ئاللاھقا بولغان مۇتلەق ئېھتىياج
رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ، فَقِيرٌ.
رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
مۇسا ئۇلارنىڭ قويلىرىنى سۇغۇرۇپ بەردى، ئاندىن ئارقىسىغا بۇرۇلۇپ (بىر دەرەخنىڭ) سايىسىگە بېرىپ (ئولتۇرۇپ): «پەرۋەردىگارىم! ماڭا رىزىقتىن نېمىنىلا بەرسەڭ، مەن ھەقىقەتەن ئۇنىڭغا موھتاج» دېدى(24).
شەكلى: ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا مۇتلەق ئېھتىياجنى ئىپادىلەش (پەقىر — كەمبەغەل، ئېھتىياجلىق). بۇ دۇئا رىزىق، پاناھ ۋە ياردەم تىلەشنىڭ نەپىس شەكلى بولۇپ، بىۋاسىتە تەلەپ قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۇ ئىككى ئايالغا كۆيۈنۈپ، ئۇلارغا رەھىم قىلدى. «ئۇ ئىككىسى ئۈچۈن سۇغۇرۇپ بەردى»؛ ئۇلاردىن ھەق تەلەپ قىلمىدى ۋە ئاللاھنىڭ رازىلىقىدىن باشقا مەقسەتنى كۆزلىمىدى. ئۇ ئىككىسى ئۈچۈن سۇغۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، بۇ چۈش ۋاقتىدا قاتتىق ئىسسىق بولۇپ، ئۇ چارچاشتىن كېيىن دەرەخ سايىسىدا ئارام ئېلىش ئۈچۈن «ئاندىن سايە تەرەپكە بۇرۇلدى». شۇ ھالەتتە رەببىدىن رىزىق تىلەپ: «پەرۋەردىگارىم!
سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا مەن ھەقىقەتەن موھتاجمەن» دېدى. يەنى: «سەن ماڭا يەتكۈزۈپ، ماڭا مۇيەسسەر قىلىدىغان ياخشىلىققا مەن موھتاجمەن». بۇ ئۇنىڭ ھالى بىلەن قىلغان تىلىكىدۇر. ھال بىلەن تىلەش، تىل بىلەن تىلەشتىنمۇ بەدىئىي ۋە تەسىرلىكتۇر.
ئۇ بۇ ھالەتتە رەببىگە دۇئا قىلىپ، ئۇنىڭغا يالۋۇرۇپ تۇرۇۋەردى. ئىككى ئايال بولسا ئاتىسىنىڭ يېنىغا بېرىپ، يۈز بەرگەن ئىشنى ئۇنىڭغا ئېيتىپ بەردى.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالا: «ئۇ ئىككىسى ئۈچۈن سۇغۇرۇپ بەردى» دېدى. ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى شەيبە مۇنداق دېگەن: بىزگە ئابدۇللاھ سۆزلەپ بەردى، ئىسرائىل بىزگە ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ ئەمر ئىبنى مەيمۇن ئەلئەۋدىدىن، ئۇ ئۆمەر ئىبنى خەتتابتىن رىۋايەت قىلدى. ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن، ئۇ مۇنداق دېگەن: مۇسا ئەلەيھىسسالام مەديەننىڭ سۇ مەنبەسىگە كەلگەندە، ئۇ يەردە بىر توپ كىشىلەرنىڭ چارۋىلىرىغا سۇ بېرىۋاتقانلىقىنى كۆردى. ئۇلار سۇغۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، قۇدۇقنىڭ ئۈستىگە تاشنى قايتا قويدى؛ ئۇ تاشنى ئون ئادەممۇ كۆتۈرەلمەيتتى.
شۇ چاغدا مۇسا چارۋىلىرىنى سۇغا يېقىنلاشتۇرماي تۇتۇپ تۇرغان ئىككى ئايالنى كۆردى. ئۇ: «سىلەرنىڭ ئىشىڭلار نېمە؟» دەپ سورىدى. ئۇلار ئۇنىڭغا ئەھۋالنى ئېيتىپ بەردى. مۇسا تاشنىڭ يېنىغا بېرىپ ئۇنى كۆتۈردى، ئاندىن پەقەت بىر چېلەك سۇ ئېلىپ، قويلىرى قانغۇچە سۇغاردى.
بۇنىڭ ئىسنادى سەھىھتۇر. «ئاندىن سايە تەرەپكە بۇرۇلۇپ: پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا مەن ھەقىقەتەن موھتاجمەن، دېدى» دېگەن ئايەتكە كەلسەك، ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: مۇسا مىسىردىن مەديەنگە قاراپ يولغا چىققاندا، ئۇنىڭ يېمەكلىكى كۆكتات ۋە دەرەخ يوپۇرمىقىدىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى. ئۇ يالاڭئاياغ بولۇپ، مەديەنگە يېتىپ بارغۇچە ئايىغىنىڭ بىر تالپىنىمۇ يىرتىۋەتكەن ئىدى.
