رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ، فَقِيرٌ.
رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
پوءِ اُنھن (جي ڌڻ) کي پاڻي پياريائين وري (رھڻ لاءِ) پاڇي ڏانھن ڦِريو پوءِ چيائين ته اي منھنجا پالڻھار بيشڪ جيڪي مون ڏانھن چڱائيءَ مان موڪليءِ تنھن لاءِ آءٌ مُحتاج آھيان.
الله آڏو مڪمل محتاجيءَ جو اظهار؛ «فقير» جو مطلب آهي غريب ۽ محتاج. هي رزق، رهائش ۽ مدد لاءِ هڪ نهايت بليغ دعا آهي، جنهن ۾ سڌيءَ طرح ڪا گهر ڪرڻ بدران پنهنجي محتاجي بيان ڪئي وئي آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
موسى عليه السلام انهن ٻن عورتن تي رحم ڪيو ۽ انهن جي مدد ڪئي، پوءِ انهن جي ڌڻ کي پاڻي پياريائين؛ نه کانئن اجرت گهريائين، نه ئي الله تعالى جي رضا کان سواءِ سندس ڪو ٻيو مقصد هو. جڏهن انهن کي پاڻي پياريائين، تڏهن سخت گرميءَ ۽ ڏينهن جي وچ واري وقت هو، جيئن الله تعالى جي هن قول مان ظاهر ٿئي ٿو: «پوءِ ڇانوَ ڏانهن موٽيو». ٿڪاوٽ کان پوءِ انهيءَ ڇانوَ ۾ آرام ڪرڻ لڳو. پوءِ ان حالت ۾ پنهنجي پالڻهار کان رزق گهرندي چيائين: «اي منهنجا پالڻهار!
بيشڪ جيڪي به خير تون مون ڏانهن موڪلين، تنهن جو آءٌ محتاج آهيان.» يعني: آءٌ انهيءَ خير جو محتاج آهيان، جيڪو تون مون ڏانهن پهچائين ۽ منهنجي لاءِ آسان ڪرين. هن پنهنجي حال سان سوال ڪيو؛ ۽ حال سان سوال ڪرڻ، زبان سان سوال ڪرڻ کان وڌيڪ اثرائتو هوندو آهي. پوءِ هو انهيءَ حالت ۾ پنهنجي پالڻهار کي پڪاري، عاجزيءَ سان عرض ڪندو رهيو. ۽ اهي ٻئي عورتون پنهنجي پيءُ وٽ موٽي ويون ۽ کيس پيش آيل ڳالهه ٻڌايائون.
امام ابن ڪثير جي تفسير
الله تعالى جو فرمان آهي: «پوءِ انهن ٻنهي لاءِ پاڻي پياريائين.» ابو بڪر بن ابي شيبه چيو: اسان کي عبدالله بيان ڪيو، چيائين ته اسان کي اسرائيل، ابو اسحاق کان، هن عمرو بن ميمون اوديءَ کان، ۽ هن عمر بن خطاب رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته موسى عليه السلام جڏهن مدين جي پاڻيءَ وٽ پهتو ته اتي ماڻهن جو هڪ ٽولو ڏٺائين، جيڪي پاڻي پياري رهيا هئا. عمر رضي الله عنه چيو: جڏهن اهي فارغ ٿيا ته کوهه تي پيل پٿر وري رکيو؛ ان پٿر کي ڏهه ماڻهو ئي کڻي سگهندا هئا. اوچتو هن ٻه عورتون ڏٺيون، جيڪي پنهنجي ڌڻ کي پاڻيءَ کان پري روڪي رهيون هيون.
موسى عليه السلام پڇيو: «توهان ٻنهي جو ڪهڙو معاملو آهي؟» انهن کيس پنهنجو حال ٻڌايو. پوءِ هو پٿر وٽ آيو ۽ ان کي مٿي کنيائين، پوءِ ڌڻ لاءِ رڳو هڪ ڀيرو پاڻي ڪڍيائين، ايتري قدر جو انهن جو ڌڻ ڍؤ ڪري پي ويو. هن روايت جو سند صحيح آهي.
۽ الله تعالى جي هن قول: «پوءِ ڇانوَ ڏانهن موٽيو ۽ چيائين: اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ جيڪي به خير تون مون ڏانهن موڪلين، تنهن جو آءٌ محتاج آهيان» بابت ابن عباس چيو: موسى مصر کان مدين ڏانهن سفر ڪيو، وٽس کاڌي لاءِ ڀاڄين ۽ وڻن جي پنن کان سواءِ ڪجهه به نه هو. هو اگهاڙي پير هو، ايتري تائين جو مدين پهچڻ کان اڳ سندس پيرن جون جتيون ڦاٽي پيون. هو ڇانوَ ۾ ويٺو، حالانڪه هو الله جي مخلوق مان چونڊيل هو؛ بک سبب سندس پيٽ پٺيءَ سان لڳل هو، ۽ سندس جسم جي اندر کان ڀاڄين جي ساوڪ نظر ايندي هئي. هو کجور جي هڪ ٽڪريءَ جو به محتاج هو.
