edi. Yalangoyoq edi; Madyanga yetib borgunicha oyog‘idagi sandalining tagi tushib ketdi. U Allohning maxluqlari ichidagi tanlangan zot bo‘la turib, soyada o‘tirdi.

Ochlikdan qorni orqasiga yopishib qolgan, ko‘katlarning yashilligi qornining ichidan ko‘rinib turardi. U hatto bir dona xurmoning yarim bo‘lagiga ham muhtoj edi».

«Soyaga» degan so‘z haqida Ibn Abbos, Ibn Mas’ud va Suddiy: «Bir daraxt tagiga o‘tirdi», deganlar. Ibn Jarir aytdi: «Husayn ibn Amr al-Anqaziy menga rivoyat qildi: otam bizga rivoyat qildi: Isroil bizga Abu Ishoqdan, u Amr ibn Maymundan, u esa Abdulloh — ya’ni Ibn Mas’uddan — rivoyat qildi. U dedi: “Ikki kecha tuyaga shoshiltirib yo‘l yurdim va tongda Madyanga yetib keldim. Muso panoh topgan daraxt haqida so‘radim.

U yam-yashil, yaproqlari hilpirab turgan daraxt ekan. Och qolgan tuyamni unga qarab haydadim. Tuyam daraxtni tishlab, bir muddat chaynadi, so‘ng qayta chiqardi. Muso alayhissalom uchun Allohga duo qildim, keyin qaytib ketdim”».

Ibn Mas’uddan rivoyat qilingan boshqa bir xabarda u Muso bilan Alloh gaplashgan daraxt oldiga borgan, deyiladi. Bu haqda keyinroq keladi, Alloh bilguvchiroqdir. Suddiy: «U samur daraxtlaridan edi», degan. Ato ibn Soib aytdi: «Muso: “Ey Robbim, albatta, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga muhtojman”, deganida, ayol uning so‘zlarini eshitgan edi».

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Bas, ikkovlariga (hayvonlarini) sug‘orib berdi, so‘ngra soyaga qaytdi» — ya’ni bir daraxt soyasiga. Qattiq issiq va ochlik sababli uning soyasida o‘tirdi.

«Va dedi: “Ey Robbim, albatta, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga...”» — ya’ni taomga.

«...muhtojman». Tilshunoslarning aytishicha, bu yerdagi «li» harfi «ila» ma’nosidadir. «U unga muhtoj» va «u unga muhtoj» deyiladi. Ya’ni: «Menga tushiradigan har qanday yaxshilikka — taomga — muhtojman». U ochligi sababli taom so‘rayotgan edi.

Ibn Abbos: «Alloh taolodan belini tutib turadigan bir burda non so‘radi», degan. Boqir aytadi: «U bu so‘zni aytgan paytda bir dona xurmoning yarim bo‘lagiga ham muhtoj edi». Sa’id ibn Jubayr Ibn Abbosdan rivoyat qilib aytadi: «Muso: “Ey Robbim, albatta, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga muhtojman”, dedi. U Alloh huzuridagi eng aziz maxluq bo‘lsa-da, bir dona xurmoning yarim bo‘lagiga muhtoj edi». Mujohid: «U faqat non so‘radi», degan.

Ular aytishicha, ikki ayol otalarining oldiga odamlarning barchasidan tezroq qaytib keldi. Qo‘y-echkilari esa to‘q va yelinlari sutga to‘la edi. Otalari ularga: «Nega bunchalik tez qaytdingiz?» deb so‘radi. Ular: «Bizga rahmi kelib, qo‘ylarimizni sug‘orib bergan solih bir kishini uchratdik», deyishdi. Shunda otalari ulardan biriga: «Borib, uni men uchun chaqir», dedi.