ئۇ سايىدا ئولتۇرغاندا، ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتلىرى ئىچىدىن تاللىغان بەندىسى ئىدى؛ ئاچلىقتىن قورسىقى دۈمبىسىگە چاپلىشىپ كەتكەن، كۆكتاتنىڭ يېشىل رەڭگى قورسىقىنىڭ ئىچىدىن كۆرۈنۈپ تۇراتتى. ئۇ ھەتتا بىر تال خورمىنىڭ يېرىمىغىمۇ موھتاج ئىدى. «سايە تەرەپكە» دېگەن سۆز ھەققىدە ئىبنى ئابباس، ئىبنى مەسئۇد ۋە سۇددى مۇنداق دېگەن: ئۇ بىر دەرەخنىڭ ئاستىدا ئولتۇردى.
ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: ھۈسەين ئىبنى ئەمر ئەلئەنكەزى ماڭا سۆزلەپ بەردى، دادىسى بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئىسرائىل ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ ئەمر ئىبنى مەيمۇندىن، ئۇ ئابدۇللاھتىن ــ ئۇ ئىبنى مەسئۇدتۇر ــ رىۋايەت قىلدى: «مەن تۆگىگە مىنىپ ئىككى كېچە-كۈندۈز يول يۈرۈپ، سەھەردە مەديەنگە يەتتىم. مۇسانىڭ پاناھلانغان دەرىخى ھەققىدە سورىدىم. ئۇ يېشىل، شاخلىرى ياپيېشىل بىر دەرەخ ئىدى. تۆگەم ئاچ ئىدى؛ ئۇ دەرەخكە قاراپ باردى ۋە ئۇنىڭدىن يېيىشكە ئۇرۇندى، بىر مەزگىل چايناپ، ئاندىن تۈكۈردى.
مەن مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۈچۈن ئاللاھقا دۇئا قىلدىم، ئاندىن قايتىپ كەتتىم». ئىبنى مەسئۇدتىن كەلگەن يەنە بىر رىۋايەتتە، ئۇ مۇسانى ئاللاھ سۆزلەتكەن دەرەخكە بارغانلىقى بايان قىلىنىدۇ؛ بۇ ھەقتە ئاللاھ ياخشى بىلگۈچىدۇر. سۇددى: «ئۇ سەمۇر دەرىخىدىن ئىدى» دېگەن. ئاتا ئىبنى سائىب مۇنداق دېگەن: مۇسا «پەرۋەردىگارىم!
سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا مەن ھەقىقەتەن موھتاجمەن» دېگەندە، ئۇ ئايال بۇ سۆزنى ئاڭلىدى.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«ئۇ ئىككىسى ئۈچۈن سۇغۇرۇپ بەرگەندىن كېيىن، سايە تەرەپكە بۇرۇلدى»؛ يەنى دەرەخنىڭ سايىسىغا بېرىپ ئولتۇردى. قاتتىق ئىسسىقتىن ھەم ئاچلىقتىن شۇنداق قىلدى. «ئۇ: پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا»؛ يەنى تاماققا، «مەن ھەقىقەتەن موھتاجمەن» دېدى.
تىلشۇناسلار «لـ» ھەرىپىنىڭ بۇ يەردە «ئىلە» مەنىسىدە كەلگەنلىكىنى ئېيتقان؛ «ئۇنىڭغا پەقىر» ۋە «ئۇنىڭغا موھتاج» دېيىلىدۇ. يەنى: سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا ــ تاماققا ــ مەن موھتاجمەن. ئۇ ئاچلىقى سەۋەبىدىن تاماق تەلەپ قىلىۋاتاتتى. ئىبنى ئابباس: «ئۇ ئاللاھتىن بەلنى تىك تۇتۇپ تۇرغۇدەك بىر پارچە نان سورىدى» دېگەن.
ئەلباقىر: «ئۇ بۇ سۆزنى ئېيتقاندا، بىر خورمىنىڭ يېرىمىغىمۇ موھتاج ئىدى» دېگەن. سەئىد ئىبنى جۇبەير ئىبنى ئابباستىن رىۋايەت قىلىپ: «مۇسا: ‹پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەر قانداق ياخشىلىققا مەن ھەقىقەتەن موھتاجمەن› دېگەندە، ئۇ ئاللاھنىڭ ئەڭ ھۆرمەتلىك مەخلۇقى ئىدى؛ شۇنداقتىمۇ بىر خورمىنىڭ يېرىمىغىمۇ موھتاج ئىدى» دېگەن. مۇجاھىد: «ئۇ پەقەت نانلا سورىدى» دېگەن.
ئۇ ئىككى ئايال دادىسىنىڭ يېنىغا باشقىلاردىن بالدۇر قايتىپ كەلگەندە، قويلىرى قانغان ۋە قورساقلىرى توشقان ھالدا ئىدى. دادىسى ئۇلارغا: «نېمىشقا بۇنچە تېز قايتىپ كەلدىڭلار؟» دېدى. ئۇلار: «بىزگە رەھىم قىلىپ، قويلىرىمىزنى سۇغۇرۇپ بەرگەن ياخشى بىر ئادەمنى ئۇچراتتۇق» دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككىسىنىڭ بىرىگە: «بېرىپ ئۇنى ماڭا چاقىرىپ كەل» دېدى.
«سۇنەن ئەترمىزى»دە (2482-نومۇر) رىۋايەت قىلىنىشىچە: «كىم ئاللاھنىڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ ئېھتىياجىنى ئىزھار قىلسا، ئاللاھ ئۇنىڭغا كۇپايە قىلىدىغان رىزىق بېرىدۇ».