«ڇانوَ ڏانهن» بابت ابن عباس، ابن مسعود ۽ سدي چيو آهي ته هو هڪ وڻ هيٺ ويٺو. ابن جرير چيو: حسين بن عمرو عنقزي مون کي بيان ڪيو، چيائين ته منهنجي پيءُ اسان کي بيان ڪيو، چيائين ته اسرائيل اسان کي ابو اسحاق کان، هن عمرو بن ميمون کان، ۽ هن عبدالله ــ يعني ابن مسعود ــ کان روايت ڪئي ته: «مان ٻن راتين تائين اٺ تي سفر ڪندو رهيس، تان جو صبح جو مدين پهتس. پوءِ مون ان وڻ بابت پڇيو، جنهن ڏانهن موسى پناهه ورتي هئي. ڏٺم ته اهو هڪ ساوڪ ڀريو، تازو ۽ ڇانوري وارو وڻ هو.
منهنجو اٺ ــ جيڪو بکيو هو ــ ان ڏانهن وڌيو. منهنجي اٺ ان وڻ کي چٻاڙڻ جي ڪوشش ڪئي، پوءِ ڪجهه دير کان پوءِ ان کي وات مان ڪڍي ڇڏيائين. مون موسى عليه السلام لاءِ الله کان دعا گهري، پوءِ اتان روانو ٿيس.» ابن مسعود کان هڪ ٻي روايت ۾ آهي ته هو انهيءَ وڻ ڏانهن ويو، جنهن وٽ الله موسى سان ڪلام ڪيو هو؛ جيئن اڳتي ايندو، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو.
سدي چيو ته اهو سمر جو وڻ هو. عطاء بن سائب چيو: جڏهن موسى چيو: «اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ جيڪي به خير تون مون ڏانهن موڪلين، تنهن جو آءٌ محتاج آهيان»، تڏهن ان عورت اهو ٻڌو.
البغوي جي تفسير
«پوءِ انهن ٻنهي لاءِ پاڻي پياريائين، پوءِ ڇانوَ ڏانهن موٽيو»؛ يعني هڪ وڻ جي ڇانوَ ۾ ويٺو. سخت گرميءَ سبب ۽ بک جي حالت ۾ انهيءَ جي ڇانوَ ۾ ويٺو.
«پوءِ چيائين: اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ جيڪي به خير تون مون ڏانهن موڪلين»؛ يعني کاڌو.
«تنهن جو آءٌ محتاج آهيان.» ٻوليءَ جي عالمن چيو آهي ته هتي «لام» جي معنيٰ «ڏانهن» آهي. چيو ويندو آهي: «هو ان لاءِ محتاج آهي» ۽ «هو ان ڏانهن محتاج آهي». مطلب ته: «بيشڪ جيڪو به خير تون مون ڏانهن موڪلين، يعني کاڌو، تنهن جو آءٌ فقير ۽ محتاج آهيان.»
هو بک سبب کاڌو گهرڻ وارو هو. ابن عباس چيو: هن الله تعالى کان مانيءَ جو هڪ ٽڪرو گهريو، جنهن سان سندس پٺي سڌي رهي. باقر چيو: هن اها دعا ان وقت ڪئي، جڏهن کجور جي هڪ ٽڪريءَ جو به محتاج هو. سعيد بن جبير ابن عباس کان روايت ڪئي ته موسى چيو: «اي منهنجا پالڻهار!
بيشڪ جيڪي به خير تون مون ڏانهن موڪلين، تنهن جو آءٌ محتاج آهيان»، جڏهن ته هو الله وٽ سندس مخلوق مان سڀ کان وڌيڪ عزت وارو هو؛ ۽ پوءِ به کجور جي هڪ ٽڪريءَ جو محتاج هو. مجاهد چيو: هن رڳو ماني گهري هئي.
چيو اٿن ته جڏهن اهي ٻئي عورتون پنهنجي پيءُ وٽ موٽي ويون ته ٻين ماڻهن کان اڳ جلدي پهتيون، ۽ سندن ڌڻ جا ٿڻ کير سان ڀريل هئا. پيءُ انهن کان پڇيو: «توهان ٻئي ايترو جلدي ڇو موٽي آيون؟» انهن چيو: «اسان هڪ نيڪ ماڻهوءَ کي ڏٺو، جنهن اسان تي رحم ڪيو ۽ اسان جي ڌڻ کي پاڻي پياريائين.» پوءِ پيءُ انهن مان هڪ کي چيو: «وڃ، ان کي مون وٽ سڏي اچ.»
«سنن الترمذي» (2482) ۾ روايت آهي: «جيڪو الله آڏو پنهنجي محتاجي ظاهر ڪري ٿو، تنهن کي الله بينيازي عطا ڪري ٿو.»